Skip to main content

Full text of "Ko nga moteatea, me nga hakirara o nga Maori"

See other formats


lR>fit 


POEMS,  TRADITIONS,  AND  CHAUNTS 
0F  THE  MAORIES. 


KO 


NGA  MOTEATEA,  ME  NGA  HAKIRAĪIA 
0  NGA  MAORI. 


HE    MEA    KOHIKOHI    MAI 


NA 


SIB  GEOEGE  GBEY,  K.C.B., 

H 

GOVEENOE-L\-CHIEF    OF    THE     NEW    ZEALAND    ISLANDS, 


&c,       &c,       &c. 


I  TERA  KAUMATUA,    I  TERA  KUIA  \    NO  ONA  HAERENGA,    E  MAHA, 
KI  NGA  PITO  KATOA,    O  ENEI  MOTU. 


NEW   ZEALAND: 

PRINTED     BY     ROBERT     STOKES,     WELLINGTON. 


1853. 


/  //£> 


PREFACE.  fif 


For  eigiiteen  centuiies  and  a  half  a  class  of  men  liave 
existed  in  the  worki,  fertile  iu  labors,  rieh  in  love, 
apostolic  in  eharaeter,  who  merging  in  a  sense  of  duty 
all  thought  of  self,  and  making  a  great  part  of  their 
existence  one  eontinueei  series  of  self-sacriflces,  have 
occupied  themselves  in  preaehing  the  doctrines  of 
Christianity  in  barbarous  and  heathen  lands,  and  have 
heen  always  far  in  advance  of  those  countries  in  whieh 
Christianity  existed  either  in  its  full  iipeness,  or  in  that 
state  of  failing  decrepitude  whieh  too  often  follows  the 
warmth  and  intensity  of  the  love  with  whieh  first  eon- 
verts  receive  it. 

Before  these  champions  of  the  Christian  faith,  idolatry, 
human  sacrifices,  cannibalism,  and  the  innumerahie  ter- 
rible  sins  boru  of  idol  worship,  have,  in  all  the  lands 
whieh  they  converted,  disappeared.  Fierce  and  frightful 
have  been  the  giant  systems  of  vice  whieh  these  men 
have  fought  against,  and  have  overcome  \  yet  how  neree 
and  how  dreadful  they  were  we  eannot  now  teii  :  they 
have  generally  vanished,  leaving  but  few  and  faint  traces 
behind  them.     īn  the  classic  works  of  Greeee  and  Rome 


11 


PREFACE. 


a  memoriai  of  the  Pagan  systems  of  tliose  coimtries  has 
to  a  great  extent  been  preserved ;  but  there  Paganism 
meets  us  under  its  most  polislied  and  perhaps  least  re- 
volting  aspect.  No  full  memoriai  yet  exists  of  the  system 
and  customs  of  any  of  the  less  polished  forms  of 
idolatry. 

But  aithough  so  few  traces  remain  in  now  Christian 
lands  of  the  terrible  enemies  whieh  these  meek  Christian 
heroes  destroyed,  nevertheless,  plentiful  foot-prints, 
scattered  throughout  all  those  countries,  attest  that  the 
feet  of  swift  messengers,  shod  with  the  preparation  of 
the  Gospel,  have  been  there.  Whatever  the  raee  that 
these  Christian  heroes  belonged  to,  whatever  the 
tongue  whieh  they  spoke,  whatever  were  the  Iaiiguage, 
the  customs,  the  superstitious  rites  of  the  raee  they  eon- 
verted,  they  have  every  where  left  behind  them  eertain 
eommon  signs,  eertain  peeuiiar  and  unmistakeable  marks 
of  mercy?  whieh  through  all  subsequent  changes  and 
revolutions  have  remained  inefFaceably  impressed  upon 
the  countries  they  have  won  to  Christianity. 


Throughout  the  lands  in  whieh  these  men  taught,  the 
institution  of  the  holy  Sabbath  has  through  Iong  eentu- 
ries  secured  to  countless  millions  of  human  beings  rest 
from  their  toils  upon  the  Lord's  Day.  Thê  weak  and 
young,  the  worn  and  aged,  the  slave,  the  overtasked 
poor,  have  in  all  those  countries  had  theh'  strength  re~ 
cruited,  their  existence  brightened,  their  spiritual  part 
improved,  by  one  day7s  rest  and  eontempiation  being 
secured  to  them  out  of  every  seven. 


PREFACE.  111 


Wherever  these  Cliristian  teacliers  appeared,  women 
ceased  to  be  slaves,  men  put  away  their  multitude  of 
wives,  marriage  sanctified  the  union  of  the  two  sexes, 
the  wife  heeame  the  husband's  equal  and  eompanion, 
the  marriage-ring,  in  addition  to  its  symbolical  meaning, 
gave  to  all  eyes  a  readily  distinguisliable  proof  that  a 
woman  had  undertaken  the  vows  and  duties  of  the 
married  state. 

Wherever  these  saintly  men  passed,  churches  with 
spires  pointing  heavenward  arose,  and  bells  were  heard 
either  summoning  congregations  to  morning  and  even- 
ing  prayer,  or  melodiously  and  merrily  ehiming  as  a 
Christian  youth  and  maiden  were  heing  holily  united  in 
God's  liouse ;  or  whieh  else  with  solemn  kneii  warned 
all  the  members  of  the  Christian  eongregation  that  a 
soul  had  departed  to  its  Maker,  that  one  of  the  noek 
had  been  removed,  and  that  prayers  and  holy  eontem- 
piation  were  the  duty  of  its  surviving  members. 

īn  all  lands  whieh  those  men  traversed,  infants  were 
by  baptism  received  into  Christ's  Church  ;  children  were 
sedulously  taught  to  lisp  divine  truths ;  youths  and 
maidens  having  attained  to  years  of  knowledge,  eon- 
firmed  the  promises  whieh  in  their  infancy  had  been 
made  in  their  names  \  adults  of  every  age  assembled  to 
eeiehrate  the  Sacrament  of  the  Lord's  Supper ;  the  dead 
were  decently  buried  with  fitting  prayers,  and  heathen 
modes  of  sepulture  were  abandoned ;  alms  were  eoi- 
lected  for  the  sick  and  needy ;  the  duties  of  charity  and 
mercy  were   inculcated;    sponsors  were    provided    for 


IV  PREFACE. 


ehikireu ;  a  system  of  Church  organisation  established, 
now  it  may  he  in  many  instances  fallen  into  ruin  and 
negieet,  yet  never  wholly  effaced,  and  in  every  country 
leaviug  such  hroad  and  easily  ascertainable  marks,  as  to 
shew  that  it  wiii  at  the  appointed  time  spring  again  into 
existence  fresh  and  vigorous  as  ever. 

The  same  Christian  men  established  every  where  the 
prineipie  of  the  absolute  and  entire  equality  of  the 
Christian  rights  of  meu  in  the  sight  of  their  Maker,  so 
that  the  poorest  of  mankind  and  those  of  the  most  eon- 
temptihie  descenl,  might  equally  with  the  most  wealthy 
and  most  noble,  if  not  inferior  to  them  in  spiritual  gifts 
and  graces,  Iook  forward  to  possess  the  highest  spiritual 
position,  the  most  lofty  temporai  powers  whieh  the 
Church  could  bestow.  Thus  a  new  dignity  was  added 
to  the  eharaeter  of  man,  the  most  haughty  noble  could 
no  Ionger  absolutely  despise  and  spurn  the  ehuri  who 
was  regarded  by  the  Church  with  so  mueh  of  compassion 
and  love,  who  it  was  so  ready  to  instruct,  to  eneourage, 
and  if  deserving  to  exalt :  henee  in  most  converted 
countries  were  hroken  down  the  barriers  whieh  shut  out 
hopelessly  the  poor  and  lowly  born  from  the  highest  rank 
and  civil  employment ;  and  the  State,  won  by  the  ex- 
ampie  of  the  Church,  laid  open  to  all  her  citizens  aiike 
the  pathways  whieh  lead  to  preferments  and  honor. 

Again,  in  such  countries  the  natives  often  adopted  a 
standard  whieii  hore  in  some  form,  as  in  the  Union  Jack 
of  Great  Britain,  the  sign  of  the  Cross.  In  the  institu- 
tions  of  chivalry,   the  knights   abandoning  the  heathen 


PREFACE. 


signs  of  distinction,  hore  upon  their  breast  a  cross  of  a 
form  peeuiiar  to  their  order.  The  iiiiterate  who  could 
not  write,  but  who  were  yet  anxious  to  shew  their  wor- 
thiness  of  belief,  placed  a  cross  after  their  names  written 
for  them  by  some  learned  eierk.  The  descendants  of 
those  barbarous  chiefs  who  had  meekly  submitted 
themselves  to  Christian  baptism,  and  had  assumed  a 
Christian  name,  often  abandoned  their  heathen  and 
barbaric  appellations,  and  hore  through  successive  gene- 
rations  as  their  family  name,  the  Christian  name  whieh 
their  ancestor  had  originally  assumed. 

In  other  instances,  these  Christian  teachers  stamped 
vividly  their  impress  upon  the  entire  institutions  of  a 
nation,  as  in  Great  Eritain,  where  the  peopie  who  threw 
off  barbarism  and  its  customs,  having  no  form  of  govern- 
ment  suited  to  a  Christian  state,  adopted  in  the  Queen, 
Lords,  anei  Commons,  the  model  of  the  form  of  govern- 
ment  of  their  primitive  Church,  and  thus  in  addition  to 
the  innumerable  other  blessings  they  derived  from  their 
early  Christian  teachers,  were  indebted  to  them  also  for 
a  constitution  surpassing  all  the  forms  of  government 
whieh  man's  ingenuity  had  previously  devised,  whieh 
has  been  the  admiration  of  mankind,  the  source  of 
strength  and  constant  increase  to  a  mighty  Empire, 
and  whieh  has  girdled  the  globe  with  her  colonies  and 
offshoots. 

Those  who  are  weii  acquainted  with  the  recently  eon- 
verted  islands  of  the  Paeiiie  Oeean  wiii  with  pleasure 
traee  how  through  Iong  succeeding  centuries   the  same 


VI  PHEFACE, 


causes  produce  the  same  effeets,  and  how  the  peopie  of 
many  of  these  isiands  have  adopted  as  their  form  of 
government  the  system  of  committees,  whieh  was  that 
form  of  institution  introduced  by  the  early  Missionary 
bodies  into  those  islands,  for  reguiating  the  affairs  of 
their  own  clergy  and  churches. 

The  men  who  accomplished,  or  are  accomplishing 
these  mighty  things,  are  generally  unknôwn.  Silently 
and  noiselessly  they  have  moved  aiong  their  Christian 
course,  a  few  aione  of  their  names  have  eome  down  to 
us  from  our  forefathers,  or  have  heen  during  our  own 
lifetime  cherished  in  our  memory ;  but  it  is  more  than 
prohahie  that  the  most  worthy  of  this  band  of  Christian 
heroes  have  fallen  asleep,  unheard  of  by  the  great  mass 
of  their  fellow  men.  Such  men  have  however  Iong  ex- 
isted,  such  men  still  exist,  and  must  eontinue  to  do  so, 
for  there  are  yet  great  triumphs  for  Christianity  to 
achieve. 

Hitherto,  with  the  exception  of  a  few  instances,  such 
as  in  the  case  of  Greeee  and  Rome,  the  works  of  whose 
prineipai  Pagan  writers  are  still  extant,  nothing  has 
been  done  in  any  country  whieh  Christian  teachers  have 
converted,  to  show  the  full  extent  of  the  work  whieh 
they  accomphshed.  It  is  true  that  imperishable  traces 
of  what  they  taught  and  established  are  always  left  be- 
hind  them ;  but  it  is  rarely  that  any  thing  remains  to 
shew  what  they  overthrew,  and  what  consequently  were 
the  reai  nature  and  greatness  of  the  dangers  and  diffi- 
culties  against  whieh  tbey  were  forced  to  contend.     It 


PBEFACE.  VII 

may  be  said  that  wliilst  one  part  of  the  work  they  ac- 
complished  still  remains  visible,  the  gi*eatest  and  most 
difficult  part  is  now  lost  to  our  knowledge  and  view. 
Henee  men  are  too  apt  to  nndervalue  their  labours? 
and  losing  sight  of  what  the  world  was  without  Chris- 
tianity,  aitogether  to  misconceive  the  advantages  that 
Christianity  has  secured  to  the  human  raee.  īt  is  to  be 
feared  that  there  are  too  many  who  think  that  the  world 
without  Christianity  was  very  mueh  Iike  what  the  world 
is  with  it.* 

It  therefore  appeared  desirable  that  in  New  Zealand 
a  monument  should  be  raised  to  shew  in  some  measure 
what  that  country  was  before  its  natives  were  converted 
to  the  Christian  faith,  and  no  more  ntting  means  of 
accomplishing  such  an  object  appeared  attainahie  than 
that  of  Ietting  the  peopie  themselves  testify  of  their 


*  On  this  point  in  reiation  to  New  Zealand,  the  following  note 
is  added : — 

"  I  eannot  but  think  that  the  benevolent  of  future  times  would,  with  astonish- 
ment  and  joy,  search  eagerly  the  records  whieh  wiii  shew  that  even  centuries  of 
idolatry  and  erime  had  not  wholly  obliterated,  in  the  minds  of  such  a  raee,  a 
knowledge  of  their  Maker,  and  a  desire  for  His  divine  laws,  and  had  not  left 
them  less  prepared  for  tiie  introductkm  of  Christianity  than  the  most  polished 
Pagans  of  anticmity  were.  That,  on  the  contrary,  so  intoierahie  was  the  burden 
imposed  upon  them,  that  we  have  seen  whoie  races,  in  all  these  islands,  in  a 
few  years,  throw  off  the  yoke  of  idolatry,  and  eagerly  emhraee  the  Christian 
faith: — that  powerful  chiefs,  to  gain  the  benefits  of  the  truth,  sacrificed  worldly 
rank  aud  power ; — without  compensation  of  any  kind,  manurmtted  their  slaves, 
whose  labour  constituted  their  chief  source  of  weaith, — and  established  in  their 
territory  Chxistianity  in  its  simplest  and  most  primitive  forro, — aithough  such  a 
proceeding  was  aiike  opposed  to  their  power,  their  prejudices,  passions,  and 
apparent  worldly  interests." — Sir  G.  Gbey  to  New  Zeaīand  Society,  Sept.  16, 
1851. 


VIII  PREFACE. 


former  state,  by  eoiieeting  tiieir  traditional  poetry,  and 
their  heathen  prayers  and  incantations,  composed  and 
sung  for  centuries  before  the  Iight  of  Christianity  had 
hroken  upon  their  country.  It  was  also  eiear  that  to 
those  persons  who  study  the  history  of  the  human  raee 
as  developed  in  the  history,  customs,  and  languages  of 
different  nations,  such  a  work  would  possess  a  high  de- 
gree  of  interest,  and  it  seemed  probable  that  there 
would  be  many  persons  who  would  study  with  pleasure 
the  poetry  of  a  savage  raee,  whose  songs  and  chaunts, 
whilst  they  eontain  so  mueh  that  is  wild  and  terrible, 
yet  at  the  same  time  present  many  passages  of  the 
most  singularly  originai  poetie  beauty. 

At  the  present  time  it  appeared  possible  to  make  such 
a  eoiieetion  of  the  aneient  poenis  of  theNew  Zealanders, 
because  they  still  lingered  in  the  memorie»  of  a  Iarge 
portion  of  the  popuiation,  aithough  they  were  fast  pass- 
ing  out  of  use,  and  so  aneient  and  highly  iigurative  was 
the  Ianguage  in  whieh  they  were  composed,  that  already 
Iarge  portions  of  them  are  nearly  or  quite  unintelligible 
to  many  of  their  best  instructed  young  men. 

Portions  of  more  than  seven  years  have  been  pass- 
ed  in  eoiieeting  these  poems,  and  in  arranging  them 
in  their  proper  metre.  Sometimes  Iong  intervals  of 
time  have  elapsed  between  the  period  when  one  portion 
of  a  poem  was  obtained,  and  the  periods  when  natives 
could  be  found  who  knew  the  other  portions  of  it. 
Nearly  all  parts  of  the  islands  of  New  Zealand  have 
been  visited  by  the  eompiier  of  this  work  whilst  he  was 


engaged  in  eoiieeting  and  eompieting  these  poems  and 
traditions,  aithough  several  of  them  are  yet  imperfect. 
They  have  all  heen  suhjected  to  the  criticism  and  review 
of  several  good  native  judges  of  poetry,  and  in  most 
instances  three  or  four  natives  in  difFerent  parts  of  the 
Islands,  who  had  no  eommunieation  upon  the  subject 
with  eaeh  other,  have  actually  written  out  the  whoie  or 
such  portions  of  the  poem  as  they  were  acquainted 
with. 

The  written  copies  whieh  they  furnishecl  were  very 
unintelligible,  for  they  could  not  arrange  them  in  metre, 
and  the  words  were  generally  run  into  one  another  in 
the  way  iu  whieh  they  chaunted  the  poems,  so  that  the 
task  of  eieeiphering  these  numerous  copies,  and  of  eom- 
piHng  the  whoie  poem  from  the  ineompiete  portions  fur- 
nished,  was  one  of  great  difEcuity,  and  whieh  occupied 
mueh  time.  The  metre  in  whieh  the  poems  were  to  be 
arranged  was  always  obtained  by  hearing  it  ehaunteei 
by  several  natives  at  different  times. 

The  most  favorabie  times  for  eoiieeting  these  poems, 
and  those  at  whieh  most  of  them  were  in  the  first  in- 
stance  obtained,  was  at  the  great  meetings  of  the 
peopie  upon  public  aifairs,  when  their  chiefs  and  most 
eloquent  orators  addressed  them.  On  those  occasions,  ae- 
eoreiing  to  the  custom  of  the  nation,  the  most  enective 
speeches  were  invariably  principally  made  up  from  reei- 
tations  of  portions  of  aneient  poems.  In  this  case,  the 
art  of  the  orator  was  shewn  by  his  selecting  a  quotation 
from  an  aneient  poem  whieh  hguratively  but  dimly  sha- 


PBEFACE. 


dowed  forth  his  intentions  and  opinions ;  as  he  spoke  the 
peopie  were  p!eased  at  the  beautj  of  the  poetrj,  and  at  his 
knowledge  of  their  aneient  poets,  whiist  their  ingenuitj 
was  excited  to  endeavour  to  detect  from  his  figurative 
Ianguage  what  were  his  intentions  and  designs,  quotation 
after  quotation  as  thej  were  rapidlj  and  forcihlj  ehaunt- 
ed  forth  made  his  meaning  eiearer  and  eiearer,  eurio- 
sitj  and  attention  were  bj  degrees  riveted  upon  the 
speaker,  and  if  his  sentiments  were  in  unison  with  the 
great  mass  of  the  assembl j,  and  he  was  a  man  of  inriu- 
enee,  as  eaeh  succeeding  quotation  gradually  removed 
the  douhts  whieh  hung  upon  the  minds  of  the  attentive 
group  who  were  seated  upon  the  ground  around  him, 
murmur  of  applause  rose  after  murmur  of  applause, 
untii  at  some  closing  quotation  whieh  left  no  doubt  as 
to  his  reai  meaning,  the  whoie  assemblj  gave  waj  to 
tumults  of  delight,  and  app!auded  equallj  the  determi- 
nation  whieh  he  had  formed,  his  poetie  knowiedge,  and 
his  oratoriea!  art,  bj^which  under  images  beautiful  to 
them,  he  had  for  so  Ioag  a  time  veiled,  and  at  last  so 
perfectly  manifested  his  reai  intentions. 

The  religious  poems  and  traditions  were  generallj 
fumished  hy  their  former  priests ;  probablj  to  no  other 
person  but  the  eompiier  of  these  poems  would  manj 
of  them  have  been  imparted.  Amongst  the  moet 
curious  of  this  class  of  poems  are  those  termed  Mata, 
or  visions,  in  whieh  the  priest  in  a  tranee  saw 
moving  round  him  busj  groups  of  spirits,  eagerlj 
engaged  in  pursuits  whieh  were  figurative  of  events 
whieh  were  afterwards  to  happen  upon  earth.     As  the 


PREFACE.  XI 


spirits  moved  to  and  fro  iminersed  in  their  oeeupa- 
tions,  they  chaunted  wild  choruses  whieh  prophetically 
figured  forth  the  eoming  event — one  or  more  of  these 
were  remembered  bj  the  priesfc,  who  on  awaking  from 
his  tranee,  taught  them  to  the  tribe,  by  whom  they 
were  sung  as  prophecies,  and  who  by  means  of  these 
revelations  from  the  spirit  world  were  often  moved  to 
peaee  or  war  at  the  pleasure  of  the  priest.  Two  striking 
poems  of  this  eharaeter,  handed  down  by  a  seer  of  the 
name  of  Kukurarangi,  wiii  be  found  at  page  111. 

Amongst  the  tribes  of  New  Zealand  mauy  beautiful 
romances  reiating  to  actions  of  their  ancestors  are  tradi- 
tionally  preserved;  a  few  of  these  have  been  embodied 
in  this  volume ;  two  striking  ones  wiii  be  found  at  pages 
52  and  lxxv.  īt  is  hoped  that  it  may  hereafter  be  found 
praetieahie  to  publish  a  separate  work  eontaining  the 
most  interesting  romances,  whieh  are  preserved  by  the 
natives  of  the  dhferent  districts  of  the  Islands. 

Lest  this  selection  of  poems  should  be  regarded  as 
piaeing  the  eharaeter  of  the  natives  in  too  favorable  a 
Iight,  it  is  right  to  state  that  one  very  numerous  class 
of  poems  has  been  aitogether  omitted  as  unfit  for 
puhiieation.  Indeed  the  poems  now  published 
should  perhaps  be  regarded  as  a  selection  embody- 
ing  the  best  Maori  poetry,  whieh  has  been  chosen 
from  a  very  Iarge  mass  of  materials,  the  poems 
whieh  have  been  rejected  far  exceeding  in  num- 
ber  those  whieh  it  has  been  thought  necessary  to 
publish. 


XII  PREFACE. 


The  two  first  portions  of  the  Appendix  eontain  a 
summary  of  the  fabulous  native  history  of  the  world, 
from  the  ereation  to  a  considerable  period  of  time 
after  the  Maori  raee  had  discovered  and  occupied 
these  Islands.  This  has  been  read  to  oJd  natives  in 
several  parts  of  the  Islands,  and  has  been  admitted 
by  them  to  correctly  state  a  portion,  aithough  only 
a  portion  of  the  traditions  handed  down  to  them 
from  their  ancestors.  The  remaining  portions  of 
these  traditions  have  been  furnished  by  the  natives ; 
but  in  order  to  print  the  whoie  of  them,  it  would  be 
necessary  to  devote  at  least  one  Iarge  volume  to 
that  subjeet  aione. 

Great  eare  has  been  taken  to  render  the  poems 
contained  in  this  volume  as  aeeurate  as  possible ; 
where  errors  are  detected?  some  excuse  should  be 
made  upon  aeeount  of  the  novelty  of  the  subject, 
the  highly  flgurative,  and  hitherto  almost  entirely 
unexplored  nature  of  the  Ianguage  in  whieh  they 
are  composed5  and  also  upon  aeeount  of  the  many 
occupations  of  the  eompiier  of  this  volume,  who 
could  only  attend  occasionally,  and  in  the  intervals 
of  important  business,  to  the  subjeet,  and  who  was 
often  unavoidably  absent  as  the  work  was  going 
through  the  press5  whilst  there  was  no  other  person 
sufficiently  acquainted  with  the  subject  to  give 
effectual  aid  to  Mr.  Sutherland5  the  printer,  who, 
aithough  unacquainted  with  the  native  Ianguage, 
yet  rendered  very  important  assistance  in  eorreeting 
the  press. 


PREFACE.  X311 


Translations  of  the  greater  portion  of  the  poems 
and  traditions  contained  in  this  volume  have  already 
been  prepared,  with  the  intention  of  publishing 
them  at  some  future  date.  Xn  the  mean  time,  that 
the  student  of  the  Maori  Ianguage  as  it  is  spoken 
may  understand  the  manner  in  whieh  he  should 
apply  that  Ianguage  in  interpreting  the  poetry  of 
New  Zealand,  the  following  notes  upon  Maori  poetry 
are  extracted  from  unpublished  remarks  upon  this 
subject  by  the  Rev.  R.  Maunsell,  one  of  our  most 
learned  Maori  scholars  : — 

In  observing  "  the  construction  of  Maori  poetry, 
4  we  shall  see  that  it  was  not  only  abrupt  and  eiiiptieai 

*  to  an  excess  not  aiioweei  in  English  poetry,  but  that 
'  it  also  carries  its  license  so  far  as  to  disregard  rules 
c  of  grammar  that  are  strictly  ohserved  in  prose  ;  alters 
6  words  so  as  to  make  them  sound  more  poeticaliy  ; 

*  deals  most  arbitrarily  with  the  Iength  of  syllables, 
1  and  sometimes  even  inverts  their  order,  or  adds  other 

*  syllables. 

"  It  is  true  that  these  irregularities  heip  mueh  to 
'  invest  Maori  poetry  with  that  deep  shade  whieh  none 
1  ean  penetrate  without  close  study  of  eaeh  partieuiar 
'  pieee.  But  it  must  be  remembered  that  by  far  the 
'  largest  measure  of  the  difficulty  arises  from  the  peeu- 
1  liarly  ioeai  circumstances,  and  from  the  remote  and 
1  vague  allusions  so  wrought  into  the  pieee,  that  even 

*  one  tribe  wiii  often  be  unable  to  understand  the  song 
'  of  another,  especially  if  it  be  one  of  any  antiquity. 


XIV  PREFACE. 


"  Those  who  have  paid  attention  to  the  nature  of 
1  Maori  songs,  forms  of  prayer,  and  proverbs,  wiii  have 
'  it  is  hoped  Iittie  difficulty  in  verifying  the  preeeeiing 
'  remarks    by  examples  within  their  own    knowledge. 

*  To  follow,  the  Maori  poet  through  all  the  wild  irre- 
'  gularities  of  his  Ai^ht  would  be  far  from  the  inten- 
'  tion   of   these    notes ;    we   would    only   now   direct 

*  attention  to  those  peculiarities  whieh  it  is  believed 
'  wiii  be  found  useful  for  our  purpose. 

"  They  wiii  be  found  for  the  most  part  to  consist 

*  chiefly  in  omissions  of  the  articles  '  ko'  and  c  te,' 
'  omissions  of  '  ai/  of  the  pronouns,  of  such  particles 
'  as  '  nei,'  and  of  other  complementary  words,  omis- 
1  sions  of  the  nomiaative  case,  of  the  objective,  often 
'  of  the  verb,  and  verbal  particles,  omissions  of  the 
c  prepositions,  changes  of  one  preposition  into  another, 
c  unusual  words  introduced,  and  words  sometimes 
1  inverted — exceedingly  wild  and  abrupt  metaphors, 

*  and  transitions  unexpected  and  rapid." 

G.  GHEY. 
July  1853. 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA  HAKIRARA 
0  NGA  MAORI. 


NA  TUROA,  MO  TE  KAINGA  A  TE  NGARARA, 
I  TONA  KAKI. 


Tera  Kopu,  hikitia  i  te  ripa, 
Hohoro  te  hara  mai,  kei  te  riua  au, 
Ki  Matangihaurua ;  ko  to  wairua  i  hara  mai ; 
I  hara  mai  ra  koe,  te  tai  ki  a  Te  Rau, 
Taku  hoa  pakitara,  Te  kata  a  Raukawa. 
Paki  atu  e  whae,  aku  rongo  hakiki ; 
Kai  ana  ki  te  rae,  te  one  Hakere, 
Kia  whakarongo  ake,  Ko  Ngati-Koata  i  te  Totara. 
Kai  auru  ai,  te  Atua  i  ahau, 
Me  tarona  au,  ki'  wawe  au  te  mate ; 
Ki  pono  mai  koutou,  tenei  te  takoto  nei ; 
Na  te  aha  i  patu  ?  na  Rongotakawhiu, 
Nga  toki  kai  auru ;  nga  rakau  a  Maru, 
Nana  i  pokapoka,  ka  pihanga-rua, 
Mau  ana,  i  au. 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


NA  NUKUPEWAPEWA,  TENEI  WAIATA,  NO  TE  RIRONGA 
O  TANA  HINAKI-TUNA,  I  TE  WAIPUKE. 


Kaore  taku  raru !  ki  Te  tama-a-Toherau,  ka  riro  atu  na 

A  Parawhenuamea,  no  runga  i  nga  hiwi,  ki 

Pukerau,  e  Ringa,  e 

E  hara  i  a  au,  te  parau  j 

No  nehe  ra,  te  parau  ; 

He  whakataki  taku,  ki  te  ao 

He  korero  atn,  kia  rongo  mai  koe 

Koua  rangona  hoki 

Ko  taumata  Whakahehe  korero 

Ko  Reotahi  ta  Hurarau 

Ka  noho  Rarotimu 

Ka  noho  i  a  Rarotake 

Ka  puta  ki  waho  ra 

Ko  Pukupukuterangi 

Nana  nei  te  Aruhe, 

I  runga  i  te  tuaranui  o  Rangi  e  awhi  ana, 

No  te  tokonga  a  Tane  ka  horo  kei  raro, 

Ki  te  tahataha  o  Rarowhana  nei  tu  ai, 

No  Nuka  noa  i  kohi  mai, 

Na  te  Atoru  i  pokapoka, 

Tautititia  hei  kaupeka  mo  Haumia, 

Ka  puta  te  pitau  ki  te  ao, 

Ko  Hinekotauariki. 


HAKIRAEA  0  NGA  MAORI. 


KO  TE  TANGI  A  TE  IKAHERENGUTU,  MO  ANA  TAMARIKI,  I 
MATE  TAUA  ETAHI,  I  MATE  KONGENGE  ETAHI.* 


Nei  ka  noho,  kapakapa  tu  ana,  te  tau  o  taku  manawa 

Ki  a  aku  tamariki. 
E  tia,  tenei  au,  e  tama  ma,  ko  te  aitanga  a  Tane,  e  tuohu 
i  uta  ra. 

E  piko  nei, 

Me  te  mamaku, 

Ki  a  aku  tamariki. 

Kei  whea  ra  ?  e,  te  tamaiti,  i  karangatia  ai, 

"  Nau  mai,  e  tama." 

Ka  riro  ra  ia,  i  te  taiheke  nui. 

Ka  noho,  tenei  au,  e  tama  ma,  i  runga  i  te  kahui  papa, 

Papa  mania ; 

Papa  tahia ; 

Tahia  rawatia ; 
Kei  ai  he  titiro  i  te  ra,  e  tu  iho  nei ; 

Te  maunga,  e  tu  mai  ra ; 
Ki  te  hau-kainga,  i  whakaarohatia  mai,  e  te  konohi  tonga. 

Tenei,  me  ruru,  ki  te  whare, 

Na  Whiro-te-tupua ; 
Kei  te  wareware,  taku  ngakau, 

Nga  hanga  a  te  rau ; 
Mei  kaia  ranei,  te  marama  ?  i  mate  ai. 
Mei  kaia  ranei,  te  pari  ?  i  horo  ai. 

Nga  huri  nei  ?  i  pirau  ai, 

Mei  taua  mea,  ka  ruru  nga  atua,  ki  a  tatou, 

Ka  ngaro,  i  te  ngaro,  a  te  moa. 


*  This  Iament,  said  to  have  been  originally  composed  by  Te  Ika-here-ngutu, 
was  sung  by  Te  Wherowhero,  on  the  death  of  his  hrother  Kati,  or  George 
Grey.  It  i3  always  sung  by  the  aged  chiefs  if  many  members  of  their 
family  eiie. 


10  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Ko  te  rau  kau  'no,  te  whakawaia  ana,  ki  te  whanau  a  Pani, 

A  Rongotau, 

Nana,  te  kahui  kura, 
Nga  taonga  vfhakamanamana,  e  tama  ma,  a  o  kuia. 

Aua  atu,  ko  tawhiti, 
Naku  pea,  koutou  koi  tiki  atu,  ki  Hawaiki, 

Ahu  mai  ai, 
Ka  tupu  koutou,  hei  tangata ; 

Ka  ranga  e  o  tupuna  nga  hau  o  te  Po 

O  te  pukupuku, 

0  te  tau  mate. 

Hoki  mai  no  ana,  ki  te  pukai,  wheo  aL 

1  tohia  ai,  ioe, 

Ki  te  tohi,  o  Tutorohakina, 

0  Tu-te-nganahau ; 
Kia  karo  riri,  tama, 
Kia  karo  nguha, 
Kia  karo  patu ; 

Kei  te  whakahira  koe, 

1  te  riri  kaiapa,  na  o  matua,  ki  roto  Kairau: 
Kia  ruku  atu  koe, 

Te  ruku,  a  te  Kawau, 

Ka  ea  to  ika,  he  haku,  no  te  moana  uri. 

Ka  ko,  o  rongo,  i  runga  Haumatao  ; 

E  uia  mai  koe,  e  rfga  whenua, 

"  Ko  te  tama  a  wai  ?" 

Ka  toa,  ka  rangona, 

Ka  tu,  i  te  ihu  o  te  waka,  ka  rangona ; 

Ka  amohia,  te  iwi,  ka  tiketike  ki  runga ; 

Koia,  patu  apiti, 

Te  kiri  kai-mata ; 

Kihai,  taku  tamaiti,  i  waiho  e  au,  i  roto  Ngaengae, 

Ki'  whakaata  koe,  e  Totara  i  ahua,  ki  te  pu  whakakeko; 

Ki'  tere  matoru,  koutou,  ko  matua,  ki  roto  Manukau ; 

Ekore,  au  e  mihi 

Atu,  ki  a  koutou. 


HAKIRARA  0  NGA  MAOEI.  H 


NA  TE  KAHUKORE,  TENEI  WAIATA. 


Nei,  ka  noho,  i  te  tamm  o  Puanga, — 

Taku  kai  rangi — nei, — A  whea  koe,  ka  titiro  ? 

Haere,  e  te  kai,  haere  waewae  atu ! 

E  pai,  e  Angi, — 

I  horo  moana-tia ; — 

Whaiwhai  rawa  atu, 

Me  whai  atu,  me  aha  ? 

Tena  te  karanga, 

E  Whata,  e, — Ka  hoki  au,  kei  Hawaiki. 

He  kete  haere  mai, — Na  Karangatioho, 

Na  Papawhakaoho 

Na  te  iwi  tokerau, 

Homai,  ki  a  au, 

Enei,  tuohu  kau — 

He  korenga,  ko  te  mea, 

Ka  te  whakawawe  kau, 

He  taringa,  i  rongo  ake, 

Ki  a  Tuhei-mua, 

Kawhakina,  te  korenga, 
Kia  whamamao  atu, 
E  hara,  te  tata  mai — 
Kei  hia,  e  aku  pewa, 
Kei  akina,  e  te  waha — 
Ko  nga  umu  i  maha — 
He  kete  huri  ano, 
I  maka  atu,  ki  waho — 
Ka  ngaro  te  kai, 
E  mimiti  ta  Tuwaewae. 

Kotahi  rapea, 
I  whakaaroa  iho  ai — 
Ko  te  manuhiri  puta — 
Ka  noho  ki  te  marae — 
Ka  titiro  kau  atu, 
Whakapaua  te  kanohi. 


12  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI  NA  HINEWHE  MO  TANA  MATUA, 
MO  TE  RAUPARAHA. 


Kaoee  !  te  aroha  ngau  kino  i  roto  ra :— - 
He  maunga  tu  noa,  te  tihi  ki  a  Kapiti, 
Ka  riro  ra,  e,  te  ki  o  te  whenua ! 

Moe  mai,  e  koro,  i  runga  i  te  kaipuke  j 
Kia  whakamau  koe  te  ata  o  te  moana  ī 

0  tohu  aio,  e  tu  ai  koe 

Ki  te  whakahau  riri.     Whakahaere  ara 
Na  runga  i  te  taiheke,  kia  peke  atu 
Koe  te  tihi  ki  Ingarani. — 

Taku  rata  tu  tahi,  taku  whakamarumaru ! — 
Unuhia  noatia  i  waenga  i  te  hono, 

1  te  nui  a  Te'Toa,  te  kapohia  koe 

I  te  mata  whaura,  i  te  ranga  maro, 
I  te  ngutu  o  te  pu :  kia  pa  te  karanga 
66  E  Tama  ma !  e,  ka  rere  au  ki  te  po  1" 

i 

Ma  wai  e  whakahoki  te  wai-ora  ki  muri  ? — 

Ka  ea  to  mate,  ma  o  mokopuna, 

Ma  Te  Wherowhero  e,  ma  te  Tumuhuia — 

Tenei  nga  Iwi,  te  takoto  tonu  nei  me  he  moe-toitoi. 

Haere  ra,  e  koro,  hei  mau  nga  rongo  ma  te  Atua  i  te  rangi 
Ma  Tamihana,  ma  Matena, 

Na  korua  ra  hoki,  i  tiki  ki  te  reinga,  i  kawea  mai  ai 
Ko  te  ture  pai, — ko  te  ture  kohuru,  i  parea  mai  nei : — 
Naku  anake  nga  hara  i  raru  ai  koe  [ 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  13 


HE  TANGI  NA  TE  RANGIHAEATA  MO  TE  RAUPARAHA. 


Taku  waka  whakairo,  e  ! 
Taku  waka  whakateretere, 
Ki  runga  i  te  ngaru  na,  i, 
Tena  ka  pakaru,  e  ! 
Kei  te  Manuao  e  pukai  ana, 
Nga  maramara  na,  i ! 

Haere  ra,  e  Raha,  e, 

I  te  aroaro  o  Tu-ma-tau-enga  na,  i ! 

Te  mana  o  te  Kawana,  e ! 

Te  inati  o  Nga-ti-Raukawa  na,  i ! 

Haere  ra,  e  Raha,  e, 
I  te  aroaro  o  Ihu  Karaiti !  na,  i ! 
Te  mana  o  te  Kawana,  e  ! 
Te  inati  o  Nga-ti-Toa  na,  i ! 

Ki  atu  ana  au,  c  e  koro,  haehae  matariki  na,  e  !' 

Ki  mai  ana  koe,  '  waiho  i  Porirua, 

I  te  kainga  ururua.' 

Kia  ngata  ai  to  puku,  e  hao  nei  koe  na,  i ! 

Ekore  au  e  tangi  i  enei  nga  raro,  na,  e, 
Tukua  atu  ki  tua  ki  nga  ra  o  te  waru,  e !  i ! 
Ka  kohi  au  i  aku  tini  mahara  na,  i ! 


14  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI,  MO  MOKOWERA,  I  MATE  IA  KI 
WHAREKURA,  KEI  OHIWA.* 


Haere  ra,  e  Moko, 

Te  ata  o  te  taua, 

Te  ata  o  Tumatauhinai, 

Te  inati  o  te  Peritao, 

Ekore  Iioki  koe,  e  nuia  iho,  i  enei  nga  raro, 

Te  ra  o  te  waru,  e, 

Ka  kohi  au,  i  aku  mahara, 

Ki  atu  ana  au,  "  e  haehae  matariki," 

Ki  ana  mai,  ia,  "  waiho  i  Wharekura, 

I  te  ururua," 
Kia  ngata  ai  to  puku,  e  hao  nei,  ki  te  riri. 


*  This  Tangi  was  one  of  the  sources  from  whieh  Te  Rangihaeata  ohtaineei 
the  materials  for  the  preeeeiing  tangi  for  Te  Rauparaha,  It  is  the  custom 
of  the  natives  to  compose  their  poetry  rather  hy  eomhining  materials  drawn 
from  aneient  poems,  than  hy  inventing  originai  matter.  An  apparently 
reeent  poem  is  thus  sometimes  really  of  very  aneient  origin. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORL  15 


HE  WAIATA  NA  TOPEORA. 


Rangi  korerehu, 

I  marewa  atu  ai,  Tahuri  mai  hoki, 

Korua  ko  to  kanohi,  waihoki  te  mea 

Ka  ruia  ia  ra,  ki  to  wahine,  Taea  te  homai 

Hei  whakaara  i  taku  moe — Whano,  ka  hurihia 

Te  tira  o  Riripo — Kore  tohunga  mana 

Hei  wehe  ki  te  wai — A  hemo  ake  ai 

Te  aroha  i  ahau — Tu  mai  e  koro, 

I  kawea  ake  au,  nga  rere  tangi  mai 

O  te  wai  kohatu,  kia  tutaki  ake 

Ko  koe  nei,  e  te  Hinu,  tito  te  taiapo, 

Na  Karanga  te  tau,  kei  hoatu  hoki, 

Hei  pae  takuahi — Hohoro  i  aku  ngutu 

E  mau  ana  te  tinana. 


HE  WAIATA  NA  TOPEORA. 


Kaore  !  te  Ngongirua,  o  te  tau  ra,  na  Karanga 

Whakarehu  rawa  iho 

He  wairua — mongina, 

Whitirere  rawa  ake, 

Ka  hewa  kei  te  ao. 

Hua  atu  e  Moa 

Ka  wareware  ano, 

Ka  te  hapai  mai. 

Te  kai  maunga  koe, 
O  Pirongia  i  runga. 
Kia  marama  atu, 
Taku  nei  titiro, 
Nga  ngaru  e  horo, 
O  nga  mata  kurae, 
O  Honipaka  i  waho, 
Ki  te  hoko  a  'TiToa 
Mauru — Te  manako. 


16  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGT,  NA  TE  KAHUKORE,  MO  TANA 
KETE  HURI,  I  PIRAU. 


Takiri  mai  te  ata  i  tua — Ko  te  ata  i  a  au  e  i- 

Aue  kau  au, 

Ki  te  iwi  ka  ngaro, 

Ekore  e  ngaro, 

He  paku  waka  nui, 

Houhia — Ki  te  rongo 

Horahia  ki  te  kura 

E  tama  ranei,  e, 

Mau  ki  to  patu, 

E  hine  ranei,  e, 

Puhi  ki  te  kakara ; 

E  pari  e  te  tai, 

Hei  kawe  i  ahau, 

Nga  tai  puhoro. 

Ki  Otira  i  runga, 

A  pa  te  karanga — 

I  tarawahiawa, 

Tautika  te  haere,  ki  to  matua,  kia  te  Tara — - 

Kia  tangohia  mai, 

KoUru 

Ko  Pipitewai,  e, 

Kurupene  Tu,  e  hine  i  to  manawa, 

Kurupene  Rongo,  i  taku  manawa, 

He  manawa  tina, 

He  manawa  keukeu, 

Ka  te  turaki  taua  e  hine, 

Ki  te  turanga  o  Aitua, 

O  Aitu  whakatina, 

Ko  Aitu  whakatoka 

Kia  toka  te  whenua, 

Kia  toka  nga  tangata; 

E  kai  kawau  ana, 

Te  moenga  iho  ki  te  pouriuri, 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  17 


Ki  te  potangotango, 

Whakaputa  e  hine, 

I  te  paki,  o  Hewa, 

Pohewahewa  noa, 

Taua  e  hine — 

Tenei  koa  taua 

Te  kiia  mai  nei, 

E  to  tupuna,  e  tau  nanawe  riri,  koe. 

Kati  nei  pea  ki  a  taua, 

Ko  te  waka  totara, 

Pae  ana  te  ika  tangata, 

Ki  to  matua,  i  te  muri 

E  anga  to  mata,  ki  te  ao,  o  te  tonga, 

Ki  te  ara  haerenga,  o  to  tipuna  kua  nawa  ia, 

I  nga  rangi  ra, 

E  hine  ra. 


HE  TANGI,  NA  NGA  TUPUNA,   O  TE  WHAREPOURI, 


Tera  ia,  te  tai  o  Ngamotu,  ka  wehe  koe  i  au,  e, 

He  whakamaunga  atu,  naku,  i  te  ao  ka  takawe, 

Na  runga  mai,  o  te  motu,  e  tu  noa  mai  ra 

Koe,  ki  a  an  e  i — 

Naku,  koe  i  a  waiho,  i  taku  wheiiua  iti, 

Te  rokohanga,  te  taranga,  i  a  taua, 

Ka  mihi,  mamao  au,  ki  te  iwi  ra  i  a, 

E  paria,  e  te  tai,  pikitu,  pikirere, 

Piki,  takina  mai  ra,  te  kawa  i  Muriwhenua, 

Te  kawea  au,  te  tere,  Tena  taku  manu, 

He  manu  ka  oma  noa, 

Runa  ki  te  whare,  te  hau  o  Matariki 

Mate  whare  porutu,  u, 

Ma  te  rahi,  a  'Ti  Awa,  e  kautere  mai  ra, 

Ka  urupa,  taku  aroha  na-i-a. 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TAU. 


Kaore  te  whakama, 

Ki  oku  korero, 

E  tara,  e  te  ngutu, 

E  tika  ?  e  whae  ? 

Mei  ata  kite  koe 

Taku  tonuitanga, 

To  rua  patu,  E  roa  i  au, 

Te  one  i  Turangi,  kia  tae  au  e, 

Te  paepae,  o  te  rua,  i  a  Maheuheu. 

Te  awhiwhi  mai, 
He  rukenga  naku, 
I  aku  rangi  mananga. 

Tena  te  pari  kai 

Kei  oku  matua 

Te  hikoi  atu.     E  uru  e  wehi  ana. 

Te  ai,  he  kopapa, 

Hei  reti  i  au,  kia  uru  atu  ana 

Ko  Tumuake whenua 

Kia  hopu  taku  ringa 

Te  pu  ki  Hawaiki. 

Tena,  aku  rongo, 

Ka  riro  i  a  Karaha,  te  taihekenga  atu, 

0  Taumatamaire, 
Ka  rongo  Taweke 

1  aku  rongo  tupua 
Hei  paki,  ki  te  whare. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  19 


HE  TAU  NA  MARUAITERANGI. 


Nei,  ka  noho,  i  te  Keriateua, 

Whakarongo  mai  ra,  e  Rangi,  aku  wa  noho  kau, 

I  te  wao  ngaki  kai,  a  te  iwi. 

Nui  tou  nui, 

Ko  wai,  kia  whanatu, 

Ki  te  taha,  o  te  umu, 

Me  titere  mai,  kia  kai  atu  au,  ko  te  waha. 

I  ngaki,  ano  au,  na  te  Atua,  i  huna  iho. 

He  pono,  ano  ra,  taku  aniwatanga,  ki  te  kai  a  Tiki, 

E  te  tahuri  mai,  ka  kitea  mai,  te  mangu  i  taku  mata, 

Na  te  tau  au,  koi  ki  mai,  kia  tokoruatia,  ki  taku 

whakaaro 
Ka  iri  te  hina,  ka  haha  te  pahau,  me  tuku  atu  koe  ki  a 

Korotiwha, 
Kia  roa  te  mahinga,  hei  konei  au,  whakamau  atu  ai, 
E  maha  nga  rangi,  ka  tautau  te  remu,  ka  taikuiatia 

ki  te  whare. 


20  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


KO  TE  TANGI  A  TARAAWHA  MO  TANA  TAMAITI  NA  RERE- 
TAWHANGAWHANGA  I  PATU.  NO  NGATIRUANUI  A  TA- 
RAAWHA. 


Ra  te  tai  um; 

Ka  koto  ki  te  awa ;  Iie  ho  mai  aroha. 

Kia  tangi  atu  au,  e  taina  i  konei, 

E  tama  tukino ! 

I  te  tira  haerenga,  e  kawea  ana  koe, 

E  te  hianga  rere ;  he  hinengaro  nunui. 

Kei  o  matua.     Kahore  hoki  te  mata. 

I  hoki  mai  ki  muri ;  kia  ki  atu  au 

"  He  ara  aitua,  te  ara  i  runga  Mahaukura 

"  He  whenua  kau  ano,  e  ko  te  takotoranga, 

"  Koia  te  umu  e  tuwhera,  paia  iho  te  wai 

"  Koia  te  wai  pa,  kia  rongo  mai  koe." 

E  tama,  wareware ; 

He  wareware  au, 

Nga  ngaki,  e  ngakia  mai  e  koe, 

Tena  ano  ra  te  tangata  ngaki  kai, 

Te  kopu  pea,  i  takoto  mai  ai, 

Tama  ra. 

Te  whanaunga,  i. 

I  pataia  ai, 

Te  mau  atu  ai — E  maha  nga  rangi ! 

E  hira  koa  te  toa  i  a  Rere, 

Te  toa  o  Rehua  ?  kahore  au  i  rongo. 

Te  taha  i  mate  ai, 
I  tangohia  ai  koe, 
Ki  te  kurawiniwini, 
Ki  te  kurawanawana ; 
Nga  mahi  a  te  iti. 
Moe  mai,  e  tama, 
Te  inoenga  matao, 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  21 


Kia  moe  atu  au, 
Te  moenga  i  ahuru. 
Ekore  puta  atu, 
I  runga  te  tuturi, 
I  runga  te  tataramoa, 
Nga  heihei  o  Matuku. 

.Kaore  i  huna, 

Te  kaka  tinotangata — 

I  kona  Mauri 

A  te  Kina 

Tutahi-arahanga 

Uruhape-ki-te-rangi ;  ka  kite  Te  Pononga, 

Taraponga  tona  patu, 

E  kia  rangona  ai 

Te  toa  patu  tangata  i. 

E  ai  e  tama 

Ma  rau  a  Puteuru,  ma  te  uri  o  Maru 

0  Tu-te-nganahau  nana  nga  patu 

Nga  tao  kaitohi,  ki  te  takutai  o  Rurutu. 

1  rangona  ki  reira  a  Ururangiwheke 
A  Ururaugipapa,  e  riri  ana  i  waho, 
Turakina,  kia  hinga  iho  ana, 

Ko  te  Horihori  i  noho  i  te  tuwhenua 

Paku  te  whenua 

Ngatata  te  papa  i  runga  nei, 

E  tama  ki  a  koe. 

E  uia  iho  koe 

Mau  e  ki  ake,  "  ko  te  ngako  tena, 

"  O  Maramara  te  Ihonga, 

"  O  Tutakiao," 

Ka  tau  ia  ki  raro  i 

No  nga  puau 

Hurihanga  puau 

No  te  tihi  au, 

O  te  rakau,  e  tu  ki  Tawhitinui. 


22  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

Te  tapu  i  a  koe,  a  te  Rangitakahia, 

Tu-hokai-nuku, 

Tu-hokai-rangi, 

Te-reo-i-a-Turi, 

Hei  ara  mou,  ka  whano  ai  koe, 

Nga  wai  kirikiri,  i  roto  i  Oao. 

Kia  ahuria,  o  iwi  matariki,  e  te  rau  e  pae. 

Tama  a  Hinemanu  i 

Maua  to  tamaiti,  ki  waho  nga  rae 

Ki  te  toka  tutahi,  kia  kai  apu 

Te  ika  i  te  moana  ;  ka  whakahoki  mai 

Ki  runga  i  Okare,  ki  karanga  atu  au, 

"  Haere  mai  e  tama,  i  runga  i  te  hakari, 

"  E  haria  mai  nei, 

"  E  te  iwi  ra  i  a." 


HE  TANGI  MO  TE  TAMAITI. 


Aue  !  aue  ! 

Pakipaki  kau,   au,  ki  te  tuakiri  o  te  whare  ; 

Kei  whea  te  mea,  e  uaratia  ?  e  taku  kurupounamu 

Whakaputa  e,  tama,  ki  waho  ra — 

Tomokia  e,  koe,  i  te  whare  i  to  tuahine,  i  a  te  Paea, 

Kia  whakawhiwhia  koe  ki  te  rau  o  Papauma ; 

Ka  pai  taku  mea  te  haere, 

Nga  pikitanga,  kei  Waipokaia. 

Ka  kitea  mai  koe  e  o  papa, 

Hei  karanga  mai, 

"  Naumai"  nau  ake,  takahia,  te  pae  ki  te  Arahanga, 

Ma  Ngati-Awa,  e  whakatangi  ki  te  rapa  wai  hoe, 

Tohu,  e  tama,  ko  te  kore  i  to  iwi  mokai, 

Ka  riro  te  karanga,  pa  wawe  ki  tawhiti, 

Ka  patata  taku  tu,  te  taumata  ki  Kapu  ra, 

Ka  hoki  mai  taku  mea  ki  au-e-e. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORL  23 


KO  TE  TAU  TENEI  A  RAWIRI  WHATINO 
MO  TE  KAWANA. 


E  taea,  e  au,  *  te  po  ka  ketua — 

Poupourere  ake — 

"  Kei  whea  nei  ra,  e — 

"Taku  manu  wiieko  ata  ?"  i — 

Kopia  pukutia,  e — - 

Ki  raro  te  marua  i. 

Te  mata-kahi  maire — Aea  ranei 

Kia  tutahi  taua — 

I  te  riri  whakapau, 

Kei  o  matua,  e — 

Tenei  au,  e  ! 

Te  harapuka  noa  nei !  e — 

Te  kaha  ka  motu  nui 

Ki  raro  ki  a  Miru,  e — 

I  awhenua  au — 

Ki  Hawaiki  atua,  e — 

Numia  ki  te  whare — 

Ki  te  kahui  toroa,  e — 

Kia  inoia  mai — 

Te-niho-matai-o-Tangaroa,  e, 

Hei  ara  mou — 

Ki  Hikurangi,  e — e. 


24  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


KO  TE  TANGĪ  A  RARAWA-I-TE-RANGI  MO  TE  KORE,  I  TE 
KITENGA  AI  I  TONA  UPOKO,  E  IRI  ANA  I  RUNGA  I  TE 
TURUTURU. 


Kaore  te  whakama, 

Ki  a  au  ra,  e  takakau  noa  nei, 

He  po  kia  moea, — 

He  ao  ka  tirohia, 

Te  takiringa  mai, 

0  te  ata  i  nga  pae, 
Kia  tohu  ake  au — 

Ko  nga  mahinga — Kihai  hoki  mai. 

Heoti  te  tangata, 

1  kore  mahara  ki  roto ; 
Te  muri  aroha, 

Ki  to  tau  tumau. 

Tenei  ano  ra, 
O  maru  i  waiho, 
Te  mau  nei,  e, 
Kei  taku  tuakiri. 

Ko  aku  mata  i  rehu, 

E  whakawhetu  mai  ana  roto. 

Ma  te  aha  e  kawe, 

Te  tawhatinga  kei  te  Hakanga, 

Kia  komihi  au, 

E  Kore  !   ki  a  koe, 

Nau  i  a  waiho, 

Te  kiri  awhinga  nei. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  25 


HE  TANGI.* 

Takarokaro  noa  ana, 

Te  whetu  maori  o  runga ; 

Ka  momoe  nga  uruahu  o  Rehua  i  te  rangi, 

Mana  e  whakamana  Uenuku-kopako, 

Te  atua  tawhanawhana ;  mei  ahatia  hoki  ? 

Na  Wari  a  Hau, 

Nana  i  kapo  matamata,  i  te  riri ; 

Te  whakaaro  ai, 

Ka  whati  nga  rata  whakaruru  o  runga, 

Hei  kawe  mohou, 

Ki  te  mata  whaura,  i 

Te  puta  tu  awatea ; 

I  runga  te  Waitawa, 

Pae  ana  te  pakeke, 

I  te  nui  a  Te'Tu ; 

Kei  a  Rangi  a  Te  Ama,  e 

Rurea  te  toka  mataho, 

Ka  tupoki 

Te  waka,  e. 

Taku  awe  kotuku,  no  nga  rakau  a  Te  Ru,  e 

Puhia  mai  nei,  e  te  hau  muri,  pa  whakarua ; 

Taku  mahuri  totara, 

E  tu,  ki  te  rakau  a  Hine-tapeka. 

Tena,  ka  paea,  nga  mata  wai  o  Rotoehu ; 

Pohehe  noa  o  teina  i  te  ao. 

Whakamau  tahi  atu,  te  titiro, 
Te  pae  ka  riakina, 
Ko  Rangitoto,  e  tu  kau  mai  ra, 
Ka  maunu  te  Taniwha,  i  te  rua. 
I  murua  atu  i  te  uru, 


*  Tliis  Larnent  is  saicl  to  be  of  very  aneient  composition,  anei,  as  a  speci- 
men  of  poetry,  is  highly  prizecl :  on  the  eieath  of  Te  Rauparaha  in  1849  it 
was  sung  by  all  his  frigricls. 


26  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Nga  tuatara  no  Matea, 
Nau  ra  iana. 

Kei  whakangawari,  nga  hau 
Kaha  mai  o  tawhiti, 

0  te  tuarangi,  i  takina  mai  ai, 
Ko  te  ika  kino  a  Tu, 

Ko  to  tupuna  kei  a  Tuku  a  Hika,  e,  i. 

Rangaranga,  te  hau  o  te  whenua ; 
Tutu,  nga  tangata. 

1  moea,  ki  te  po, 

Huri  nui  e  te  hinengaro,  e  puanu  kino  ana, 

Te  puanu  o  te  hukarere  ; 

Kei  roto  e  kani  ana, 

Te  hau  marama  mate,  o  Te  Tamatea ; 

O  Tama-i-te-ngaua, 

E  moe  iho  ra,  i  te  whare-rangi, 

Tahi  au,  e  te  hoa. 

He  whakahuru  kore,  mo  to  kiri ; 

Tawharua  nei,  ki  te  muka  haroharo, 

0  te  Rawhiti. 

Tu  ake  tama  i  te  ata, 
Kaore,  he  korero, 

1  puaki ; 

Kia  whatiia,  i  te  rara 

0  te  karakia,  kia  hirihiri  koe, 

1  te  Pouawhi, 
I  te  Wharangi, 
I  a  Awatearoa, 
I  te  Manuka, 

I  Whakatane ; 
Ko  te  ara  tena, 

0  to  tupuna,  o  Wairakewa, 

1  kau  mai  ai,  i  tawhiti,  e,  i. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  27 


KO  TE  WAIATA  A  MEROITI,  HE  WAHINE  TAUREKAREKA 
NA  TE  WHATA,  HE  RANGATIRA  NO  NGATIAWA,  NO 
NGATITOA   HOKI. 


Pa  to  hau,  ki  te  Ta-wai-Hora ; 
Na  runga  ana  mai,  te  hiwi  kei  Omere. 
Kai  atu  o  mata,  kai  atu  ki  Arapawa  ra,  e 
E  hoehoea  mai  e  NgaiTapahi : 

"  Hoki  atu  e  Tau,  i  te  whaititanga ; 

"  Kei  ara  mai,  nga  tai  o  Ngawhatu  ra,"  i  a 

"  He  aha  rawa,  te  mea,  e  tohe  riria  nei  ? 
"  He  ao,  ka  tau ;  kei  ako  au,  kei  keukeu. 
"  Me  whakatu  au,  hei  pou  rahui,  e 
"  Kei  kake  puwhara,  te  ngutu  te  Rimu  rapa." 

He  aroha  ianei,  kiakoe,  e  Kupu  ! 
Ko  a  taua  mahinga,  i  maharatia  ai, 
Me  kawe  taua  e,  ki  te  wai  huri  ai,  e 
Kia  mutu  ake  ai,  te  aroha  i  ahau. 


28  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


KO  TE  TANGI  MO  TE  HEUHEU  I  HOROA  E  TE  WHENUA. 


Ha  te  haeata !  takina  rnai,  i  te  ripa  ! 
Te  tara  ki  Tauhara ! 
Ko  taku  hoa  pea,  tenei,  ka  iioki  mai  ? 
Aue  !  kau  atu  ana  au,  i  te  ao ; 

Ka  riroia  koe  ra ! — 

Haere  ra,  e  te  nui ;  haere  ra,  e  te  wehi ; 

Haere  ra,  nga  rata  whakaruru  hau  ki  te  muri ; 

Me  kowai  te  atua,  nana  koutou,  kei  huri  kino  iho,  ki  te  mate  ? 

Moe  mai,  e  Pa,  i  roto  te  whare  kino ; 
A  tiponahia,  te  tau,  o  Kaukau, 
Te  ika  a  Ngahue,  i  waiho 
I  te  ao,  hei  tohou  mohou. 

A  hurihurihia,  to  tupu  hauroa,  to  tupu  haunui,  e  i 
A  kite  iho  au,  to  kiri  i  ahua,  ki  te  wai  ngarahu, 
To  mata,  i  haea,  ki  te  uhi  matarau ; 
Waiho  nei,  nga  iwi,  huhe  kau  ake. 

Tatai  kau  ana,  te  whetn,  o  te  rangi, 
Ka  riro,  a  Tutahi,  ma  Rehua-kai-tangata, 
Te  whetu  whakataha,  i  te  Mangaroa, 
Ko  koe  ra,  i  ! 

Tu  kau  Tongariro,  i  te  tonga ; 

Tena,  te  puhi  o  te  Arawa, 

Ka  manu  i  te  wai,  e ! 

Ka  whakawai  mai,  te  wahine  i  te  uru. 

Nau  i  a  waiho,  Hiramai-i-te-uru, 

Hiramai-te-whatu-moana, 

I,  te  Papae-o-te-kotore,  o  to  tupuna,  o  Rongomaihuia, 

Torona  te  po,  i  a  koe. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  29 


E  tama,  na  Hangi,  kati  ra  te  moe,  e-e ! 

Maranga  mai  ki  runga,  e !   mau  ki  to  patu ; 

Korero  i  o  tohu  ! 

Te  kura,  takai  puni, 

Te  toka,  tu  moana, 

I  te  tukutahi  whakarere ; 

Waiho  i  tai-whakaea, 

I  te  Hawaiki-pepeke,  e-e-e  ! 

Ka  hinga,  ka  takoto,  kei  te  whenua,  u-u-u ! 
Ka  haruru  to  rongo,  o-o-o  ! 
Ki  te  taha  o  te  rangi,  i-i-i ! 


HE  RANGI-POT* 


Me  tipao,  taku  haere, 

Ki  Nukutaurua, 

Ki  a  Te  Kahu-o-te-rangi, 

Kei  riri  mai  Hinewehi,  ki  a  au 

Me  tuku  atu, 

Ki  a  koe  anake,  te  mutunga, 

Whiti  ana  te  ra,  i  tua. 


HE  KARAKIA  TAMARIKI. 


E  rere,  e  rere,  e  te  kotare, 
Ki  runga,  ki  te  puwharawhara 
Ruru  ai,  o  parirau, 
Ka  mate  koe,  i  te  ua. 

Tihore  mai,  i  uta : 
Tihore  mai,  i  tai : 
He  rangi,  ka  maomao, 
Mao  mao,  mao  te  ua. 


*  Sung  at  Auekianei  to  the  Governor  by  Te  Rauparaha,  previously  to  his 
release,  to  signify  that  no  jealousy  neeei  exist  regareiing  his  inAuenee  over 
the  native  tribes. 


30  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WATATA  AROHA.* 


Kati,  te  roimata, 
Te  utu,  kei  aku  kaino ; 
Noho  mai  i  roto  na ; 
Kia  tohungia  koe. 


-^ 


Maku  nei,  e  huri, 
Ki  te  hurihanga  ke ; 
Kei  ara,  kei  puta  atu, 
Te  aroha  i  aut 


HE  WAIATA  AROHA. 


Tera  te  pukohu,  mau  tonu  mai, 

Pukehina ; 
Ko  te  ara  tonu  ia,  i  haere  ai,  taku  torere. 

Tahuri  mai, 
Ki  muri  ra,  kia  ringia  atu,  he  wai 
Kei  aku  kamo. 

Ehara  i  a  au  nana  rawa,  i 

Tuatahi;   * 
Nau  rawa  i  tuapeka,  ki  te  iti 

I  ahau. 

No  reira,  te  ngakau,  i  whakawai 

Rangi  ai ; 
He  konohi  aroha,  noku,  ki 

A  koe  ra. 


A  iragment.     I  have  not  been  able  to  obtain  tbe  entire  poein. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  31 


HE  WAIATA  AROHA.* 


Tera  te  puia,  ki  Ohinemutu  ra ; 

Kia  tangi  atu  au.     Pehea,  ka  tauwehe, 

Te  aroha  i  roto  ra, 

Ho  rnai  nie  riringi,  ki  te  hua  roimata, 

E  mapuna,  i  aku  kamo 

Kei  te  aha,  te  tapu,  e  whakawehia  nei  ? 

He  ingoa,  iri  kau,  ki  te  muri  rangaranga, 

Ho  ake  rawa  nei,  te  wa  o  te  mahara, 
Ka  eke,  i  te  ngaro  ;  ka  noho,  taute  au. 


HE  WAIATA  AROHA.t 


E  pari,  e  te  tai,  whakaki  ki  te  awa, 
Nei  au,  ka  tu,  ko  te  hoe,  ki  te  ringa : 
Ma  te  muri  raro,  au,  e  karawhiu ; 
Kihai  whakarangona,  te  riri  a  te  kohake. 

Me  aha  ?  i  a  roto,  nana,  ka  whana  tonu. 
Kei  tohu,  te  makau,  ka  pau  te  whakarau, 
Te  tuku-pototia,  aku  rangi,  ki  te  noho. 

Ekore  matea,  ko  te  kianga  jho, 
"  E  ka,  ko  te  ahi,  whakamau  tonu  ake, 
"  Nga  tomokanga  koe,  o  Tahere  i  runga ; 
"  Ko  te  kainga  ra,  e  noho  ai  au." 

*  Sung  by  Heke  at  Kaikoni,  after  tiie  fa]l  of  tiie  Euapekapeka. 

+  Sung  by  Tewherowhero,  at  a  great  meeting  of  the  Waikato  tribes,  in  tbe 
presence  of  tbe  Governor,  when  the  question  of  a  war  with  the  tribes  of 
Whangaroa  was  discussed,  to  ineiieate  that  he  was  averse  to  the  war  heing 
entered  on ;  but  that,  if  his  tribe  did  ernhark  in  it,  he  eouhi  never  desert 
those  whom  he  loved  so  niueh. 


32  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TAU. 


He  Hokioi,  i  runga,  he  Hokioi,  i  runga,  hu. 
Kei  te  aputa  koe,  na,  o  te  rangi,  e  noho  ana, 
Te  Iioa  moenga,  no  whatitiri  matakataka ; 
Hei  aha,  tera,  e  tararua  marire,  ona  hikumaro  ? 
Itua  maro  tonu,  ona  hakikau ; 
E  huhu-u  nei,  i  runga  te  rangi, 
Hokioi,  Hokioi. 


HE  WAIATA  MO  POUKAWA-RAWHIRAWHI. 


Kaore  te  aroha,  mohukihuki  noa ; 
Te  paanga  mai,  kei  ahau ; 
Me  he  ahi,  e  toro,  kei  Hukanui, 
E  Moka,  tenei,  ka  tata  mai. 

Kei  tohu  mai,  e  Kiri, 

Kei  te  au,  ko  te  moe, 

Kei  te  matatu  tonu,  i  te  roa  o  te  po 

Kai-toro-puku  ai,  te  aroha  i  au. 

Ekore  ra,  e  puakina, 
Kei  rangona,  e  te  tini. 

Te  putanga  ki  waho,  ra, 
Ka  tohu,  aku  mata, 
Nga  parae,  ka  takoto 
Ki  Tauwhare,  ra  ia. 

Ko  te  ara  tonu,  ia, 

E  whanatu  ai  au, 

Kia  urutomokia 

Te  whare,  o  Rawhirawhi. 

Kei  riri,  e  whae  ? 

He  nui  parahaere, 

Mau  ano,  te  tinana ; 

Maku,  te  ata, 

O  te  tapara  kau  atu,  e-e-e. 


*  Sent  as  a  message,  by  Te  Rauparaha,  when  ahout  to  engage  in  a  Avar, 
to  tiie  Ngatiawa  tribe,  who  had  thcnjust  ohtaineei  muskets,  to  know  why 
they,  who  had  such  hnplements  at  their  disposal,  wouhi  not  join  hhn. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  33 


HE  TANGI,  NA  KIHAROA,  NO  MUA  NOA  ATU. 


Tahuna  mai  te  ahi, 

Ki  runga,  i  a  Te  Poa ; 

Ko  te  ahi,  i  tahuna 

Mo  Whakaturia ; 

Ko  te  peka  tena, 

I  marere,  ki  raro  ki  te  whenua. 

Takiritia  ra, 

He  kai,  ma  te  ope  taua ; 

E  Rohi,  e  tangi, 

Ka  whiti  to  manawa  ; 

Ekore  to  mate, 

E  wawe  te  rautupu ; 

Me  uta  ke  ake, 

Ki  nga  pumahara, 

E  taka  mai  tua, 

E  whakaroaka  ana, 

I  nga  mate  tawhito. 

Tangi  tikapa  ana,  te  wahine  i  te  uru ; 
Tu  ake,  tirohia  te  hua  i  Motu-tawa ; 
Ka  kite  Wharo,  ka  papare  i  a  Ngae  ;  he 
Aha  te  huanga  ?  ka  neha  o  namata. 

Whakahaere  ara,  na  runga  o  nga  hiwi, 

Kia  kai  apu,  te  ika  i  Rangiriri, 

Hoki  mai,  e  Pa,  ka  whara  koutou,  i  te  paratai. 

Tena,  nga  kauri,  kei  Waiharakeke, 

I  kitea  iho  ai, 

He  mango  ihu  nui, 

Pae  ake,  ki  te  one  na,  i 

No  runga  i  te  hiwi,  e-i. 


34  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

Takahui  rangi  ai,  te  po  i  Rangitoto, 

Ma  wai  ?  e  whakamana,  i  te  waka  ka  tukoki  ? 

Kihai  whakataua,  te  huru  o  Tapaka. 

Haea  mai,  ra,  ki  te  mere-tuatini, 
Kia  kai  Puponga,  kia  rato  nga  iwi. 

E  Tama,  kahupeka,  i  to  whakatikanga, 
Ka  tahuri  rawa  koe,  ki  tua  o  nga  pae ; 
Kia  korero  koe,  i  te  ngutu,  o  te  manu  : 
Kia  hoki  mai  ai,  to  wairua  ki  te  ao  na-i. 


HE  WAIATA  NO  MUA. 


Takoto  iho,  ki  taku  moenga, 
E,  te  au  rawa  nei,  ki  ti  whare, 
Ko  te  moe  tenei,  a  te  manu 
Me  koropeke. 

E  ko  wai  te  tangata,  e  haruru  mai,  te  whatitoka  o  toku  whare  ? 
Aea,  ano  koe,  ko  Te  Rawe ; 
Ko  te  Rawerawe,  a  Te  Atanga, 
Hoki  atu  ra  koe,  i  waho  na. 

E  haere  tahi  ana  taua, 

Naku  nei,  Rangituturu  i  waiho  atu,  i  Owhare  ra — 

Hara  mai  nei  au,  ki  konei, 

Noho  ruru  ai. 

Ka  mea  e  koro,  ka  wewete, 

I  to  makau  ; 

Kia  tapurekatia,  ka  waiho  i  te  whare, 

A  e  mea  ana,  e  te  ngakau,  kia  tuarua 

Tia  te  hokinga. 

Taku  kairautanga,  ki  tc  tau, 
A  ia  wahine ; 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  35 


Aea  ano  au,  Iie  manu  e  rere, 
Tau  atu  ko  tawhiti,  ko  te  pae, 
Kei  a  Te  Popoki. 
Kei  huia  a  whare,  tia  e  te  hau, 


No  Ngatoko. 

Ue! 


HE  WAIATA  AROHA  TENEI,  MO  TE  WAHINE  NA  TE  RAKAU, 
HAKAHAKA. 


Ra  te  ao  uru,  pukohu  i  te  uru, 

Te  tara,  ki  te  Iringa,  kia  hikoia  atu, 

Me  tango  mai  koe,  he  tau  ki  te  moeuga. 

Iaua,  e  hine,  kia  whakaaro  roto, 

He  whakaaronga  iho,  ka  rere  ke  te  tu, 

Taku  kiri  kai-kahu,  e  ora  na  te  tau. 

Kei  whea  o  neko  ?  e  whakaputu  mai  ra ; 
Ka  huri,  ki  te  tai  o  Timaru,  i  runga, 
Ki  a  Whahanui,  e  ka  wehea  i  au ; 
He  aroha  tangi  atu,  naku,  i  konei. 

Kia  rei  nui  au, 
Nga  utu  e  rau, 

0  Tararua  i  runga, 
Ki  aku  tau  e  rua ; 

Nana  i  hau  miri, 

1  waiho  ai  au,  \ 
Kei  te  wati  kino 

Mai,  te  roimata. 


36  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANC4I,  NA  MAKERE,  MO  ANA  TAMARIKI  I  MATE  TAUA. 


E  hine,  a  Ki,  e 

Ka  moenga  ke  koe, 

Ka  pau  te  takiri,  ki  te  ata  kahurangi, 

Roto  te  whare  nui,  kei  a  hine  a  Wai,  i-e 

Mana,  e  tuku  iho, 

Ki  te  takapau  hora  nuL 

Rangona  te  kakara, 

Te  kakara  wahine,  i  te  ipo  a  'Ti-Hine ; 

Ehara  ano,  i  te  tangata, 

Na  Huinga  ano, 

Na  Mahara  ano, 

Na  Te  Hikonga-a-rangi  ano, 

Nana,  korua  koi,  tohatoha  marire  iho, 

Mo  te  umu  o  te  hau,  e. 

Tenei  te  tangata,  ko  taringa  puta  iti, 
Ekore  e  whakarongo  mai,  ki  te  korero ; 

Kaore  o  te  ao  nei  tangata,  hei  ngaki  kai,  i  nga  tu, 
Tena  nga  hua-tarau  o  Tane,  hei  ngaki  i  to  mate, 
Hei  kawe  i  a  au,  te  rae   ki  Okawa, 
Kia  naomia  mai,  te  ate  o  te  whenua. 
Aua,  ko  te  tangata,  me  patu  marire. 

Me  mahara  marire  iho,  ki  roto  Wharekura,  ki  nga  whare 

punanga  korero, 
I  pu  ai,  te  riri,  e-i 
Taku  kotuku  moe  awa  ; 
Taku  tumu  herenga-waka  ; 
Mana  i  okooko, 
Te  aka  whero,  o  tc  whenua. 
Ka  rangona  koe,  ko  Otahu. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  37 


Te  wehi,  o  te  whenua  ;  e 

He  kawau  topatopa,  ki  roto  te  Manga-iti; 

He  Takupu  horo  ika,  e. 

Hakahaka,  koa  ra, 

Hikawera  e  tu  mai  ra,  i 

Mea,  ka  ngaro  noa,  te  rua  o  Kaiwhare. 

E  tama  ma  nei, 

Karihitia  mai,  e  koe,  ki  te  wai  o  te  niho, 

Ekore  e  tupu  te  kawa  tangata,  ki  te  ao  marama 

Ekore  e  ngaro;  he  puia  taro  nui,  iigata  taniwha,  rau, 

He  aua  matawhero, 

Hei  ika  moe  kopua, 

No  roto  i  Werohia. 

Teriei  te  hoanga, 
Te  takoto  i  raro  nei, 
Waiho,  kia  oroia, 
He  whati  toki  nui. 

Haere  ai  koe,  i  te  ara  titaha ; 
Haere  ai  koe,  i  te  ara  kohuru ; 
Kupenga  taratara,  i  whakahaoa  iho  i, 
Paenga  paraua,  ki  roto  te  Hikumutu. 

Taku  ika  topuni,  ka  moe  ki  reira  na  i, 
Hou  o  Rakei,  i  whakahaerea  iho  i ; 
Kiri  o  Rongomai,  ka  pau  te  whakarato, 
Ki  te  ahi  kai  rikiriki  e-i, 
Ko  wai  ra  e  ?  te  Atua  mana  o  te  rangi, 
Me  ko  Uenuku  ra,  he  Atua  kai  tangata, 
Ianei,  i-i. 


38  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


KO  TE  TANGI  TENEI,  A  NGA  TAMARIKI  TOKORUA,  I  TE 
ARAHANGA  AI,  I  A  RAUA,  KIA  PATUA,  E  TE  TAMA,  A 
HONGI-HIKA,  I  TE  PA  O  PAHIRUA,  I  TE  TOTARA,  KEI 
HAURAKI. 


Kaore  te  aroha !    e  komingomingo  nei, 
Te  hoki  noa  atu,  i  tarawahi  awa, 
He  kore  tohunga  mana,  hei  wehe  ki  te  wai, 
Kia  hemo  ake  ai,  te  aroha  i  a  au. 

Tenei  ka  tope  mai,  te  uhi  a  Mataora, 
He  kore  no  Tukirau,  kihai  ra  i  waiho, 
Hei  whakawehi  e-i,  mo  te  hanga  i  raro  nei. 

Noku,  nga  turituri  pawera  rawa,  au, 
Taku  turanga  ake,  i  te  hihi  o  te  whare, 
E  mmaki  tonu  ana,  he  wai  kei  aku  kamo. 


HE  WAIATA  WAWATA,  NA  NGATIKAHUNGUNU  I  TE  KITENGA 
AI  I  TE  STEAMER  TUATAHI. 


Haere  noa  ana, 
Au  nei,  ki  te  kimi  taiki,  e 
Miria  mai,   te  pohutu, 
O  te  akau,  kia  mate  ra. 

Omanga  a  Tima  mai, 

Nou  e  Kawana  e, 

Kai  tonu, 

Ki  te  rae, 

O  te  Matau  ra  ia-e. 

Ko  au  nei, 

Te  whanatu, 

Hei  te  tiroa, 

Hei  te  kakau  whakawhana ; 

Ha! 

Aue,  e-e. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  39 


HE  NGERI  KARANGA  MANUHIRI.* 


Haere  mai, 

E  te  manuhiri  tua  rangi, 

Na  taku  potiki, 

Koe  i  tiki  atu, 

Ki  taha-tu,  o  te  rangi. 

Kukume  mai  ai,  a-a 
Haere  mai 
Haere  mais 


HE  WAIATA  TAWHITO  NA  TE  TURUNGAHAU, 


E  moe,  ki  te  po, 

Kia  moe  kau  au, 

Hara  mai  e  te  hoa,  ka  waitohu  rawa  mai ; 

Kia  mohio  au, 

Tenei  kei  roto. 

Ko  ana  muna  pea, 

I  tuhia  mai  ai ; 

E  pai  taku  rongo,  he  rongo  whai  makau, 

Kei  haere  aku  rongo,  te  puke  kai-taua, 

0  Kaitangi  i  runga. 

Ki  te  hoko,  a  'Te-Kahu, 
Ko  te  aha  i  au  : 

1  tohea  mai  ai, 

Naku  ano  ra,  e  hua  ki  te  tinana, 

Ka  hara  mai  ai,  e  ; 

Te  makau  a  te  rau, 

Ko  au  pea,  te  whakaahuatia. 

*  The  words  printed  in  italics  are  sung  as  a  chorus  by  tbe  whoie  assenibly 
the  rest  of  the  song  is  sung  by  one  voice. 


40  KO  NG-A  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WHAKAARAARA. 

He  po,  he  po.     He  ao,  he  ao. 

Takiri  mai  te  ata, 

Korihi  te  manu, 

Tino  awatea, 

Ka  ao,  ka  ao,  ka  awatea. 


HE  TANGI,  MO  TE  TOA  O  TUHOURANGI. 


He  aha  ra  ?  kei  toku  ihu,  e  waitohu  noa  nei, 

Te  mutu  noa,  i  te  rangi  tahi, 

He  wawara  taua  pea,  tenei,  ka  tata  mai. 

Harahara  aitu,  harahara  atai, 

He  aroha  tonu  ake,  noku,  ki  te  mate ; 

E  whakaingoingo  mai  ra,  i  te  tuaro  pari  ki  Arataha. 

Pupuke  mahara  e  roto  i  to  hinengaro, 
Ki  o  kame,  ka  waiho  noa  iho,  i  te  ao ; 
To  whenua  kura,  ka  mahue ;  ka  paea  te  koko  ki  Otangi- 
moana. 

To  putea,  te  ata  taka,  i  runga  i  to  ringaringa  ; 
Me  he  ua  turuki  nei,  te  whekoi  ana,  i  we  moana; 
Ko  koe  anake,  i  tipao  haere,  i  runga  i  nga  maunga. 

E  to  ana,  i  tona  waka,  i  a  te  kumukumu : 

Ka  puta  kei  waho,  kei  nga  whakaihu  ki  Maungaroa, 

He  ripa  kawau,  kei  runga  kei  te  taumata. 

Titiro  ki  Ruawahia,  ki  Tarawera, 
Notemea,  i  whakakopaia  mai,  e  Taraiti, 
Ka  mau  te  hu,  ka  hoki  te  waiora  ki  te  ao. 

Ko  te  heke  ra,  o  Maruiwi,  toremi  ai  ki  te  reinga : 
Nau  ano,  i  maka  mai,  to  kupu,  ki  te  muri,  ki  te  tonga ; 
He  ware  koia  tou  ?  i  te  paenga  tohora,  i  te  whakawhitianga 
i  Tumutara. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  41 

He  roa  te  tau,  i  te  tohenga,  ka  horo  te  pa,  ka  riro  mai  a 

Te  Rama ; 
Ehara  pea  i  te  potiki  tauroto  waenga,  a  Papawharanui, 
Nana  i  horo,  te  whetu,  te  marama. 
Horahia  mai  ano,  kia  takoto  i  te  aio  ; 
Moa  i  rokiroki. 


HE  TANGI  NA  PAREWAHAIKA,  MO  TANA  MATUA  TANE. 


E  noho  ana,  ka  kohuki  e  roto, 
Te  whakarewanga  ki  Rotomahana  ; 
Kia  hoe  waka  mai,  te  marea, 
He  kawekawenea  na  te  mamae. 


lol 


Ka  takoto  iti  koe,  i  te  kino, 

Nga  tuapapa  i  te  Tarata  ; 

Kia  tararo,  e  to  wahine,  i  awhi  ai  korua. 

To  uru  tapu,  i  houa  iho,  ki  te  atua. 

I  ahatia  ?  i  whati  ai  te  marama  ? 
Nau  i  hokai,  te  tihi  ki  Tongariro, 
I  tukua  mai  ai,  nga  naku  o  te  tonga 

Hei  whakaongaonga,  ka  tu  i  te  hokeka ; 
Tenei  te  waiwhero,  te  paheke  i  raro  ra, 
Hei  whakamatara,  mo  te  hunga  makutu. 

Mo  korua  tahi,  ko  Parerewha, 
Wahine  i  hanga  kino,  i  hara  mai  nei, 
Me  ana  ripi,  hei  totohi  i  nga  toihau. 


42  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI. 

Kauwhautia  mai,  te  kauwau  o  te  kino, 

I  pu  ai  te  riri,  i  mau  ai  te  pakanga, 

I  hirihiria  ai,  te  niho  o  Takurua, 

Ka  rato  tahi  ano,  ki  te  papa  teretere, 

Ki  Waikawau,  ki  Puketehe  ra  ia,  ka  rere  ki  Tauranga. 

Ianei,  e  te  iwi,  kia  mau  te  pupuri, 

I  te  iti  oneone,  i  kiia  iho  ai. 

No  muri,  e  tama,  kei  pehia  koe,  e  nga  ki  rarahi, 

Whakaputa  to  reo,  ki  te  kauwhau  riri,  ki  te  korero  o  te  toa ; 

Kia  hapainga  koe,  e  te  mano  e  takoto. 

Nei  koa  taua,  te  kiia  mai  nei, 

He  kamenga  mahue;  e  mahue  ana  Manaia,  mo  Raroke- 

nonui 
E  mahue  ana  Moehau,  mo  Pakihi,  mo  Koukou-rahi,  ka  rato 

i  te  kino. 
Herea  mai,  e  koe,  i  a'A  Puhi  taniwa  rau,  hei  huna,  kia 

ngaro ; 
Ekore  e  ngaro,  he  takere  waka  nui 
Ko  te  potiki  toa  na  Marutuahu 
I  pepehatia  ai, 
"  Ko-Te-Ngako-ringa-kino." 

Herea  mai,  e  koe,  i  te  tai  marangai,  kia  motite,  kia  motata; 
Nowhea  e  ngaro,  ko  Te  Manu-na-runga,  e  horo  i  te  tangata 
Nei  koa  taua,  te  kiia  mai  nei,  he  pahore  i  te  niho ; 
E  pai  ana  tena,  ka  te  tami  atu,  ki  te  umu  taurekareka. 
I  whakaita  iho,  i  maua,  e  koe,  i  te  whaka,  u-whare 
Kihai  koe  i  kite,  i  te  wharona  awatea ; 
I  te  manawa  tohe  riri,  no  Te  Atua-o-te-po,  e  i. 
Mo  Hahu-koiwi  i  whakatahaina  ai,  mo  Tarake-puha  i  tau- 

wehea  ai 
Mo  Te  Ahi  Tapoa  ka  mamao  ki  tawhiti. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  43 


KARAKIA  MO  TE  HORE,  KURUPO,  HE  KEA  RANEI. 


Ka  ripiripi,  ka  toetoe,  ka  haehae  ko  nga  tino, 

He  tapu  koe,  he  kea  koe 

Me  aha  ?  me  tao  ki  te  umu, 

Te  matua,  o  te  katitohe,  he  kea, 

Inumia,  ki  te  wai  o  koropupu, 

E  te  manini  kura,  e  te  manini  kura, — ha — i. 

E  te  tiputipu  nei,  tairoria ! 
E  te  kea  nei,  tairoria ! 
Haere  ki  Hawaiki,  tairoria ! 
Kia  whiwhi  ai  koe,  tairoria ! 
Kia  mana  ai  koe,  tairoria, — ha ! 

Taku  kiri,  ka  rekareka,  ha — i, 

Haere,  i  te  tai  timu, 

Haere,  i  te  tai  heke, 

Haere,  i  te  tai  manunu,  ki  tawhiti, 

Haere,  ki  tou  tupuranga  mai, 

Haere,  ki  tou  nohoanga  mai. 


44  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TA  KOPITO, 


Mimiro, 

Mimiro, 

I  to  manawa, 

Pera  Iioki  ra, 

Te  Whai,  a  Nuku, 

Te  Whai,  a  Rangi. 

Tina  te  manawa, 

Whena  te  manawa, 

Ko  te  manawa  o  te  Kopi. 

Te  whanatu  na, 

Hum-huru-mata-kiore, 

E  teina  no  Tu, 

Whakaahu  te  tara,  ki  Hikurangi. 

He  aha  ra  te  kai  ? 

I  haere,  ki  roto,  ki  to  pukiu 

Tutu  ai, 

Ngangana  ai, 

Aurere  ai. 

He  puha  pea  ? 

He  pohue  pea  ? 

He  aruhe  pea  ? 

He  kumara  pea  ? 

He  taro  pea  ? 

He  karaka  pea  ? 

He  hue  pea  ? 

He  tawa  pea  r 

He  korau  pea  ? 

He  hakekeke  pea  r 

He  harori  pea  ? 

He  mamaku  pea  ? 

He  pipi  pea  ? 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  45 


He  ika  pea  ? 
Nga  kai,  i  haere,  ki  roto,  ki  to  puku  ? 
Tutu  ai, 
Ngangana  ai, 
Aurere  ai,  e. 

Tenei  au,  ka  ngarue, 

Ngarue  ki  uta, 

Ngarue  ki  tai, 
Tenei  au,  ka  ngarue, 

Ngarue  ki  te  wiiakatauwareware, 

Ka  pa  mai,  ki  taku  aro, 

Whai  runga, 

Whai  raro, 

Whai  mataora, 

Tu  te  auahi 

Mate  te  auahi 

Werohia  to  huha, 

Takawhitiwhiti, 

Takaoraora, 

Ki  tena  tama, 

He  poho  tikoko  e, 

Kei  te  anu,  o  te  paroro, 

I  hu  nui  mai  nei  na. 

Oriori, 

Oraora, 

Ko  mata, 

Taki  whai, 

Te  pupu, 

Takeke  rua, 

Konokono, 


Ka 

eke 

kei  runga 

Kei  Herekawa. 

E 

E 

E 

Ka 

ora 

E 

koe, 

Ka 

ora 

koe. 

46  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  POPO  TAMARIKI,  HE  MEA  TAWHITO  NOA  ATU, 
NO  TAUPO. 


E  Tama,  i  kimihia,  i  raro  i  a  Papa 

Kikiri  ake  ana,  i  te  rua  o  te  ra, 

Kore  koe  e  kite,  nga  taumata  ki  Onukahukura, 

Tangi  to  tapuae,  ka  rongo  o  papa,  ka  hoki  ki  te  ao  na. 

E  tangi  ana  koe  ?  he  makariri  tou  ? 

Nau  i  kuhu  mai,  i  te  waenga  o  Takurua ; 

Ka  whakapiri  noa,  te  kora  a  Mahuika,  ka  taka  te  ahuru 

Tenei,  e  tama,  te  whare  i  atohia,  te  kaka  o  te  waero. 

Kei  o  tuakana,  e  mau  ana  Tamore,  i  te  kaki, 

Hei  ata  mohou,  tu  ake  ki  runga  ra ; 

Tohou  waka  na,  ko  *Whakaterekohukohu,  e  hoe  ai  i  te  wai, 

A  u  atu  nga  kurae,  ki  te  Kawakawa. 

Tangi  te  matoro,  ki  te  whare  wahine,  i  a  Tikina,  i  a  Takaia ; 

Tangi  to  waewae,  i  te  tua  kirikiri,  ki  Okokako ; 

Horo  te  whakaputa,  i  te  kongutu  awa  i  Otutira 

Kitea  mai  koe,  Te  Rangikaiwhiria, 

Tohou  apa  na  ?  e  haere  ai,  nga  pikitanga,  kei  Whakapipi, 

A  heke  ki  tua  ra,  te  matatikerewhanga  ki  te  Raupo, 

A  hengia  koe,  he  tira  no  te  muri  i. 

Awhea  ka  rarahu,  kia  turupoutia,  te  remu  o  te  huia, 
Whakataua  mai  te  awe  o  te  toroa,  ka  hoki  e, 
Tika  mai  na  uta,  na !  te  awa  i  Whanganui ; 
Anga  to  aroaro,  nga  pukepuke  ki  Hauhungaroa, 
Tikina,  huakina,  i  te  keke  o  to  kuia, 
Kia  takiritia,  ko  te  Ranga-ranga-a-Maui ! 
Hei  whakatau  mai  ki  to  ringa — ka  hoki  e, 

*  Whakaterekoiiukohu  is  an  aneient  Heitiki  of  great  size,  anei  of  mueii 
value  in  the  estimation  of  the  Natives.  After  having  been  many  times  taken 
as  a  trophy,  Hongi  carried  it  off  from  the  Waikato  tribes,  anei  it  remained 
in  the  possession  of  his  family  untii  the  conclusion  of  the  northern  rebel- 
Hon,  when  Heke  at  his  interview  with  the  Governor  laid  it  before  him. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  47 


HE  POHANE. 


Whakarongo  ki  te  tai,  e  tangi  haere  ana, 
"Whakarikiriki  ai,  te  rae  kei  te  Huruhi ; 
Tohu  aio  mai,  nohou,  e  Te  Hiroa, 
Na-ahau  ra,  te  kikini,  i  manuka  ai  au. 

Ao  o  te  ori,  e  whatino  mai  ra,  e 
Haere  ano  koe,  te  hiwi  ki  Aotea  ra, 
Kei  raro  Te  Herepu,  e  moea  iho  nei,  e 
E  tamaua  nei,  e  maua,  ko  ngakau. 

Kainga  iho,  te  kai,  te  rau,  ki  roto  ra,  e 
Ka  whanake  te  aroha,  i  te  pito  ngakau, 
Me  tia,  ki  te  miri,  kia  wawe,  ko  te  ngaro,  e 
Me  wehe,  ki  te  wai,  kia  ora  ai  au,  e 
Koi  haehae  oratia,  koi  taiaritia,  a-a. 


HAKA  ORIORI,  NA  TE  RANGIKAHEKE,  KI  TANA  POTIKI 
KI  TE  AUHIKAI. 


Ko  taku  potiki, 
Ko  Te  Auhikai, 

Ko  Te  Manawa-puha,  ki  te  Pariwhaiti ; 
Ko  taku  potiki,  kai  kutu,  kai  riha,  kai  roro,  kai  takataka, 
O  nga  iwi  kupukupu,  nana  te  ki,  nana  te  kohuru. 

He  tangi  kai  tou  ? 

Kahore  ra  he  iwi,  i  ora  nei, 

Tena  ka  riro,  i  te  hurihanga  nui,  ki  te  motu,  e 

Hoki  mai,  hoki  ra,  ki  au,  kia  whakamau  atu,  taua, 

Ki  nga  haupu,  tata  ki  te  uru.     Unumia  atu  te  wai  ki 

Rangataua 
Tou  uanga,  kei  te  matarae  i  Whakaneke, 
Ko  Kaiawa  to  kai. 


48  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Ko  te  iti  rawa,  hoki  o  te  poho, 

Hei  waonga,  mo  te  hokowhitu,  i  a  Tamaroto,  ko  Tukai- 

rangi,  e  tama,  e. 
Mano  tini,  ki  Maunga-nui,  kihai  toro  te  ringa ; 
Ma  wai  hoki  koa,  e  kimi  rawa  ki  tawiti,  ki  Rakaumanga- 

manga,  ki  aua  noa  atu. 
Kua  rite  tahi  ano  koa,  i  te  whakamara  Maketu,  e  tama,  e. 

Mau  e  ki  mai,  te  mate  o  te  Atua, 

I  rahua  reretia,  i  te  takere,  o  te  kete,  na  Ngapuhi. 

Ko  Kaipo,  ka  ea  te  mate  ra. 

Na  Tahupo,  i  tahu  te  pure,  hei  kukume  mai,  mo  Ngapuhi 

ki  uta ; 
Mata  kite  mana,  mata  kiore. 
Ko  te  tiketike  o  nga  maunga,  hei  wahawahanga,  mo  te 

koiwi,  i  taj3u  ai,  Rotorua. 
I  kohukia  ai,  te  ngakau,  o  Turikina,  o  Huriwaka, 
"  E  Pa  ma  pupuri  whenua,  whakaupa  riri  e." 

Kai  iho  ra,  i  te  angaanga,  o  Ngapuhi,  o  Te  Ngare.  I  tupu 
ai,  nga  mauku  o  te  paripari,  ko  nga  makawe,  o  Utamate. 

Whatitiri,  poaka  puuihi,  ki  te  parae. 

Te  mahara  koe,  mo  Te  Puhi,  mo  te  ringiringitanga,  o  te 
angaanga  o  to  papa,  i  Waipapa. 

Hamuti,  kainga  e  te  kiore,  ki  te  parae. 

Te  purutia,  i  Hauraki, 

Rere  ke  mai,  ki  Waikato, 

Ki  te  kainga,  o  Huatahi,  o  te  tama,  a  Rangiwewehi,  e. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  49 


HE  TANGI,  I  TITOA  E  TE  RANGIKAHEKE,  MO  TANA  TAMAITI, 
MO  TE  AUHIKAI,  KUA  MATE  KI  ROTORUA. 


Kati  ra  te  moe,  ra  ia,  maranga  mai  ki  runga,  ka  tu  taua,  ki 

runga,  te  taowaka,  e-e-i 
Ka  puta  ki  tua  ra,  ka  titiro  te  kanohi,  ki  te  auahi,  ka  mai 
Kei  o  teina,  maro  tonu  atu,  e-e-i,  taua,  ra  to  whaea, 
Kei  te  matarae  e  titiro  ana,  ki  te  waka  no  runga. 
Ka  ki  to  poho,  e-e-i,  ka  tuku,  ki  raro  ra,  kei  to  tuahine,  ra  ai, 

Kia  whangaia  mai,  ki  te  kai,  moe  petipeti. 
Maro  tonu  atu,  e-e-i,   taua,  Te  Purangi,  hei  powhiri  mai, 
"  Nau  mai  e  tama  na,  a  i." 

Kahore  he  mahi,  i  ngaro  i  te  tangata,  e-i,  tena  Tangaroa, 
kei  te  koko,  i  a  Ruamoana,  e  putu  ana  ia  e. 

He  tangi  kai  tou  ?  e-e,  na  o  papa  ke  i  ho  mai,  te  Kanawa, 
ko  Taipapakirua,  e-e-i 

Ko  te  Rauhina-rawa  e-e,  ko  Hine-rimu,  e-e. 

Koa,  he  nui,  mo  te  tangata  ki  te  ao  mai. 

Heoti  hoki,  mo  Tane,  ra  ai,  taku  puripuri  ake  i  to  papa,  kia 

kite  iho  taua,  i  te  titiwai,  e-e-i 
Kei  Runanga-rawa  e-i,  to  Tane,  tona  rutunga  nei,  e-e-i 
Kei  Raroa-rawa  e-e-i,  kei  Ohinekonehu,  kei  a  Teweka  tona 

turumatanga,  na-a-i. 

Hoki  mai  ki  ahau,  e-e,  kia  whakamau  ake,  taua,  te  Riu-o- 
te-mania,  te  Umu-o-pu-iti,  Paepae-tangaroa. 

Kei  au  ranei  to  hara  e-i,  i  komuhua  mai  nei  taua,  i  te  tara 
o  te  whare,  ra  ai, 

Kauaka  e  koa,  inainei,  he  mate  tino  tangata,  tena  erenga 
mai. 


50  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI  NA  MOTUHIA  MO  TANA  TANE  I  MATE 
I  MOKOIA. 


Tenei  taku  poho  ee  te  tuwhera  kau  nei,  e  kore  riro  rnai  ee 
Ngapuhi  i  raro  ra  ei,  hei  poupou  ake  mo  aku  potiki,  ka 

noho  matua  kore  ra  ei 
Runa  te  takiri  ee  koherahia  atu,  he  tohu  waimarie-ee, 
Nohea  e  marie  ra  ai,  e  taoro  ana  nga  mahi  o  tawiti-eei 
Hei  huna  mo  koutou  ee,  hei  whakapani  hika,  ka  kite  au  i 

te  huhi  e-i, 
Ko  te  tau  'Atikura  ee,  na  Hine  a  Te  Tuhi,  nana  i  hora  atu 

ki  runga  o  Mokoia : 
I  taka  ai  te  putea  ee,  i  tere  ai  Kahu-kura,  te  moenga  o  te 

rangatira,  ko  Tanemahuta  ei, 
Te  huhia  te  makau  eei,  te  kiri  o  Irawaru,    te  whatu-o- 

Poutini,  ki  te  wao  tapatu  te  piko  Hawaiki  ee — 
Kaitoa  hoki  ra  e  Haro,  kia  kumea  atu  to  uru 
Mawhatu,  ka  oria  e  te  hau,  ki  waho  o  te  Iringa 
He  tukemata  ano  to  te  taonga  eei,  he  wehi  ano  to  te  tangata, 

haere  ra  e  te  nui. 
Te  pa  mai  ko  te  hau  ei,   i  te  rangi  hoki  ra  i  ariki  ai  te 

tangata  eei ; 
Kei  toi  ana   te  whenua  ei,  kei  whakahi  ai  Haroa,   koia 

anake  ia — , 
Me  uta  koe,  ki  te  waka  e  i,  kia  koia  atu  e  te  au,  e  heke  i 

raro  Ohau,  e-e. 

Kia  mihi  kau  au,  e-i. 
Ki  te  kainga  ra,  ka  tuwhera  kau  nei,  haha  te  whenua,  e-e-i 
E  oi  noa  ana  e  i,  te  tai  o  te  Awahou,  tena  ka  riro,  e-i 
Nga  parera  noho  o  te  puau  e  i,  i  a  Te  Weritarora,  i  a  Te 

Moana-roa  i   a  Tara-kumekume,   haere  ra,  koutou,  ko 

teina,  e-i 
Ko  wai  rawa,  hai  titiro  e-e-i,  te  tihi  ki  Matawhaura,  e  tu 

kau  mai  ra,  ka  raorao  ki  raro,  e-i. 
Maku  e  moe  iho  e-e-i,  to  whakaoho  po,  ki  a  au  potiki,  ka 

muri  aroha  au ;  ka  he  te  mahara  na,  i. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  51 


NA  NGAHUIA,  TENEI  WAIATA. 


E  Tai  ma  e,  tenei  au,  te  haere  ware  nei, 

Tera  aku  rongo,  te  mauria  atu  ra,  e  nga  rau  e  maha, 

Kotahi  te  whakaaro,  ko  tauwhetoko,  e  koke  ra  i  te  whenua, 

Kei  puta  atu  au,  ki  waho  o  te  whare, 

Ka  mate  tonu  au,  te  kore  tohunga  ra, 

Hei  wehe  ki  te  wai,  kia  tauaraitia. 


HE  TANGI  KOU,  NA  TE  HEUHEU.* 


Tenei,  ka  noho,  ki  te  take  o  te  Kara ; 
Whakatau  rawa  iho,  taku  noho  ki  raro  ra ; 
Whakamau  te  titiro,  te  ao,  ka  riaki, 
Na  runga  ana  mai,  te  hiwi  ki  Takapuna, 
I  raro  ra  Kawana,  e  aroha  nei  i  au,  e 
Toro  mai  to  ringa,  kia  hari-ruia, 
Ka  tika-mauru,  te  aroha  i  au,  e. 


HE  MATAKITE.t 


E  tohe  ra,  te  tau-ua, 

Aha  !  Iia  ! 
E  tohe  ra,  te  tau-ua,  ki- 

-A  tae  ai  tau-ua,  ki 

Te  wai  kirikiri ; 

Kia  ai  he  rongo 
Moku,  ki  taku 
Whenua. 
I-i-i.  a. 


*  A  song  by  the  present  Te  Heuheu  of  Taupo,  1850,  on  the  occasion  of 
the  British  flag  heing  sent  to  him  as  u  present  by  the  Governor. 

+  The  words  printed  in  italics  are  sungby  the  whoie  assembly  as  a  chorus; 
the  rest  of  the  song  is  sung  by  one  voice. 


52  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI  NA  HINEMOA,  MO  TANA  TANE,  MO  TUTANEKAI.* 


Te  tau,  e ;  te  tau  a  te  rau,  ka  wehe  i  a  au,  e, 

Aha  i  wehe  ai  ?  ka  uru  kei  roto,  te  niho  o  Mokoroa, 

Rarahu  tu  ana,  i  ona  peke  ngahuru, 

Tangi  ana,  te  wheoro,  ki  te  tuakiri, 

He  whana  taua  nei,  te  wa  o  te  mamae, 

Tikina  mai  au,  whakawairekatia, 

Kia  hoki  ake  ai,  te  korou  ki  te  ao ;  e, 

Ekore  hoki  ake,  he  ngaki  mate  pea ;  e. 

Keria  mai  au,  ki  te  ruahaeroa,  e, 

A  ngaro  ai  ra,  te  wairua. 


KO  TE  KAUWHAU  TENEI  O  TE  KAUHOENGA  ATU  O 
HINE-MOA  KI  MOKOIA. 


"  Titiro  e  Kawana — a  whakarongo  mai  hoki.  Ko  ie 
wahi  e  nohoia  na  e  koe,  ko  te  wahi  tena  i  noho  ai  to  maotu 
tupuna  a  Hine-Moa,  i  tona  kauanga  mai.  Kia  kauwhau- 
tia  atu  ia  na,  e  ahau,  kia  koe. 

"  Na,  ko  Rangi-Uru  te  matua  wahine  o  Tutanekai,  ko 
Whakaue-Kaipapa  tana  tane  tupu;  he  tane  tahae  a  Tu- 
wharetoa.  Ko  ana  tamariki  matamua  tokotoru,  ko  o  ratou 
ingoa,  Ko  Tawakeheimoa,  Ko  Ngararanui,  Ko  Tuteaiti; 
muri  iho  o  te  tokotoru,  ka  moea  tahaetia  a  Rangi-Uru  e 
Tuwharetoa.  I  haere  manuhiri  mai  a  Tuwharetoa,  nana  a 
Tutanekai,  he  poriro  ia,  otira  i  moea  ano  e  Whakaue  a 
Rangi-Uru;  ka  hapu  ano,  he  tamaiti,  ko  Kopako  tona 
ingoa ;  ka  hapu  ano  hoki  ia  i  muri  iho  i  a  Kopako,  he  taina- 
hine,  Ko  Tupa  tona  ingoa,  ko  te  whakapakanga  ia  o  nga 
tamariki  a  Whakaue. 

*  Hine-Moa  was  a  celebrated  beauty  and  poetess  of  Eotorua,  who  lived 
perhaps  three  buudred  years  ago  (certaiuly  not  less.)  The  descendants  of 
her  ehikiren  by  Tutanekai  now  form  a  nuvuerous  tribe  in  Rotorua.  The 
legend  of  her  marriage  to  Tutanekai  is  uext  given. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  53 


"  E  noho  tonu  ana  ratou  ki  Mokoia ;  Ko  Tutanekai,  ka 
atawhaitia  e  Whakaue,  ano  ko  tana  tamaiti  tupu  ake.  Ka 
tupu  nei  a  Tutanekai  ratou  ko  ana  tuakana,  ka  whakata- 
ngata.  Na ;  ka  tae  mai  te  rongo  o  Hine-Moa.  He  wahine 
pai  tera,  he  rangatira  hoki  ia,  ko  tona  matua  tane  ko  Umu- 
karia,  ko  tona  matua  wahine  ko  Hine-Maru,  na,  pirangi  ana 
nga  tuakana,  pirangi  ana  te  teina,  ki  taua  wahine. 

"  Na,  ka  hanga  e  Tutanekai  tona  pourewa  ki  reira  ki 
Kaiweka.  Ka  huihui  raua  ko  tona  hoa  ko  Tiki,  na  he 
putorino  ta  Tutanekai,  he  koauau  ta  Tiki.  Na,  ka  piki 
raua  ki  runga  ki  to  raua  atamira,  ka  whakatangi  i  a  raua 
pu  i  te  po,  i  nga  po  marino.  Na,  ka  kawea  atu  te  tangi  e 
te  hau-whenua-a-po,  ki  Owhata,  ki  te  kainga  i  noho  ai  te 
puhi  humarire  nei  a  Hine-Moa  te  tuahine  o  Wahiao. 

"  Ka  rongo  a  Hine-Moa  ki  te  rekareka  mai  o  te  tangi  o 
nga  pu  a  Tutanekai  raua  ko  tona  hoa  takatapui  ko  Tiki,  ka 
hari  tona  ngakau  i  roto  i  a  ia.  Na,  pera  tonu  te  tikanga  a 
Tutanekai  raua  ko  Tiki,  i  nga  po  katoa;  ka  mea  a  Hine- 
Moa  na  Tutanekai  te  pu  e  rangona  atu  nei  e  ia. 

"  He  puhi  hoki  a  Hine-Moa,  otira  kua  kitekite  noa  ake 
hoki  raua  i  a  raua,  i  nga  wa  e  huihui  ai  nga  tangata  o 
Rotorua. 

"  I  aua  huihuinga,  ka  kite  a  Hine-Moa  i  a  Tutanekai,  ka 
titiro  atu,  ka  titiro  mai,  a  ahua  pai  tonu  ki  to  tetehi  ngakau 
ki  to  tetehi  ngakau ;  e  wawata  puku  ana  tetehi  me  tetehi, 
kia  raua  ake.  Kaore  ia,  a  Tutanekai,  i  mohio  '  ki  te  mea 
ranei  ka  haere  atu  au  ki  te  matoro  i  a  Hine-Moa,  ekore  pea 
ia  e  pai  mai  ki  ahau.'  Ka  mea  a  Hine-Moa,  ki  te  mea  ka 
tonoa  atu  he  karere  ki  a  Tutanekai,  ka  mea  tona  ngakau, 
6  ekore  pea  a  Tutanekai,  e  pai  mai  ki  a  ahau.' 

"  He  nui  hoki  nga  ra  i  huihui  ai,  i  titiro  whakatau  ai 
raua,  tetehi  ki  tetehi ;  a  muri  rawa  iho,  ka  tonoa  atu  te 
karere  a  Tutanekai  kia  haere  atu  ki  a  Hine-Moa.  Ka  kite 
a  Hine-Moa  i  taua  karere,  ka  mea  '  E  hi !  Kua  rite  tahi  o 
maua  nei  hiahia.'  I  muri  iho  o  aua  huihuinga,  ka  hoki 
ratou  ki  o  ratou  wahi,  ka  huihui  nga  whare  tapere,  ka  mea 
nga  whanaunga  o  Tutanekai,  ara  ona  tuakana,  '  Ko  wai  o 
tatou  kua  pa  ki  a  Hine-Moa'  ka  mea  etahi,  '  Ko  ahau.' 


54  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Otira  ka  ui  atu  hoki  ki  a  Tutanekai,  ka  mea  atu  a  Tutane- 
kai,  '  Kua  pa  atu  ahau  ki  a  Hine-Moa.'  Ka  mea  nga  wha- 
naunga.  c  Kahore,  ekore  e  tahuri  mai  ki  a  koe,  ki  te  tutua, 
ki  te  poriro.'  Na,  ka  mea  ia  ki  tona  matua  whangai  kua 
whakaaro  ki  ana  kupu  i  mea  atu  ra  ki  a  ia,  ta  te  mea,  kua 
pa  ia  ki  a  Hine-Moa;  kua  ata  whakaritea  hoki  e  raua  i  rau- 
rangi  ra  te  wa  hei  haerenga  mai  mo  Hine-Moa  kia  ia.  Ka 
mea  a  Hine-Moa,  '  He  aha  te  tohu  mo  taku  haerenga  mai  ?' 
Ka  mea  a  Tutanekai,  '  E  tangi  he  pu  i  nga  po  katoa,  ko 
ahau  tena,  hoe  mai.' 

"  Otira,  ko  Whakaue,  i  pupuri  tonu  i  te  kupu  a  Tutane- 
kai  i  whakapuaki  atu  ra  ki  a  i  a. 

"  Na,  no  te  turuawepo,  ka  piki  a  Tutanekai  raua  ko  tona 
hoa  ko  Tiki  ki  runga  ki  to  raua  atamira ;  i  reira  ka  tango 
tetehi  ki  te  torino,  ko  tetehi  ki  te  koauau.  Ka  rongo  a 
Hine-Moa,  ka  hihiri  kia  hoe  atu  ia  ma  runga  i  te  waka ; 
otira  kua  tupato  te  iwi  o  Hine-Moa  ki  nga  waka ;  ko  nga 
waka  he  mea  toto  ki  uta  ;  pera  tona  i  nga  ra  katoa,  i  nga 
po  hoki  te  iwi.  Na,  ka  mahara  tona  ngakau,  '  Me  pehea 
ra  ka  whiti  ai  au  ki  Mokoia^  ina  hoki  e  mohio  tonu  ana  te 
iwi  nei.'  Whakatau  noa  iho  ia  ki  te  noho.  Ano  te  rangi  o 
te  koauau  a  Tutanekai,  me  he  ru  na  no  e  ueue  ana  ia  tua 
wahine  kia  haere  atu  ki  te  kare  a  roto  a  tona  ngakau.  Te 
puta  ana  mahara  i  te  kore  waka,  ka  mea  ia,  '  Ekore  ranei 
au  e  whiti  ki  te  kauhoe  ?'  Ka  tango  ia  i  nga  taha  e  ono, 
hei  whakatere  mona,  kei  totohu  ki  te  wai :  e  toru  ki  tetehi 
taha,  e  toru  ki  tetehi  taha.  Ka  haere  mai  ia  ki  runga  ki  te 
kowhatu,  ko  Iri-iri-kapua  te  ingoa ;  ka  haere  mai  ia  ki  ta- 
tahi,  ko  Wairerewai  te  ingoa  o  te  wahi  i  waihotia  ai  ona 
pakikau ;  ka  makere  atu  ia  ki  te  wai ;  ka  tae  mai  ki  te 
tumu  a  tona  matua  a  Umukaria,  kei  waho  i  te  moana,  ko 
Hinewhata  te  ingoa,  ka  mau  ona  ringa  ki  reira;  ka  whakata 
i  tona  manawa,  a  ka  mutu  te  ngenge  o  ona  pokihiwi,  Na, 
ka  kauhoe  atu  ia ;  ka  ngenge,  ka  manu  ia  i  te  au  o  te 
moana,  e  tere  tonu  ana  ia  i  runga  i  nga  kiaka.  A  ka  ngaro 
te  ngenge,  ka  kauhoe  ano  a  Hine-Moa.  Otiia,  kaore  ia  i 
ata  kite  atu  i  Mokoia  i  te  pouri  o  te  po,  ko  tona  kai  tohu- 
tohu,  ko  te  rangi  o  te  pu  a  Tutanekai ;  ko  te  tohu  tera  i 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  55 


tika  atu  ai  ia  ki  Waikimihia.     Kei  runga   atu  hoki  o  te 
waiariki  ra,  te  kainga  o  Tutanekai,  a  ka  u  atu  ki  Mokoia. 

"  A,  ko  te  wahi  i  u  ai  ia,  he  waiariki,  ko  Waikimihia  te 
ingoa;  ka  noho  ia  ki  roto  ki  te  whakamahana  i  a  ia,  he 
wiri  hoki  nona  i  te  maeke,  i  te  kauanga  mai  i  te  po  i  te 
moana  o  Rotorua.  I  te  whakama  hoki  pea  ki  a  Tutanekai, 
ko  te  rua  tera  o  ona  wiringa. 

"  I  a  Hine-Moa  ano  e  whakamahana  ana  i  a  ia  i  roto  i  te 
waiariki,  ka  pa  te  hiainu  ki  a  Tutanekai,  ka  mea  atu  ki 
tana  taurekareka,  '  Tikina  he  wai  moku,'  ka  haere  taua 
taurekareka  ki  te  tiki  wai;  ka  utu  i  te  taha  ki  te  wai.  Ka 
karanga  atu  a  Hine-Moa,  ki  taua  taurekareka  nei,  ano  he 
reo  tane — '  Mo  wai,  to  wai  ?'  Ka  mea  mai  te  taurekareka 
ra, — '  Mo  Tutanekai,'  Na,  ka  mea  atu  a  Hine-Moa,  *  Homai 
ki  ahau;'  ka  hoatu  e  ia  te  wai  ki  a  Hine-Moa,  ka  inumia.  Ka 
mutu  te  inu,  ka  wahia  te  taha.  Ka  mea  mai  te  taurekareka, 
4  He  aha  koe  i  wahi  ai  i  te  takawai  o  Tutanekai  ?'  Kaore 
he  kupu  a  Hine-Moa.  Ka  hoki  te  pononga,  ka  mea  mai  a 
Tutanekai,  '  Kei  whea  te  wai  nioku,  ka  mea  atu  te  taure- 
kareka  kua  pakaru  te  kiaka.'  Ka  mea  mai  a  Tutanekai, 
1  Na  wai  i  wahi  ?'  Ka  mea  atu  ia,  '  Na  te  tangata.'  Ka 
mea  mai  a  Tutanekai — '  haere,  e  hoki.'  Na,  ka  mau  ki  te 
taha,  i  te  tuarua,  ka  utu  i  te  taha;  ka  mea  a  Hine-Moa, 
'  Mo  wai  to  wai  ?'  ka  mea  mai  te  mokai  ra — '  mo  Tutane- 
kai.'  Ka  mea  atu  ano  a  Hine-Moa,  '  A,  homai  ano  ki  a  au, 
'  e  mate  wai  ana  ano  ahau.'  Ka  hoatu  ano  e  te  pononga 
ra,  ka  tango  mai  a  Hine-Moa,  ka  inu,  a  wahia  iho  ana  te 
kiaka.  Pera  tonu  ta  raua  na  mahi.  Ka  haere  te  mokai  ra 
kia  Tatanekai,  ka  mea  mai  ia,  '  Kei  whea  hoki  to  wai  ?'  ka 
mea  tana  mokai,  '  kua  riro  atu  ano.'  '  I  a  wai  ?'  '  He 
tangata  ra  kei  te  wai.'  '  Ko  wai  tena  tangata?'  Aua  hoki, 
he  tauhou  ia.'  '  Kua  mohio  ano  ia,  moku  tena  wai,  he  aha 
ia  i  wahi  ai  ?     Ka  mate  au  i  te  whanowhanoa.' 

"  Ka  mau  a  Tutanekai  ki  ona  kahu  me  tana  patu.  He 
kahakaha  ona  kakahu,  he  tawaru  ki  waho.  Ka  haere  ia, 
ka  tae  iho  ki  te  wai,  ka  mea,  '  Kei  whea  te  tangata  i  wahi 
nei  i  aku  kiaka  ?'  Ka  mohio  ake  a  Hine-Moa  ki  te  reo, 
ara  ko  te  kare-a-roto  tenei,  ina  te  aiiua  o  te  reo.     Ka  wha- 


66  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


kapupuni  ia  ki  nga  tauwharewharenga  kowhatu  o  te  wai 
ariki.  Otira  ehara  i  te  whakapupuni  pononga,  he  whaka- 
ngaio  nana  ki  a  Tutanekai,  ka  kitea  niai  nei  ki  a  ia.  Ka 
haha  a  Tutanekai  i  nga  pareparenga  o  te  waiariki,  rapu 
rawa  atu ;  e  takoto  whakamaake  ana  i  raro  i  nga  tauwha- 
renga  kowhatu.  Ka  mau  ia  ki  te  ringa,  ka  mea,  '  E  !  ko 
wai  tenei?'  Ka  mea  a  Hine-Moa,  'ko  ahau,  e  Tutanekai.' 
Ka  mea  a  Tutanekai,  '  ko  wai  koe  ?'  Ka  mea  ia,  '  ko  au, 
ko  Hine-Moa!'  Ka  mea  a  Tutanekai,  'E — e —  ho  ake  taua 
ki  te  whare,'  ka  mea  ia,  '  Ae.'  Ka  whakatika  ake  i  roto  i 
te  wai.  Ano  te  kiri !  me  he  Tapukorako.  Tu,  ka  tu  ki 
uta  o  te  wai,  me  he  Kotuku.  Ka  tae  a  Tutanekai,  ki  tetehi 
ona  kakahu,  ka  whakahoroa  atu  ki  a  ia,  ka  mau  ia.  Na, 
ka  haere  raua,  ka  tae  ki  te  whare,  ka  momoe,  ko  to  te  Maori 
ritenga  tawhito  tenei,  ana  ka  marenatia. 

"  Ka  hi  te  ata,  ka  puta  katoa  ki  waho  nga  tangata  o  te 
pa  ki  te  tahu  kai,  ka  kai  nga  tangata  o  te  pa;  ka  whakaroa 
a  Tutanekai  ki  roto  ki  tona  whare.  Ke  mea  Whakaue, 
'  Ka  tahi  ano  te  ata  o  Tutanekai  i  moe  roa  ai,  he  mate  pea 
to  taku  potiki.  Tikina  a  Tutanekai,  whakaarahia  mai.' 
Ka  haere  mai  te  kai  tiki ;  ka  to  i  te  pihanga  o  te  whare ;  ka 
titiro  atu  ia.  '  E — e —  e  wha  nga  wae  wae ;'  e  ka  miharo 
ia,  ka  mea,  '  Ko  wai  ra  tona  hoa  ?'  Heoti  ano,  ka  nunu- 
mikino  tona  hokinga;  ka  tae  ki  a  Whakaue,  ka  mea  atu  ki 
a  ia,  6  E  wha  waewae  i  kite  atu  ai  ahau  i  roto.'  Ka  mea 
mai  a  Whakaue,  '  Ko  wai  ra  te  hoa  ?  Haere  ano,  e  hoki.' 
Na,  ka  haere  ano  ia;  ka  tae  ki  te  whare,  ka  titiro  ki  a  raua, 
ka  tahi  ka  kitea  ko  Hine-Moa.  Ka  tahi  ka  karangatia 
*  E — e  !  ko  Hine-Moa,  ko  Hine-Moa,  kei  a  Tutanekai !' 
Ka  rongo  te  iwi  katoa — ka  pa  te  karanga  a  te  katoa,  'E — e ! 
ko  Hine-Moa,  ko  Hine-Moa,  kei  a  Tutanekai !'  Ka  rongo 
nga  tuakana,  kamea,  'He  hori  hori.'  Kaore,  he  puhaehae 
no  ratou.  Ka  tahi  a  Tutanekai  ka  puta  ki  waho,  me  Hine- 
Moa  hoki.  Ka  kite  atu  nga  tuakana,  ko  Hine-Moa  tenei, 
ka  mea,  koia  ano,  he  tika.' 

"  I  muri  iho,  ka  whakaaro  a  Tiki,  '  Ka  moe  aTutanekai 
i  tana  whaiaipo,  i  a  Hine-Moa,  kahore  he  hoa  moku.'  Ka 
pouri  ia ;  ka  hoki  ki  tona  kainga.     Ka  aroha  a  Tutanekai 


HAKIEAEA  0  XGA  MAOEI.  57 


ki  a  Tiki ;  ka  uiea  atu  kia  Whakaue,  '  Ka  inate  ahau  i  te 
aroha  ki  taku  hoa  ki  a  Tiki.1  Ka  mea  mai  a  Whakaue, 
6  Ki  te  aha  ?'  Ka  mea  atu  a  Tutanekai,  c  Ko  taku  tuahine 
ra,  kia  whakamoea  ma  taku  hoa  takatapui,  ma'  Tiki.'  'Ae;' 
whakaae  ana  tona  matua  whangai.  Katahi  ka  hoatu  tona 
tuahine  ki  a  Tiki ;  na,  ka  moea  tona  tuahine  e  Tiki. 

"  Ko  nga  uri  o  Hine-Moa  raua  ko  Tutanekai,  koia  ano 
enei,  e  uoho  mai  i  Rotorua  nei.  Kaore  hoki  i  te  makere 
ki  raro  o  nga  ngutu  ona  uri  te  korero  ki  te  humariretanga 
ki  te  kauanga  hoki  o  Hine-Moa.  No  reira  tenei  waiata, 
Koia  tenei, 

il  Noku  anake  ra  te  tupuana  i  kau  mai, 
Ko  Hine-Moa,  ko  au,"  &c. 


HE  WHAKAWAI  TAANGA  MOKO. 


E  noho  ana,  e  kai-tahi  ana, 

Ki  te  titiro,  ki  nga  rewa 

I  te  ihu,  o  Tutetawha, 

E  wekoki  ana,  me  he  peke  ngarara. 

Taia  mai  ra,  ki  te  uhi  a  Mataora, 
Taria,  e  tuku  atu, 

Ki  to  wahine,  takiri  karito  kowhara, 
Naku,  koe  i  whakanako. 

Te  tangata,  i  te  whakautu, 
Kia  ata  whakanakonako ; 
Tangata,  i  te  whakautu  kore, 
Kokoia,  kia  tatahi. 

Patua  i  te  whakatangitangi ; 
E  hiki,  Tangaroa  ! 
E  hiki,  Tangaroa ! 


58  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


MO  TE  TAANGA  NGUTU  KAUAE,  MO  TE  WAHĪNE,  TENEI 
WAIATA  KARAKIA  WHAKAWAI. 


Takoto  ra,  e  hine, 

Pirori  e, 

Kia  taia  o  ngutu, 

Pirori  e, 

Mo  to  haerenga  atu,  ki  nga  whare  tapere, 

I  kiia  ana  mai, 

Ko  hea  tenei  wahine  kino  ? 

E  haere  mai  nei. 

Takoto  ra,  e  hine 

Pirori  e, 

Kia  taia  o  ngutu, 

To  kauae, 

Kia  pai  ai  koe  : 

Pirori  e 

Mo  to  haerenga,  ki  nga  whare  matoro, 

E  kiia  ana  mai  koe, 

Ko  hea  tenei  wahine  ngutu  whero  ? 

E  haere  mai  nei. 

Pirori  e, 

Ho  mai  koe,  kia  taia, 

Pirori  e, 

Mo  to  haerenga,  ki  nga  whare  takaro, 

Ka  kiia  mai  koe, 

Ko  hea  tenei  wahine  ngutu  more  ? 

E  haere  mai  nei, 

Pirori  e 

Ka  taia,  ka  taia, 

Pirori  e 

Ho  mai  to  kauae,  kia  taia ; 

Pirori  e, 

Mo  to  haerenga  atu,  ki  nga  whare  ropa, 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI. 


59 


E  kiia  rnai  ana, 

Ko  hea  tenei  wahine  kauae  whero  ? 

E  haere  mai  nei. 


Pirori,  e, 

Ka  taia,  i  te  ata 

0  Hinerauwharangi ; 
Pirori,  e, 

1  te  ata  o  Rukutia ; 
Pirori,  e, 

I  te  ata  o  Hineteiwaiwa. 

Pirori  e, 

Pu-rakau  mai  i  uta, 

Ka  tukia, 

E  moe  Rangi 

Ka  riro, 

Ki  te  tai  honuhonu, 

Ka  riro, 

Ki  te  tai  karekare. 

He  Uru, 

He-re-te-ipo-he, 

He  Uru, 

He  Rangi, 

Tahatiti, 

Rua-tapu, 

Rongo-mai, 

Kahu-kura, 

Tu  atu  au,  e-e-e-i. 

Noku,  te  upoko  tuhi, 
Ko  Te  Rongorere ; 
Ko  te  hara  tutunga, 
Mai  o  ru-unga ; 
Ko  te  hara  tutunga, 
Mai  o  ra-aro ; 

0  te  toanga  atu  o  tera, 

1  raro,  i  tona  rua,  i  raro. 


60 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Ka  whanake, 

Ka  whanake, 

Pirori  e, 

Ka  whanake,  i  te  ata, 

Pirori,  e ; 

Ka  taia, 

Ka  taia, 

Pirori,  e, 

Ka  taia, 

Tamerereti, 

Uetonga, 

I  te  ata  tapu  nei. 

0  Rireto-oro. 

Pu-rakau  mai  i  uta, 

Ka  tukia, 

E  moe  Rangi, 

Ka  riro, 

Ki  te  tai  honuhonu, 

Ka  riro, 

Ki  te  tai  karekare, 

He  Uru ! 

He-re-te-ipo  he-e ! 
Waiho  nga  muna, 
Waihoki  nga  tamariki : 
Waiho  nga  poroaki, 
Waihoki  nga  wahine  : 
Te  haere  tenei, 
Te  kapua  hokaia, 

1  runga  o  Raukawa. 

Ka  winiwini,  taku  tangi, 

E  tangi,  e  whakawai  ana, 

Kaore  ko  au, 

Ko  Rongo,  Ko  Papa, 

He  whakaurunga  hoe 

Ki-toro-he. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  61 


HE  PEFEHA,  HE  MEA  E  WAIATATIA  ANA,  KI  TE  MARAMA. 


Te  Marama!    e, 

Te  Marama,  i  haere  ake,  i  raro, 

I  to  maua  nei  whaea, 

I  a  Reretoro. 


HE  WAIATA  TAWHITO. 


E  tangi  e,  te  ihu  e,  whaki  whakarere, 

Au  anake  ra,  kei  te  poti  o  te  ngutu, 

E  mate  ana  roto,  ki  te  tau  a  te  rau, 

Kihai  penei,  i  taku  whanaketanga, 

Te  houtupu  e,  kia  au  iho  ai,  taku  moe  ki  te  whare. 

Me  toko,  kia  mamao, 

Penei  e  te  hoa,  kawhakina  taku  iti, 

A  noho  i  te  au,  o  Kuri — aropawa : 

A  tomokia  atu  te  whare  o  Miroa, 

A  whia  au,  te  whakarewarangi, 

A  titi  taku  rangi,  te  remu  o  te  toroa, 

A  pa  ki  au,  nui  whakama  noa. 


HE  WHAKAARAARA. 


E  ara,  e  ara,  e  tenei  pa,  e  tera  pa, 
Kei  apitia  koe,  ki  te  toto ;    whakapuru  tonu, 
Whakapuru  tonu,  te  tai  ki  Harihari ; 
Ka  tangi  tiari,  te  tai  ki  Mokau ; 
Kaore  iara,  e  kimi  ana,  e  whai  ana, 
I  nga  rae  ra,  piringa  hakoakoa ; 
Ka  ao  mai,  ka  ao  mai, 
Te  ra  ki  tua. 


62  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA  NA  HARURU  MO  TE  KURUKANGA. 


Ka  waia  te  kanohi,  kei  te  tirohanga  atu, 
Nga  tamnata  koe,  o  Whakapanmahara, 
He  mann  ko  angeau,  e  taea  te  rere  atu, 
E  taea  te  hokahoka,  he  parirau  moku. 

Kihai,  taku  manawa  i  piri  mai  ki  a  au, 
I  tarewa  tonu  atu,   te  aohau  e  rere, 
Na  runga  ana  mai,  o  nga  hiwi  ra  ia, 
Kei  tua  te  taiie,  e  aroha  nei  a  au. 

E  kai-arohi  ana  i  au,  ki  te  whare, 
Ka  kino  te  tane,  ki  te  noho  tahi  mai, 
Ka  motu  koe,  ko  tawiti,  ka  rau 
Aku  mahara,  mo  te  roimata  ra,  e 
Paheke  aku  kamo. 


HE  WHAKAARAARA,    NA  OTAKOU. 


Tenei  te  ruru,  te  koukou  mai  nei, 
Kihai  mahitihiti,  kihai  marangaranga, 

Te  upoko  nui,  o  te  ruru, 

Terekou, 

He  po 

He  po 

He  ao 

He  ao 

He  awatea,  e-e. 


HAKIRAEA  O  NGA  MAORI.  63 


NA  TE  RANGIKAUARIRO  TENEI  WAIATA  TANGI,  MO  TE 
ARAKAU,  I  MATE  PAREKURA,  I  A  NGATIWHAKAUE  ANO. 
NO  NGATIWHAKAUE  ANO  HOKI,  A  TE  ARAKAU. 


Kumea  atu  ra !  e-e 

Toia  atu  ra,  te  puhi  o  te  Arawa,  ka  tere  ki  raro  ra. 

Nau  ko-ara,  te  tau  ai,  i  to  tau,  i  te  tau  o  Toroa. 

Kihai  i  tatari,  kia  mene  Uenukukopako, 

Kia  tae  mai  ra  Te  Katahikawera, 

Ka  haere  ai  ra,  ki  te  kawe  (a)  riri, 

Nga  hurihuri  manuka,  i  raro  Te  Whakarua. 

To  huruhuru  kiwi,  e 

To  kakahu,  e  koro,  i  haere  ai  ki  te  mate ; 

Nau  i  a  waiho,  a  te  Haupatahi, 

Nau  i  whakahoki  mai,  Tautoto  ki  a  au. 

Naku  Lwhakahoha,  he  moenga  mokai, 

I  tauwehea  ai  taua,  e-i. 

Waiho  ki  a  wai  a  taua  karakia,  koro-koro-riki  nei, 

To  Atua  ra  ia,  Rongo-mai-wai-iti. 

E  tiu  ra  ki  te  muri,  e 

Nga  haupapa  kowhatu,  i  raro  Mangorewa, 

Ki  te  huaanga  nui,  kei  a  tama  na  Tau, 

Mana  pea  koe  whakahaereere  atu,  nga  whanga  e  rau  o 

Tauranga, 
Hei  utuutu  haukai,  kei  a  Pu,  a  Pare,  ra  ai, 

E  haere  ra,  ki  te  tonga,  e 

Nga  wai  pouri  i  tua  o  Tarawera, 

Kei  tutuki  to  waewae,  i  a  Ririwai, 

He  hautaonga  nui,  kei  a  Tuku-a-hika ;  e-ei. 

E  ahu  ra,  ki  runga  ra,  e 

Kei  pikitia  ai  e  koe,  te  hiwi  ki  te  Rangatawhao ; 

Puta  rawa  i  Heretaunga,  i  to  huanga,  i  a  TeRangikoiaanake, 

Hoki  kau  ana  mai,  ki  te  kainga,  kaore  he  taonga. 

E  tui  ra,  ki  te  muri,  e 

Nga  hurihuri  manuka,  i  raro  o  Tumutara, 


64  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Nga  rakau  tu  iho,  i  runga  Ihoweka, 
Nga  wae  e  rere,  i  raro  Rangitaiki ; 
Nga  puke  tu  iho,  i  runga  o  Tauaki, 
Kia  marama  koe,  ko  te  wiiakamau  atu, 
Nga  kognutu  awa,  i  raro  Whakatane, 
Nga  rae,  ka  rou,  i  waho  Kohi, 
Ki  o  iramutu, 

Ki  a  Te  Umatu-ura,  mana  e  ho  mai,  te  muri  aroha  ki  a 
taua  na  i. 


NA  RANGITANE  TENEI  WAIATA.  HE  WAIATA  AROHA,  I 
WAIATATIA,  KI  PUKE  TAWA  KEI  TE  TAHA  O  TE  HUARAHI, 
E  MARO  MAI  ANA  I  WHAKATU  KI  MOTUWEKA. 


Ka  piki  au,  ki  runga  ki  te  Tawa, 

Kia  marama  au  te  titiro, 

Ki  Wharekahokaho, 

Ki  te  tahu  i  rangia, 

O  te  haramaitanga, 

O  te  kai-rakau, 

Tauaraitia  atu  ana. 


HE  WAIATA  NA  NGAITAHU,  HE  WHAKAPARAHAKO  MO  TE 
KAIKORE. 


Takoto  mai, 

Nga  pito  one, 

Ki  Waiparapara, 

Ka  tuwhera  mai ; 

I  kona  hoki  au,  e  paruhi  kau  ana, 

Naku  i  kakekake,  te  hiwi  ki  Kairuru, 

Kotahi  rawa  te  mea  e  kai,  i  a  au, 

Ko  aku  kai  tawhito,  kia  taka  mai  hoki, 

Kia  taka  mai  e,  ki  roto  ki  te  whanga ; 

Kia  maru-ahiahi, 

Ka  whakatapoko  ai  i-i. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  65 


HE  WAIATA,  NA  NGAITAHU,  HE  WAHINE  NANA,  MO  TE 
WHAKARERENGA  A  TE  URUNGAIO  I  A  IA. 


Ka  mutu  ia  te  horanga,  i  te  Kahu  ; 
Kei  mau  ana  te  ao,  ki  te  Whanga 
Ki  te  Takupu  ra  ia,  ki  a  te  Uru-ngaio 
Te  hoa  i  a  Heke ;  kia  mohio  au, 
Titiwhakahiwa,  taku  tama,  i  au ; 
Awhe  ana  i  tua  ra, 
I  taku  hemihemi,  i-i-i. 


HE  WAIATA  NO  MUA  NA  NGAITUMATAKOKIEtI. 


Nau  mai,  e  Tama, 
Ki  roto  nei  taua, 
Ki  titiro  iho  au, 
Taku  tonga-rerewha ; 
He  motoi-taringa, 
No  roto  i  te  kopa. 

Na  to  whaea, 
Na  to  tuahine, 
Na  Hine-po-rangi, 
He  awe  toroa, 
No  runga  i  Karewa, 
Nana  i  unu  mai. 

Tukua  mai  kia  rere, 
E  tomo,  e  Pa, 
Ki  Mirumiru-te-po, 
Te  Tatau-o-te-po, 
Ko  te  whare  tena, 
O  Ruakumea, 
O  Rua-toia, 
O  Miru-ra-e, 


66  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

O  Tu-horo-punga, 
O  Kai-ponu-kino ; 
Nana  koe  i  maka, 
Ki  te  apai  o  te  whare,  i, 

E  tama  ma,  e, 
Tauwhirotia  mai, 
Te  waka  o  te  makau ; 
Me  tuku  kia  whano, 
Nga  mata  kurae 
Ki  Rua-taniwha,  e 
Ki'  wawe  ia  te  u, 
Ki  Otamaiea, 
Tahuri  atu  ki  tua, 
Ki  Onetahua,  e 
Te  whenua  ra,  e 
Kihai  au  i  kite, 
E  takahia  mai 
E  Tuki-hawaiki. 


HE  TANGI  NA  TE  IKAHERENGUTU. 


Whakatu,  wheratia,  e  hine 
To  ipu  whakataha,  hei  kohu, 
I  te  wai-roro,  no  Paritutu ; 
"  Hara  mai  nei  koe,  ki  a  au  ? 
"  Te  anga  atu  ai  ki  a  Ngapuhi  ? 
"  I  waiho  atu  ai,  Te  Hautapa, 
"  Hei  piringa  paua,  ki  Owhiti  ?" 

He  pu  koia,  kei  taku  ringa, 
Kia  piki  atu  au,  i  Ngamotu, 
Ko  nga  kainga  riri,  e  Pewa, 
A  o  tupuna,  e  manahau  ana, 
Taku  rakau,  ko  te  Rewarewa, 
I  tu  ai  te  whata  okaoka  ki  te  rae, 
Ki  te  Keteiwi,  ka  hurumutu. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  67 


HE  NGERI.* 


Ka  tito  au,  ka  tito  au, 

Ka  tito  aw,  ki  a  Kupe ! 

Te  iangata,  nana  i  hoehoe,  te  moana, 

(Te  tangata,  nana  i  topetope,  te  whenuaj 

Tu  ke,  a  Kaputi ! 

Tu  ke,  Mana  !  tau  ke, 

Arapawa  ! 

Ko  nga  tohu  tena, 

A  taku  tupuna,  a  Kupe, 

Nana  i  whakatomene,  Titapua, 

Ka  toreke  i  au,  te  whenua  nei. 


HE  HARI.* 


E  Tama,  te  uaua,  e, 
E  Tama,  te  uaua,  e, 
E  Tama,  te  maroro, 
Ina  hoki  ra,  te  tohe  a  te  uaua,  na, 
Kei  taku  ringa,  e  mau  ana, 
Te  upoko,  o  te  kawau  tataki  ! 
Hi!  he!  ha! 


*  The  words  priuteei  iu  italics  are  sung  by  the  whoie  war  party  as  choruses. 
The  rest  of  the  songs  are  suug  by  one  voice. 


68  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA  MO  TĒ  AROHA  KI  TE  TANGATA. 


Kaore  te  korero,  e, 
Tarawautia  nei, 
Ko  au,  ka  irihia,  ki 
Te  poti  o  te  ngutu. 

Mauria  e  Ura, 
Oku  koha  korero. 
Mokai  te  ngakau,  i, 
Whakawairangi  ai, 
Whakarongo,  e  taku  ngakau, 
Ki  oku  korero. 

He  tupeha  taua, 
Ka  rangona,  e  te  tini. 
I  hoki  te  rongotoa, 
O  Te  Mutu,  i  te  ripa, 
Na  roto,  i  pirangi, 
Hei  tino  tau  iho. 

Kei  te  ao  e  rere, 

Ko  toku  rite  ia, 

E  karawhiua  ana, 

Te  ripa,  ki  Wharekawa, 

Ka  mauru,  te  aroha, 

Ki  taku  hoa  moenga. 

Na  wai,  hoki  te  mea, 
Ka  makaurautia, 
Ki  tau  wahine, 
Ki  te  punga, 
I  mau  ai. 


HAKIRAKA  0  NGA  MAORI.  69 


HE  TANGI  NA  TUPAEA  JIO  TONA  TEINA  MO  KOROHIKO. 


Tera  te  whetu,  kapokapo  ana  mai, 
Ko  Meremere  ano,  taku  e  hiko  atu ; 
Tauhokai  ana,  Kopu,  i  te  ata, 
Ko  taku  teina  tonu,  tenei,  ka  hoki  mai. 

Taku  tira  kahurangi,  ka  makere  i  a  au ; 

Naku  i  tuku  atu,  i  te  hina  pouri, 

Nga  titahatanga,  i  waho  te  Tahua,  e  whano  ana  ra  ki  te 

kawea  riri, 
Kia  tu  mai  koe,  i  mua  i  te  upoko,  i  te  whana  tuku-turi,  i 

te  nui  a  'Ti  Tahu ; 
Kia  puhia  koe,  te  ahi  a  te  Tupua ; 
Kia  whakamuraia,  te  paura,  o  tawhiti, 
Kia  whakatauki,  aue  he  mamae,  he  mamae  ra. 

Haehaea  koe,  ki  te  mira  o  tawhiti, 
Kia  rewa  to  hinu,  ki  roto  o  Kaituna ; 
Iri  mai,  e  Pa,  i  runga  i  te  ata-mira, 

Kupa  mai,  e  te  hoa,  kia  rongo  atu  au  i  te  takiritanga  o  te 
ata  na ; 

Me  whakahoki  koe,  nga  Matatahuna,  i  waho  Tauranga, 

Ma  o  potiki,  koe  hurihuri  iho,  ki  te  papa  o  te  waka ; 

Ki  titiro  au,  to  kiri  rauiti ; 

To  mata  i  haea,  ko  te  toroa  a  tai ; 

He  toroa  tataki,  no  runga  i  Karewa,  na. 


70 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI  NA  TE  HEUHEU.* 


Takoto  te  marino,  horahia  i  waho ; 
Tarenga  haki  mai,  nau,  e  Kawana, 
Tae  rawa  te  uira,  te  tihi  ki  Tongariro, 
Maunga  rahiri  nau,  e  Kerei. 

Nunumi  kino  ana,  te  pikinga  i  Kaiwhare  ra, 

Aha  to  te  kanohi  ?  te  hoki  mai  whaka-muri,  e, 

'A  ringa  atu,  te  waikamo  i  roto  ra,  e, 

Paheke  nui  ana,  ko  te  ia,  e  huri  o  Taupo  ra,  e. 

Ko  te  rite  i  au,  e,  naku  nei,  whakaupa 

He  whakautanga  rau ;  te  iri  noa  atu, 

Te  tiwai  haere,  nou  na,  e  Te  Kupa. 

Hei  kawe  ki  tawiti,  noho  ana  i  te  rae 

O  Horotiu  ra,  kia  tomokia  atu,  te  whare,  i  a  Mata, 

Kia  whakaata  mai,  ki  te  kahu  rinena ; 

Kia  tararo  au,  te  remu  o  te  hiraka. 


HE  MATA.f 


Ka  kowhiti  te  marama, 
I  te  taringa  atu, 
Ki  a  Te  Waka, 
E  i  te  kai-rakau. 


Keria  he  toke, 
Keria  he  toke, 
A  hei  toke  toke  hi  tuna, 
Kaipuku  ma-ahau,  e 
Kawiti,  te  toke,  toke. 


*  Sung  upon  tiie  occasion  of  the  Governor  quitting  Taupo  in  1849. 
tThe  words  printeei  in  italics  are  sung  by  the  whoie  assernhly  as  a  chorus. 
The  rest  of  the  song  is  sung  by  one  voice. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  71 


HE  NGERI.* 


Hanga  ra,  he  patu  tutai,  na, 
Kati  ano  ra,  e  Kawana, 
Te  utu,  mo  nga  tupapaku, 
Ko  nga  rarangi  maunga,  o  Tawatawhiti, 
Utaina  atu,  utaina  atu  hoki,  a 
Te  Whao,  ki  Akarana, 
Upoko  moremore, 

E  wha,  ka  ao  te  ra,  e  rima,  ka  ao  te  ra, 
Mei  tata  ki^^uiiakangarungaru  o  Ponga. 
Ka  ao  te  ra. 


HE  HARI.t 


Kati  ano  ra,  e,  Te  Matatahi, 
Te  utu,  mo  nga  tupapaku, 
Ko  te  rarangi  maunga,  o  Tawatawhiti, 
Utaina  atu,  Tuwhangai, 
Tapamoremore,  ki  Hauraki, 
E  wha,  ka  ao  te  ra,  e  rinia,  ka  ao  ie  ra, 
Mai  tata,  ki  te  whakangarungaru  o  Ponga, 
Ka  ao  te  ra. 


*  Suug  by  the  Native  AIlies  after  tiie  fall  of  the  Ruapekapeka,  when  tliey 
found,  aruongst  the  killed  of  the  enemy,  a  bald-headed  and  deformed  heatheu 
priest  of  the  name  of  Te  Whao. 

f  This  is  the  originai  of  the  last  war-song.  Another  illustration  is  thus 
aiforded  of  the  mauner  in  whieh  the  Natives  adapt  aneient  poems  to  moeiern 
occasions. 

The  words  printed  in  italics  are  sung  by  the  whoie  assembly  as  a  chorus. 
Tbe  rest  of  the  song  is  sung  by  one  voice. 


72  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


NA  OTAKOU.      HE  KARAKIA  TAMARIKI  KIA  WHĪTI  TE  RA, 
ME  KA  HAERE  KI  TE  KAUKAU. 


Upoko, 

Upoko, 

Whiti  te  ra, 

Hei  kai  niau,  te  kutu  o  taku  upoko, 

Upoko, 

Upoko, 

White  te  ra. 


NA  TE  NGATIAWA.      HE   KARAKIA   TAMARIKI,    KIA    WHITI 
TE  RA,    ME  KA  HAERE  KI  TE  KAUKAU. 


E  whīti,  e  whiti,  e  taku  ra 

E  para,  e  para,  e  taku  ra 

To  tupuua,  i  ho  mai,  i  te  rangi  i  tua. 


IIE   NGERI.* 


Tahuri,  tahuri 
Tahuri,  e  Te  Kapa, 
Tahuri,  e  Rongomaiwhiti, 
Ko  to  arero  tena 
E  whaterO)  i  mua  ra, 
I  o  rangi  koroke ; 
Whakakapo-aitia ; 
Kei  te  pahu  iaua,  hu,  a. 


*  The  words  printed  in  italics  are  sarig  by  the  whoie  war  party  as  a  chorus. 
The  rest  of  the  song  is  sung  l>v  one  voice. 


HAKIRARA  0  NGA  MAOKI.  73 


HE  NGERI.* 


Haere  atu,  ki  te  pai, 

A  Potatau. 
"  He  pai  ranei  ?" 
"  He  kahore  ranei  V 
"  He  pai  ranei  ?" 
"  He  kahore  ranei  ?" 
He  whakanewhanewha, 
I  aku  mata, 
Kia  ware  ai  au ; 
"  Ko^wai  au,  kia  ware  ? " 


HE  TANGI  NA  HE  KA.UMATUA  O  NGATIAWA. 


E  ua  e,  te  ua  ua  mai,  i  waiio  na ; 
Hei  roto  nei  au,  whakawairau  ai. 
He  ra  ka  tautau,  ki  runga  o  Kaitangi, 
Ka  tohu  au,  e  ko  te  hoa,  ka  wehea, 
I  pupuke  a  wai,  te  roimata  i  aku  kamo, 
Ma  wai  e  whai  atu,  tona  kaiheuea, 
Tona  kainga  hoe,  ka  eke  kei  Toka-puta, 
Kei  roto  kei  te  Ahuru,  kei  whitia  i  raro  ra, 
Kei  te  kai  a  kiri,  ka  hoki  mai  ki  a  au, 
Ka  whano  ano  koe,  ka  whano,  ka  oti  atu  ; 
Ka  waiho  au,  e  te  tau,  kia  karangi  ana ; 

Te  hekenga  i  te  Tutu, 

Ka  hinga  au,  ka  turori. 


*  The  words  printeei  in  italics  are  sung  by  the  whoie  assembly  as  a  choms. 
The  rest  of  the  song  is  sung  by  one  voice. — In  January,  1847,  Heke  eame  to 
Korerareka  to  meet  the  Governor,  who  refused  to  reeehe  hira  except  onboard 
a  man-of-war.  Heke  and  his  tribe  then  sang  this  so:ig  to  show  their  dis- 
trust ;  and  that  he  would  not  ventnre  on  board  a  man-of-war. 


74 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


NA  TE  KAKARIKI,  TENEI  TANGI. 


E  te  kaka !  e  rere  atu  ra  ra,  ho  mai  aku  kura, 

Naku  ano  aku  kura,  i  tiki  ki  te  motu  tapu,  na  Tinirau. 

Torete  kaureke,  torete  kaureke. 

E  te  kaka,  e  rere  atu,  ra,  ra, 

a  E  rere  ana  koe  ki  hea  ?" 

"  E  rere  ana  ki  Poutahi  ?" 

"  E  rere  ana  ki  Puke-wanake  ?" 

"  Ki  te  kawe  korero  ki  a  Te  Iripa  ?" 

Kahore  hoki  au,  e  aha  atu  nei,  ki  a  koe ; 

Ka  tu  au,  i  te  rahui  whakaioio,  na  Toko-ahu ; 

Tenei  au,  kei  te  ruhi  noa,  kei  te  ngenge  noa, 

Ta  te  raumati  hanga.     Torete  kaureke,  torete  kaureke. 


HE  HAKA  TAUA  NA  KAUTU 


Aue,  aue, 

Aku  matua  e, 

Tata  tu  te  rau  o  to  patu, 

E  Kohutu,  kia  whakaputa  i  te  whana  kai  tangata 

E  kore  au  e  aha  atu  ki  te  toa 

O  Tuterangiwhakataka.     Ka  riro 

0  Te  Matau,  ko  nga  paetauarai  o  Taranaki. 

1  hoki  mai  koutou,  ki  te  aha? 
Noho  hu  ana, 

Hoki  matou. 

To  korokoro 

E  Karewa,  whakaora  i  Ngatiruanui. 

Te  tuwhera  to  riu 

E  Kaokao,  kia  ripia  iho,  ki  te  rau  o  te  panakenake. 

E  wawa  kau  ake  nei,  nga  kowhatu 

O  Waitara.     Ko  nga  kutu 

O  Rangihawe, 

Ko  nga  roro ;   O  te  Onemihi,  te  kai  a  Mounga. 

O  Tamahiri,  taku  tohetohe  tatangi. 

Hu  kau  ana,  te  roro,  i  aku  niho. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.                       75 

HE  HAKA  PATU  PAKAKE. 

To  ana  te  pakake, 

Ki  ro  te  wai ; 

Kume  ana  Te  Koreke, 

Ki  uta. 

Ka  tangi,  te  pakake, 

Aue !  taukiri ! 

Kei  te  patua  au, 

•Hei  puru  rourou, 

Mo  te  pari-whakatau. 

KO  TE  TUA,  MO  TE  TANE. 

Tohi  ki  te  wai  no  Tu  ; 

Whano  koe. 

Tangaengae. 

Ki  te  hopu  tangata, 

Tangaengae. 

Ki  te  piki  maunga, 

Tangaengae. 

Me  ho  mai,  tangaengae, 

Mo  te  tama  nei. 

Whano  koe 

Tangaengae. 

Kia  riri  ai, 

Tangaengae. 

Kia  niwha  ai, 

Tangaengae. 

Ki  te  patu  tangata, 

Tangaengae. 

Ki  te  tomo  pa, 

Tangaengae. 

76  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Ki  te  patu  whakaara, 

Tangaengae. 

Ki  te  tu  parekura, 

Tangaengae. 

Kia  riri  ai, 

Tangaengae. 

Kia  toa  ai, 

Tangaengae. 

Ki  te  mau  patu? 

Tangaengae. 

Ki  te  mau  tao, 

Tangaengae. 

Ki  te  riri, 

Tangaengae. 

Ki  te  toa, 

Tangaengae. 

Ki  te  mau  patu  kowhatu, 

Tangaengae. 

Ki  te  mau  taiaha, 

Tangaengae. 

Me  ho  mai,  tangaengae, 

Hei  whakatupu  tangaengae, 

Mo  te  tama  nei. 

Whano  koe, 

Tangaengae. 

Ki  nga  maunga  nunui, 

Tangaengae. 

Ki  nga  rakau  whakahihi, 

Tangaengae. 

Ki  nga  rakau  whakahihi  o  te  wao, 

Tangaengae. 

Me  ho  mai  tangaengae, 

Hei  whakatupu  tangaengae, 

Mo  te  tama  nei. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  77 


Whano  koe, 

Tangaengae. 

Ki  nga  ngam  teitei,  o  te  moana, 

Tangaengae. 

Kia  turakina  i  tai, 

Tangaengae. 

Me  ho  niai  tangaengae, 

Hei  whakatupu  tangaengae, 

Mo  te  tama  nei. 

Whano  koe, 

Tangaengae. 

Ki  te  mahi  kai,  mau, 

Tangaengae. 

Ki  te  hanga  whare  nui,  mou, 

Tangaengae. 

Ki  te  hanga  waka  taua, 

Tangaengae. 

Ki  te  karanga  pahi, 

Tangaengae. 

Ki  te  whakatupu  kupenga,  mau, 

Tangaengae. 

Ki  te  hi  ika,  mau, 

Tangaengae. 

Ki  te  hao  mahi,  mau, 

Tangaengae. 

Me  ho  mai  tangaengae, 

Hei  whakatupu  tangaengae, 

Mo  te  tama  nei. 

E  ahua  mai  ra, 
Te  toro,  i  a  Kiharoa, 
Hei  kawe  rawa,  i  a  au, 
Ki  te  one,  i  Rangaunu, 
Kei  te  rerenga,  ki  te  Po ; 
Ko  wai  au  ka  kite. 

*  No  te  nohinoiiinga  o  te  tamaiti,  ka  tapahia  tana  tangaengae,  e   tona 
matua,  na  katahi,  ka  karakatia  ia,  kia  ora  ai,  kia  toa  ai,  kia  kaha  ai. 


78 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


TENEI  ANO  TE  TUA,  MO  TE  WAHINE. 


Tohi  ki  te  wai,  no  Tu, 

Whano  koe, 

Tangaengae. 

Ki  te  mahi  kai,  mau, 

Tangaengae. 

Ki  te  whatu  puweru,  mou, 

Tangaengae. 

Ki  te  whatu  kaitaka,  mou, 

Tangaengae. 

Ki  te  karanga  pahi, 

Tangaengae. 

Ki  te  waha  wahie,  mau, 

Tangaengae. 

Ki  te  keri  mataitai,  mau, 

Tangaengae. 

Me  ho  mai  tangaengae, 

Hei  whakatupu  tangaengae, 

Mo  te  tapairu  nei. 

E  ahua  mai  ra, 
Te  toro,  i  a  Kiharoa, 
Hei  kawe  rawa,  i  a  au, 
Ki  te  one,  Rangaunu, 
Kei  te  rerenga,  ki  te  Po ; 
Ko  wai  au  ka  kite. 


HAKA. 


I  taia  to  moko  ki  te  aha  ? 
E  te  tahuri  mai  ai  ? 
E  te  karanga  mai  ai  ? 
Aua  ko  te  waha  kia  ki 
Haere  ra  e  te  iwi. 


HAKIRARA  O  NGA  MAÔRI.  79 


KO  TE  HAKA  A  TAHATAHA,  TE  WAHINE  A  TE  UIRA  TE 
RANGATIRA  O  NGATI-POU.* 


He  aha  ra  he  kai,  ma  te  tuna  o  te  raupo, 

E  anga  mai  ai  ? 

Aha !  ha ! 

Ko  nga  mongamonga  o  nga  iuheua  o  Tawhiroi, 

Whiua  ki  Whangape,  ki  reira  whiriwhiri  ai,  kia  pahoho. 

I,  i,  h 

Me  whakatapu  ranei  ? 

Me  whakanoa  ranei  ? 

Me  whakatapu  ranei  ? 

Me  whakanoa  ranei  1 

Me  marau  ki  Karhuha,  kia  manana  ake  ko  te  puhi-tuna, 

He'  rino ; 

He  tuna  ha, 

A  te  kai  a  te  koioio. 


HE  MATAARA  PA  NA  NGAPUHI. 


Kapakapa  tu  ana  te  uira  i  runga  i  Hikurangi 
Ka  whati  ra  te  tihi  ki  Tuawera,  ka  tarehua 
Ungatahu,  ungatahu 

Waihoa  ra  he  kai  whakapukepuke  i  era  whenua, 
Kia  whakamau  au  e  te  tatao  i  roto  i  Hokianga ; 
Ka  whai  te  riri. 

*  The  words  printeei  in  italics  are  sung  by  the  chorus. 


80  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI  NA  TE  POUMUA,   MO  TANA  MAĪtA,   MO  PUWHENUA 
I  MATE  I  TE  ATUA. 


Taku  mara  rongo  nui,  ka  ngaro  koe  i  a  au,  e-i 
I  mate  ano  koe,  i  amoiiia  e  au  ki  te  tao. 
Kore  aku  hara  nui  ki  a  koe, 
E  rere  i  te  rangi  e  i,  e  tae  au  ma-hau. 
E  tere  i  te  wai  e  i,  e  tae  au  ma-hau. 
Te  tokotoru  e  haere  nei,  e  tae  au  ma-hau. 
Aianei  kia  ngaro  a  Te  Papa,  kia  motu  Hawaiki. 
He  aha  kei  aku  ringa,  kei  Onehunga,  kei  Onetuakina,  e  i 
Hua  watu,  ka  tukua  ko  tou  hau,  he  mouri 
Hua  makaka,  ka  tukua  ko  tou  hau,  he  mouri 
E  tama,  a  Rukutia  hoaina  mai  e  koe, 
Manawa  i  te  huri  papa  e  i. 
Kia  ea  ake  to  ika,  he  koropupu. 
He  mango  ro  wai  ata,  te  ika  o  te  mara,  e  i 
Ka  hua  au  e  te  hoa,  me  atawhai  iho  to  taua  kainga  moku 
Maku  e  hapai,  ki  runga  o  nga  iwi, 

Tae  kau  te  rongo  ki  a  Tama-a-maru-kainga  mo  a  maua 
korero,  e  i. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  81 


HE  NGERI,  NO  NAMATA. 


E  Rangi, 

E  Papa, 

Ka  wehe  ra  te  makau  i  a  au. 

E,  mei  pewhea  te  tau,  i  mawehe  atu  ai  o  tatou  kiri 

Pipiri  ai ; 

E  whakatae  ana  koe  i  taku  kanga, 

Kia  taea, 

E  no  mua  ra,  nga  hara,  whakapiri  tonu, 

Ka  tahi  nei  ka  puaki. 

Tini  ki  te  uru, 
Kaore  noa  iho  ano ; 

Tini  ki  te  tonga, 
Kaore  noa  iho  ano ; 
Tana  hokinga  mai, 
Waiho  kino  ana  i  a  au. 

E  tama  ma, 

E  hine  ma, 
Me  pewhea  ra  tatou, 
Me  tango  mai  ki  te  patu  a  Tawake ; 
Me  ri  ake  ki  te  mangemange, 
Kei  tae  au,  kei  titiro, 

E  ko  te  arohirohirotanga  mai  o  te  wairua  o  te  makan, 
E  tenei  ake  nga  rangi,  e  hoki  ai, 
Kati  ra,  waiho  au,  i  te  rae  kainga  hau 
Au,  ki  Tapapa 
Ki  reira  tu  kau  ai, 
Me  he  rakau  mamore,  au  nei 

Tu  tonu. 


82  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA,  NO  NAMATA. 


Ra  te  au  ahi, 

Kokiri  ana  ia  i  te  pae, 

0  Tautari  i  runga. 
Kei  hoki  te  koha, 
Ki  taku  matua. 
Naku  i  whakaupa, 

Ki  te  koraki  huinga  mai, 
A  oku  hoa. 

Hara  mai,  e  Te  Tuhi, 
Kohari  rawa, 
Koe,  i  a  au. 
E  te  manawa  i  raro, 
Tenei  ka  irirangi, 
Kei  runga  ia, 
Kihai  tau  iho, 
Kia  tamirotia, 
Kia  pine  mai ; 
E  kaka  tonu  ana, 
E  ai  te  ao  rere, 

Hoki  atu,  e  Itehu, 
Nga  uru  rakau, 
Ki  Tuhora  ra. 
Kei  tata  mai  e ; 
Mau  wehi  rawa, 
Ki  taku  moenga ; 
Ka  hira  taku  rnate, 

1  te  parekura, 
I  Orona. 

Kei  whea,  he 
Haerenga  ? 
He  wairua  po ; 
Kia  tangi  au ; 
Te  tu  tahi  atu, 
Te  rarua  haere. 


HAKIRARA  0  NGA  MAOEĪ.  83 


HE  TANGI,  NA  MOKONUIARANGI,  MO  TANA  TAMAITI,  MO 
TE  KURU-O-TE  MARAMA. 


Takoto  mai  ra, 

I  te  anuanu 

I  te  matao. 

'A  tuhi  to  toto, 

Ka  rapa  i  te  rangi, 

He  uira, 

He  kanapu, 

Te  tohu  o  te  ariki. 

Ra  pea  koe  kei  roto  te  wai  tapu, 

Kei  te  toka  tu  ki  waho, 

Te  kawa  i  a  Aitu ; 

Te  kawa  i  a  Maru  ; 

I  to  atua  ra. 

Na  koutou  ra, 

Kei  whakahi  ki  te  uru,  ki 

Nga  iwi  nunui, 

Kia  peratia  Hauraki, 

Me  Ihumotomotokia, 

Me  Maikukutea. 

Na  te  ngaru,  i  ta 
Ki  te  one  pae  ai, 

Na  tona  rite,  he  hinganga  ika  kei  te  akau ; 
He  paenga  whakairo, 
Ki  roto  o  Kaiweka, 
I  te  rahi  a  'Ti-Ue  ; 
I  a  Te  Aramoana, 
Nana  i  ue  mai, 

I  maunu  atu  ai,  Te  Kuruotemarania  i 
Nga  tapiri  o  Rehua, 
Na-i. 


84  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  KEKA,  NA  KOROPANGA,  MO  ANA  TAMARIKI.* 


Ko  taku  m 

Kai,  ko  Ngapuhi,  » 

Ko  taku 

Kai,  ko  Ngati  Paoa,  na, 

^Ana  taku  tamaiti, 

Whakataki  ora  ki  te  motu 

Tunu  atu  ai, 

Hei  ora  mona,  ki  tona  whenua  kerikeri  pipi  atu  ai. 

Hei, 

Hei, 

Hei  keri-keri  pipi,  i. 


KO  TE  TANGI,  A  NGARARAUHE,  MO  TONA  WAKA. 


Ra  Tawera,  i  hara  mai  koe  na ;  te  tapu  i  a  Tane, 

Koua  whakarerea. 

He  aha,  te  kai  e, 

I  tangi  ai  te  atua  ? 

Ko  te  panepane, 

O  Manawawhiti  ? 

Me  titore, 

Ki  Hawa-Hapuku  ra, 

"  Hei  utan 

"  Hei  taiM 

Me  aha  i  te  tapu  ? 

Ka  mate  taku  waka ; 

E-aparapateuira, 

He  upoko  rakau, 

Ka  mate  koe,  waka,  i. 

*  The  worŪH  printed  in  italics  are  sung  by  the  whoie  assembly  as  a  chorus. 
The  rest  of  the  song  is  sung  by  one  voice. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  85 

Tenei  au  te  iioho  iiei.     Tera  waka  te  kaihau  ra, 

Kei  Papakura,  i. 

Nau  mai,  e  waka, 

Ki'  tarorea  koe,  ki  Kakatuwhenua. 

Nga  pikitanga, 

Kei  te  Tuahiwi, 

Kia  hoki  mai  ai, 

E  waka  ki  uta  ra,  ka  u  atu  ana, 

Kei  a  Kapiti. 

Tenei  taku  waka, 

Te  waiho  i  te  motu,  hei  poupou  harore, 

Ki  Kapakapanui  ra. 

Taku  matua  e  ! 

He  matua  rakau,  hei  matua  moku !  kia  whitikia, 

Kei  Raukawa. 

Ko  Manawaunuhia, 
Ko  Manawataretare, 
Ho  ake  i  o  popo  ! 
E-e, 
Waka,  a. 


KO  TE  WAIATA,  A  TIAIA. 


E  rere  e  te  ao,  e  kume  i  runga  ra. 

Ko  au,  ki  raro  nei, 

Mihi  wairua  ai.  , 

Waiho  ra  mota, 

Kia  taria  ake  ka  tae  nga  tohu, 

O  te  tau  ka  wehea. 

Kei  hua  mai  koutou, 

E  noho  pononga  ana  tenei,  kua  wharangi. 

Aku  rongo  kaia  i  maua  e  'Raha, 

Te  tihi  ki  Whakatara ;  ai  rawa  he  korero, 

Te  runanga  taua,  nau  na,  e  Tuiri ; 

Tu  ana  i  te  ia  o  Arowhena,  i  raro, 

Ki  a  koe  e  Nini,  kia  whakarikaia, 

Te  piau  tawhiti. 


86 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  HAKA,  NA  TE  PANEIRI,  MO  TE  KORE  TAONGA  O  RATOU, 
MO  TE  RAUPARAHA.* 


Kaore  hoki  e,  te  whakama  noa  i  au,  ki  te  kore  hanga,  mo 

Te  Rauparaha,  e  i 
Me  huri  noa 
Iho  ki  raro  ra, 
Aha  ha 

Hekeheke  ana  mai9  i  runga  i  aku  kaikamo 
Hekeheke  ana  mai,  i  runga  i  aku  kaikamo 
Ko  nga  tai  tu  au9  e  kurne,  i  te  moana, 
Ko  nga  tai  tu  au9  e  kume9  i  te  moana, 
E  huaki  nei9  te  wai  o  raro,  a. 


KO  TE  PATERE,  A  HINE-I-TURAMA,  MO  TE  KORERO  TEKA- 
TANGA,  A  TE  ARA,  KUA  HAPU  IA  I  TONA  PUHINGA  AI. 


E  noho  ana,  i  toku  taumata  i  Tiheia ; 
E  papaki  kau  ana  te  paihau  o  te  manu, 
Mei  tata  mai,  ki  taku  taha, 
E  peia  ake,  te  tinana,  i  raro. 

Kia  riro  mai  taku  ipu  whakairo,  ko  Te  Heuheu ; 

E  tatangi  kau  ake  nei,  te  korokoro 

Ki  te  hokowhitu,  a  Ngati  Waipare. 

I  whakatapua,  ki  te  aha,  te  Hautapa, 

Tika  ko  au  'nake,  kai  nei,  te  roro  o  Takeke ; 

Kai  atu, 
Whakairi  atu,  ki  te  pataka ; 

Kai  atu  Pateko, 
Ko  te  kai  ra,  i  koroa  atu,  e  te  ngakau,  ko  Tukino. 


*  The  words  printeei  in  italics  are  sung  as  a  clior.us. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  87 


Kia  utaiua  ki  te  tiwai,  e  rere  ai  ki  tawhiti, 

Kia  ui  tauhou  au,  ki  Whakaari, 

Kei  te  puke  tapu  ki  Paepae-Aotea  ; 

Kia  taroia  te  moana,  e  aku  paki,  Whangara  ko  Matioro. 

Kati  hoki  te  whakaupa,  ki  te  noho, 

Ka  toi  au  ki  Hawaiki, 

Ki  te  kai  ra,  i  rari  noa  niai,  te  raweketia  e  te  ringaringa 

Me  whakatangi  te  korowhiti,  ki  Tauritoatoa,  ki  a  Te  Ngahue, 

Ki  Matakawa,  hei  a  Pori-o-te-rangi ; 

Ko  te  au  ra,  i  nohoia  e  te  takupu,  ko  te  Whaiapawa : 

Kia  ope  noa  te  kutukutu, 

Kia  ope  noa  te  whakairoiro, 

Hei  ngari  mo  maua,  ko  taku  tamaiti  poriro ; 

Mo  tuwairua, 

Mo  paki  kau  noa  atu,  e  te  ngutu  o  te  tangata. 

Nau  mai  hoki  ra  ae,  e  te  iwi  kia  kite  koe  i  te  wharewhana- 

unga-tamariki. 
Ka  whakaarorangi  tenei  ki  Tikirau,  ki  a  Te  Putahou, 
E  nonoi  atu  ana  ki  te  Kahamakaurau,  ki  a  Te  Hoatiki, 
Kia  pehia  mai  taku  tua,  ki  te  kape-Rawhiti. 
Mikiha. 
Makora  te  matarae,  ki  Whangaparaoa,  ko  Te  Wewehi-o-te- 

rangi, 
E  aki  kau  ana,  te  tai  ki  Ahuriri, 
Ko  te  rawa  hoki,  e  Whata,  i  whakaihia  ai  toku  kiri. 
Mei  tutakina  e  namata,  kia  karapipiti ; 
Ako  rawa  ake  ki  te  mahi  a  te  tui, 
Kei  te  ngutu  koikoiareke,  kei  tahora ; 
Mokai  taku  whaea  i  riro  atu  na, 
I  waiho  ai,  hei  hikihiki  taua,  ki  te  ihu  o  Paua-nui-a-te- 

h  aup  u  -p  ar  ar  aki , 
To  peha  taua,  e  Te  'Kiri-Rarauhe,  ki  te  rangi, 
Ka  too  poriro  au. 

Moe  atu  ana  aku  kanohi,  ki  a  Tukorehu  ; 
Ki  te  hunga  nana  i  takitaki  taku  mate,  ka  ea. 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Waipoua,  kati  ra  te  whakakeke  noa,  i  te  pakanga  ; 
Uatakitia,  te  hapai  o  Taetae-o-Maui  ; 
Kia  tipoa,  te  tihi  ki  Tongariro  ki  a  Matotoru, 
E  rua  aku  ringa,  ki  te  here  mai,  i  te  aitanga 
A  Tuwharetoa,  hei  kai  e. 

I  au  ra  e  Weu  ma,  i  te  pani-taua,  e  takoto  nei  te  mamae, 

me  he  ngau-atua. 
E  tatari  noa  atu  ana,  ki  a  Te  Ware-Aorere, 
Ma  Taratuahu,  e  ranga  mai  te  muri  raro, 
Me  whakatakoto  ki  te  ngaro  tangata,  ki  Hauraki  ki  a  Tu- 

te-rangi-a-nini ; 

Hei  arataki,  ki  te  rerenga  wairua,  ki  a  Miru,  ki  a  Te  Hotete, 

Kia  pehia  mai  te  kuri-awa-rua, 

Mo  te  makariri  e  totope  nei  te  hukarere, 

Nga  taritari  o  Matariki ; 

Te  anga  atu,  ki  Tokerau, 

Ki  te  hunga,  kai  i  a  koe, 

Kei  te  mate  hau  kore  noa,  te  nui  ware, 

Ka  whanatu  au,  ka  tipi  ki  Taranaki,  ki  a  Te  Haukopa. 

He  koro,  ka  tutuki,  ki  te  Moana-Pounamu  ki  a  Pairo, 

Ka  pai  ano  au,  ki  te  tihotihoi, 

Ki  te  makihoi, 

Ka  te  pakitua,  i  aku  ringa, 

Ka  te  whakaihi,  ki  te  hihi  o  te  ra ; 

E  whatu  koutou,  e  Horo  ma,  i  te  kahu,  o  te  ao-marama, 

Kia  whakatihake  au,  i  te  roa  o  te  whenua, 

Hei  paki-waitara  kau  atu, 

E  kokoia,  e  Ara,  e-e. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  89 


HE  TANGI  NA  NGATIAPA. 


E  HINE  aku, 

I  to  kunenga  mai  i  tawiti, 

I  te  whakaringaringa,  i  te  whakawaewae, 

I  te  whakakanohitanga, 

Ka  manu,  e  hine, 

Te  waka  i  a  Ruatea,  ko  Kurahaupo, 

Ka  u  mai  taua,  te  ngutu  Whenua-Kura ; 

Poua  iho  te  whare  Rangitawi, 

Tiria  mai  te  kumara, 

Ka  ruia  mai  te  karaka,  ki  te  tai  ao  nei ; 

Kapua  mai  e  Hau,  ko  te  one  ki  tona  ringa, 

Ko  te  tokotoko  o  Turoa,  ka  witi  i  te  awa,  ka  nui  ia,  k0 

Whanganui. 
Tiehutia  te  wai,  ko  Whangaehu. 
Ka  hinga  te  rakau,  ko  Turakina. 
Tikeitia  te  waewae,  ko  'Tikei  : 
Ka  tatu  e  hine,  ko  Manawatu, 
Ka  rorowhio  nga  taringa,  ko  Hokio, 
Waiho  te  awa  iti,  he  ingoa  mona  ki  Ohau. 
Takina  te  tokotoko,  ko  Otaki, 
Ka  mehameha,  e  hine,  ko  Waimea. 
Ka  nghae  nga  pi,  ko  Waikanae. 
Ka  tangi  ko  te  mapu,  e  hine, 
Ka  kite  koe,  i  a  Wairaka ; 
Mata-poutia, 
Poua  ki  runga, 
Poua  ki  raro, 
Ka  rarau  e  hine. 

Ka  rarapa  nga  kanohi,  ko  Wairarapa, 
Te  rarapatanga,  o  tou  tupuna,  e  hine. 
Ka  mohi  ki  te  ao,  ko  te  Pae-a-whaitiri. 
Kumea  ki  a  Warea-kai-tangata,  ki  waho  ki  te  moana, 
Hanga  te  paepae,  poua  te  pou  wkakamaro  o  te  rangi ; 
Ko  Meremere. 

Waiho  te  wanau,  ko  te  Punga-o-te-waka, 
Ko  te  Haumea, 
Ka  tika,  whakamutu,  e  hine, 


90  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA  NO  NGAITAHU. 


Tira  haere  roa  ki  te  tonga, 

Ka  marama  tahi  atu,  ka  marama  tahi  mai ; 

Hoki  rawa  mai  koe,  ka  rua-tangatatia ; 

Kei  mau  mai  koe,  kei  te  kopeo. 

Ka  toihi  waewae  o  Kewa,  kei  te  Kiekie, 

Kei  te  kainga,  i  a  Kaitaruru, 

Ki  tera  wehenga,  o  Ngati-Hinehau : 

Ki  Waiariki,  whakawai  ai. 


KO  TE  TAU  TENEI  I  TOIA  MAI  AI  A  TAINUI,  KI  WAHO  O 
TE  WAO  NUI  A  TANE. 


Toia  Tainui, 

Tapotu  ki  te  moana, 

Ma  wai  e  to  ? 

Ma  te  whakarangona  atu. 

He  tarawa  i  Nuku  ; 

He  tarawa  i  Rangi, 

Tinia, 

Monoa. 

Nau  mai, 

Nau  mai, 

Ka  kau  taua ; 

I  te  awa  tuatahi, 

I  te  awa  tuarua ; 

Kia  matakitakina  koe, 

E  te  tini,  o  te  tangata. 

Naku,  koe,  i  tiki  atu, 

Ki  te  wao  nui  a  Tane. 

Mingoi  e  Tane, 

Rangahau  e  Tane. 

Koakoa  e  Tane. 

Turutum  haere  ana  mai, 


*= 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  91 

Te  wai,  o  te  waha 

O  Marama, 

E  takina  aria  mai, 

E  te  komuri  hau, 

Na  runga  mai  o  Waihihi. 

Turukiruki 

Panekeneke 

Ihu  o  waika 

Turukituruki 

Panekepaneke 

Turukituruki 

Panekepaneke 

Oioi  te  toki  whanapou 

a 
Whanapou 

a 
Takitakina,  a 
Takinakina,  a 

Takitakina,  i  te  rangi  whanapou 
Haere  mai,  haere  ma-ara', 
Haere  mai,  haere  ma-^', 
Haere  mai,  e  Ta.-ane, 
Kia  kawea  ko-oe», 
Tera  whenua^a, 
Tera  moa  ana ; 
Waiho  atu  &-ai, 
Mau  e  ki  ma-^', 
Taraia  he  \io-oe, 
Taraia  he  wa-ak, 
Kia  j)3i-ai  ; 
Tu  te  tau  i-ihu, 
Tu  te  tau  ra,-apa, 
Patatai-«i, 
Ake  mai-ana, 
Ki  raro  ne-ei ; 
WhatWa, 


92 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Te  hu-hieki, 

Te  hu-huki, 

Mo  te  i-ika 

Tapu,  o  te  mane-ea  : 

Te  ika,  i  karangatia,  ki  te  tai  o  Rangiri-m, 

E  ku-ui, 

E  ko-oro, 

Patua  i  te-ere, 

I  te  tere  ki  u-uta, 

I  te  tere  ki  t&-ai, 

Kei  ketua  e  te  hio-ore. 

Tena  ra, 

To  whakatina* 

Ekore  pea,  te  ngongo  kino? 

Tane  kino, 

Kui  kino. 

Ko  rimu,  haere-a  kau-ai-a, 

Totara,  haere-a  kau-ai-a. 

Puketea,  haere-a  kau-ai-a» 

Koroi  haere-a  kau-ai~a« 


■;;  '■#  ' 


Titi  e, 

Tata  e, 

Titi  e. 

Tata  e, 

Ko  koe  ki  rungaf 

Ko  au  ki  raro, 

E  kare  ko  kau  ana7 

E  kare  ko  kau  ana, 

Ki  te  kare 

A  Roto, 

Ki  te  kare 

A  Roto. 


Ka  aroha 

Te  motu,  e  tu  mai, 

Te  pae  ki 


%l 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  93 


Taitata, 

Te  pae  ki 

Taitata, 

Penei 

Hoki, 

Pera 

Hoki 

Au  kino 

Nei  hoki, 

Au  mangu 

Nei  hoki, 

Tuahuru 

Nei  hoki, 

Tuatete 

Nei  hoki, 

Mokomoko 

Nei  hoki, 

Tuatara 

Nei  hoki, 

Manawa 

Tia  te  kino  o  Te  Auripo. 

Manawa, 

Tia  te  kino  o  Te  Auripo. 

I  kainga  tona  niho 

Poro-rua ; 

E  kia  wheua  ki  te  taha, 

A — a — a — a 

Pehia  iho, 

Pehia  iho. 


*  The  words  prmted  in  italics  are  sung  by  the  chorus.     The  rest  of  the  song 
is  sung  by  one  voice. 


94  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA,  NA  TE  PAHI. 


Ra  Kaiwaka, 
Hoe  ana  i  tawhiti ; 
Raro  rnihi  naku, 
Ki  te  tau  i  te  murh 

Pono  tonu  ano, 
Ko  te  hara  maikuku, 
I  teki  taku  kiri ; 
Tohu  mai  e  te  rau, 
Tino  makau  ra, 
Naku  ki  te  whare. 

Tatari  naku, 
Te  ope  i  a  Matohi, 
To  ki  horo  mai, 
Kia  wawe  hoki  au, 
Iria  ki  te  puke, 

0  Haumua  i  raro, 
Taku  matua  ra. 

E  moea  iho  nei, 
Tito  Wairarapa, 
Ki  te  taha  parakau. 
E  Rangi  ma  e, 
Kati  te  tarawau, 

1  mangi  kau  roto, 
Te  tira  o  Tiwai, 

E  hoki  ra  koe, 

Ki  to  hoa  moenga  ; 

Kei  ara  nga  tai, 

O  Te  Whakauruhanga, 

O  Tapu  i  runga, 

Ka  rahi ;  ka  hoki  mai  e, 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  95 


HE  WAIATA,  NA  TE  RAWHITI. 


Tera  Whanui,  hikitia 

I  te  pae, 

Itukuruku  ana  mai,  te 

Tara  ki, 

Whitianga, 

Pounga  waihoe  mai  na, 

Te  Waka-tatare, 

Hinga  rawa  te  patunga,  ko 

Haruatai 

Ka  pau  te  miri  rawa 

0  Tutamure  i  raro, 
Tino  kite  rawa  au  te, 
Pae  o  Tuanaia  i. 

Na  te  aha  i  tukituki,  te  u, 

Poko  no  Turiri, 

Ki  te  kapuanga  te  akerautangi,  e 

Mairematatu, 

Te  tama  a  Rumtangiakau,  e, 

E  tu  ki  te  wao. 

1  pati  ai,  tupu  ki 
Awatarariki  ra, 

Ka  ruaki  i  te  waha,  te 
Kai  a  te  kawau,  i 

Rawe  ai  Apanui,  ki 
Te  tira  marama 
I  tau  kati  e-i, 
Mau  ai, 
Te  umanga ; 


96  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Tera  Kiritapu,  te 
Kinitia  mai  ra, 
E  te  tira  manuhiri,  e 
E  raa  te  rakutanga,  i, 
'Ka  rongo  e,  te  Whiu  te, 
Haruru, 
O  te  tai, 

Kei  waho  kei  motu,  e, 
Tangi  haere  ana, 
Ki  te  awa  kahawai  na, 
A  Hine-Kaitangi. 

Tu  tonu  Puhirake,  ko 

Te  moa, 

Kai  hau, 

He  whakareinga  rimu,  ki 

O-Pou,  ra  ia. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  97 


HE  PATERE,  NA  TAKU.* 


Ka  hewa-hewa  au,  ki  te  nohoanga  nou  ne  e  Hape. 

Aha, 

Ha, 

E  kore  i  a  au  e  karanga  ki  te  tira  tuku  mai  o  runga, 

I  te  kore  tatata,  hei  hoko  parawai  nekoneko ; 

E  kore  i  a  au  e  karanga,  ki  te  waka  hoe  mai  o  Hauraki, 

I  te  kore  korirangi,  hei  hoko  parawai  pakipaki, 

He  paki  moku, 

Kia  takawhio  te  waero,  i  aku  wae ; 

E  ko  te  po  tahi  nei  kia  numia  te  hoe  a  Te  Hika, 

Tu  ana  ia,  ka  haere ; 

I  te  mangere  o  te  ringa,  ki  te  raraku 

Mai  ko  te  ngu  kau  nei,  ka  hoki  tapu  koe  na  ki  to  wahine ; 

Te  kai  aparua,  ko  Rangitaiki,  ko  Te  Aotutahanga, 

Mau  nawenawe  i  te  tau  o  taku  ate,  ko  Te  Kirikaramu 

Ka  wetea 

Mai,  ko  te  tau  o  Matangiawhiowhio, 

Ki  a  au  mau  ai ; 

Te  puta 

Atu  taku  reo,  i  te  he  o  muri,  ka  tino  kore, 

Whai  tonu  atu,  i  te  kainga  waewae,  ka  takoto  ki  te  manga 

Koparu,  ki  Okahu,  ka  hora 
Au,  ko  Hinerau, 

He  takawhetanga  kau  naku  ngutu, 
Mei  whakakikiwitia  e  aku  kanohi,  ko  Te  Rauparaha,  mana 

au  e  whiu  nga  pikitanga  Ki  Tapirimoko 
Hei  a  Tuku,  ka  piki  tonu 
Au,  i  te  tihi  ki  Maungatautari 

Ko  Te  Rangeatahua,  me  tuku  atu  ki  te  awa  ki  Poukaroro, 
Ka  kau  au  i  te  taheke  ki 
Mangaohoi,  kia  murua  iho  taku  kiri  ki  te  nehu  o  Para- 

kauae,  kati  ka  hoki  mai ; 
Kei  waiho  noa  aku  rongo  kino,  i  te  ngutu  awa  ki  Hauraki. 

*  All  of  this  song,  but  the  first  Iine,  is  sung  as  a  chorus  by  the  wiioie  party. 


98  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  N-GA 


HE  KARAKIA,  TAWHITI  KIORE» 


Tawhiti  e, 

Hei  konei  ra,  piko  ake  ai ; 
Ka  haere  au 
Ki  te  whare  nui, 
Ki  te  whare  roa, 
E  tataia  te  mahanga 
Ka  rua  hamutitia  te  kiore, 
Te  mau  ana. 


HE  KARAKIA,  RAOA. 


Te  whai 

Whiti  raoa, 

Tapa  raoa, 

Kaitoa  koe  kia  raoa, 

Na  to  kai  tu, 

Na  to  kai  rere, 

Na  to  kai  tamawahine ; 

Tokowhia  aku  tama,  i  horomia  e  koe, 

Ko  Nini, 

Ko  Nana, 

Ko  te  Patahi  o  Wahieroa, 

Kainga  ki  roto, 

Whakamakina ! 

Nau  mai  ki  waho  ! 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI. 


99 


KO  TE  WAIATA,  A  REREWHAKAOMAKI. 


Nei  ka  noho  me  he  ahi  au, 

E  tahuna, 

Whitawhita  rawa  ake,  kaore, 

I  taku  ringa 

Mai,  me  pare  ake  te  ahi, 

Ka  takohu, 

Na  runga  ana  mai,  te  utu, 

Ki  Piwhara; 

Me  he  tane  au,  e  whai 

Muri  haere 

Nga  hapainga  toki-i-a 

Oku  tungane ; 

A  tu  rohia  taku 

Nei  haere, 

Nga  nohoanga  atu,  o  te 

E-emutu  i  runga, 

A  koe,  e  "  Ke,  kia 

Whatia  mai, 

Na  te  kore  na,  he  ringa 

I  whakatoro, 

Kei  hau  aku  rongo,  te  puke 

Riri  taua. 

Kaiwaka,  i  runga,  ki 

Te  hoko  a  'Tikura, 

Nui  te  whakama,  ki 

Taku  moenga,  i  a. 


100  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


KO  TE  WAIATA,  A  RANGIOMANOA,  MO  WHAKAUPUTA. 


Kaore  taku  raru  te  niohioiia ! 
Te  tangi  a  taku  ihu, 
E  whakapaheke  nei: 

Te  wai  i  aku  kamo, 
Ko  te  rere-tangi  mai, 
Whiua  ki  te  rae 

0  te  Pihanga  i  runga ; 

Ko  te  rimu  mau  toka, 
Ko  te  rite  i  aku  'iiohi, 
E  whakapaea  ana 
Ki  te  one  i  Rangatira. 

Kei  tito,  e  roto 
Te  ngakau  hokirua. 
Te  tumanako  atu, 
Ki  a  Te  Whaka, 

1  wehia. 

E  au  mahara  kore, 

Ki  te  miri  kau  atu, 

He  makautangata ; 

Naku  rawa  i  whakakainga  nui, 

Katahi  nei  ka  tukua, 

Kia  mahia  e  te  tini, 

Hei  paki  a  whare. 

Whakaaro 

Rawa  iho 

Tenei  ka  eke  nei, 

Te  puke  kei  Ruahine. 

He  pakaru  a  waka,  e  taea  te  raupine  mai. 

Ka  tuku  au  e,  ki  taku  matua  mate, 
E  whakaririkatia  iho  e  au  ki  te  po, 
Tuakoi  rawa, 
Kei  taku  taha  maui, 
Poupourere  ake  ka  hewa  au, 
Ki  te  ao. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  101 


HE  WAIATA,  NA  PAREHOKOTORU. 


'Ore  te  koera !  kei  te  ngahae,  me  ko  au, 
Ka  maka. 
E  ai  nei  hoki, 

I  te  toka  rurenga  tai,  e  neneke  i  te  ngaru 
O  te  kongutu  awa, 

0  Waipohewa,  au 
Nga  heke  tai  ra, 
He  kai  whakahoha, 
He  riri  te  kore  ; 

Me  hirau  atu  te  ra,  koia  e  hara  mai  ra, 
Tona  hohoro  whakaoma  tonu,  i  te  rangi  tahi, 

Maku  e  urutomo  te  whare  koia, 

No  Werawera, 

Kia  pehia  iho  te  kuri  awarua, 

1  a  Toka  ra  ; 
Kati  ki  a  koe 
Tukua  mai  ki  a  au. 
He  ngakinga  mate, 

Taku  koro  tu  atu  i  konei, 

Ma  TeTaraha, 

Te  tangata  takitahi ; 

E  hoki  ana, 

I  te  Omutu. 


102  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA. 

Tangi  te  Riroriro, 

Tuarua  rawa  mai. 

Tikina  mai  tirohia, 

Tenei  ano  au, 

Te  kohi  atu  nei  i  te  kokouri 

Na  runga  ana  mai  te  puna  a  te  Aroha, 

Tenei  to  tohu,  ka  mau  ki  te  rangi, 

Miria  mai  e,  te  miri  o  Rukutia, 

Hiia  mai  e  te  hi  o  Tonganui. 

'A  mana  e  Rangi,  to  whitiki  mai, 

Makatitia  iho,  ki  te  tara  whaiapu, 

Whano  mauru  noa,  te  aroha  i  a  au. 


HE  NGERI  MO  TE  KAI  KORE. 


E  noho  ana,  i  toku  whanga, 

Ka  whakamau  ki  waho  ra  ; 

Panga  reo  mai,  no  Taharoku, 

Peka  mai  ki  konei ; 

E  kore  koe  e  karangatia, 

Kei  kite,  i  te  kai  kore  o  te  kainga ,- 

Kei  ki  koe,  noku  te  kaiponu ; 

No  te  kai  ano,  te  kore  noa. 

Te  whai  au,  te  tira  haere 

No  Te  Tatara,  ki  Mokoia, 

Te  whare  kura  i  a  Kahawai ; 

Kei  ruarua,  e  te  ngakau,  ki  a  Taraia. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  103 


KO  TE  WAIATA,  A  NIHO,  MO  TE  HEUHEU. 


E  to  e,  te  ra  e, 

Wawe  te  rehu  atu  ; 

Hei  muri  nei  au, 

Whakaoma  atu  ai, 

Ki  te  hoa  ra  e  i,  Tarahanga  ra  ia. 

I  tawhiti  Te  Heuheu, 
Tenei  te  wairua, 
Ka  rawaenga  mai,  te 
Tara  ki  te  Pihanga ; 
Ko  nga  kainga  mata,  o, 
Taku  whanaketanga. 

He  ao  mangi  ra,  te 
Tuku  o  Te  Pehi, 
Hei  koha  ki  te  ao,  ka 
Rere  au  ko  te  pari. 


HE  WAIATA,  NA  NEKEPAPA. 


Ra  te  kokiri  tohu  tonu  ki  te  rae ! 

He  a  mai  i  au,  ki  tawhiti  mau  ai ; 

Kei  tata  mai  e  te  ngutu, 

He  wai  kei  aku  kamo : 

Kei  hua  mai  koutou,  kei  uta  nei  au ; 

Ka  whano  tenei,  te  tonga  o  te  ra, 

Ki  a  Te  Rauparaha,  naku  koe  i  huri  atu, 

Te  hora  aku  paki,  ko  koe  e  Te  Puoho. 

He  kaha  te  puhitai,  hei  patu  ki  te  rae, 

O  Taranaki  i  runga,  kia  kite  hoki  e, 

Te  whiunga  taiaha,  nau  e  Tiotio, 

Te  naupea  mai,  i  tou  pai  ra, 

E  huri  kei  taku  ropi,  e. 


104  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


KO  TE  WAIATA,  A  TOHUPU,  MO  POMARE: 


Kaore  te  ngakau, 

Ka  motu  ki 

Hawaiki ; 

Te  aropiri  mai, 

Ki  taku  tinana  nei. 

Heoti  ta  Tiki  e, 

I  whakapihanga  iho ; 

Naku  ka  pirangi, 

Ki  to  tau, 

E  Tawhi. 

Ho  atu  te  kanohi, 

Te  ahi  ka 

Ka  mai, 

Ki  te  kongutu  awa, 

Ki  Whangaehu  ra  i  a  ; 

Waiho  ra  e  'Mare, 

Kia  taria  atu, 

Te  kawa  haere  mai. 

I  a  koe,  Ti' 

Nau  i  whakaihi, 

Kia  tapu 

Tonu  au. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  105 


KO  TE  TANGI,  A  TE  UAMAIRANGI,  MO  TONA  WHARE. 


E  tu  ra  e,  whare  e, 

Ka  mahue  koe, 

Whaihanga  ra,  e  te  Tuturi  e ; 

Tarei  ra,  e  te  Pepeke  ; 

Ka  tau  te  tini  o  te  Hakuturi,  i  tana  tau  e 

Ko  te  Warakitauranga  ra 

Rere  mai  te  maramara  e, 

Kei  hopiri, 

Kei  whetau, 

Torotika, 

E  tu  te  maota, 

Tahuna  mai  ra,  ki  te  ahi  a  Tane,  ra 

Ko  tunutunu  whenua, 

Ko  anaana  whenua,  e 

Tahi  tama  mate,  ki  te  umu  o  te  whao, 

Werohia  te  tao  a  Tangaroa,  e 

Tahe  ana  ana.toto. 

He  umutao  a  wahi  e, 

He  umu  tao  takaripa,  ki  te  tua. 

Haere  ana 

Ka  riri  hoki  au  e 

Ki  a  Tanemahuta  i  te  wao ; 

Kei  te  kotikoti  au,  e 

Nga  uaua  o  Papatuanuku, 

Nga  taero  a  Kupe  e ; 

Nga  rori  o  te  whare  o  Uenuku. 

Kia  mate  ki  te  whanako  e, 

Ko  Ngaehe,  raua  ko  Kore, 

Ko  Ringaroa,  ko  Maka  e, 

Ko  Whiro,  ko  Tamatekapua, 

To  raua  uri,  ko  Houmaitawhiii  e, 

Ko  Tia,  ko  Ririwai, 

Nana  te  whanako,  i  Kaihinu  ra  e, 

Ka  whakatupetia, 

Rere  noa,  i  te  pari  ki  Otutauira  e, 

Whatiwhati  ana  iwi. 


106  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


KO  TE  WAIATA,  A  HOROATUA,  KAFUIAWARIKI. 


Hengihengi  hau  ra,  e  wero  ki  te  kiri,  e-i, 

E  hua  mai  ana  ra,  kei  te  au  taku  moe. 

Kei  runga  tonu  au  o  te  turanga  ia; 

Tata  noa  atu,  e  kore  au  e  rongo ; 

Nei  ka  noho  noa,  ka  rurutu  me  he  wai 

Ahuatia  koia  te  marama  e-i, 

Te  whakahinga  atu  ki  Okehu  ra 

Hara  mai  e  te  kamo,  ka  rurutu  e-i, 

Paki  mai  e  Rua,  i  wehea  ra  ra ; 

Me  kowai  hoki  au,  te  whakakore  nei, 

Te  mea,  ka  kite  iho  i  te  pononga,  e-i. 

E  Ao  ma,  e  ki  konei  ra, 

Kei  te  ako  au,  i  te  rere  manu ; 

E  hara  hoki  i  te  oma  noa  atu ; 

Makahia,  i  pepeke  atu  ai. 

Rongo  kaia  ra,  he  maminga  noa, 

Kai  ka  whakarato,  ki  taua  marea, 

Kai  huaki  tata ;  ko  au  anake. 


HE  TANGI. 


Ko  wai  to  Maro  ? 

I  whano  ai  koe  ki  te  riri  na  ? 

Te  maro  o  Tu  e, 

Ko  Rangitewhiwhia  e, 

Ko  Hotunuku, 

Ko  Hoturangi  na. 

Ka  pake  i  runga  ra. 

Aue. 

Taukiri  e. 


HAKIEAEA  O  NGA  MAOEI.  107 


HE  WHAKAARAARA  PA 


Ka  po, 

Ka  po, 

Ka  ao, 

Ka  ao, 

I  te  ahatanga, 

I  te  kimihanga,  i  te  kura  o  Tongameha, 

Kei  te  ngam  puke, 

Kei  te  ngaru  horohoro  ki  te  pari. 

Kei  te  pari ; 

Kei  te  pari ; 

Kei  Matanuku, 

Kei  Matarangi, 

Nohoanga  atua 

'Tua  tahae 

Whakamataku  tahi  au  nei, 

Te  Ninihae 

Te  Paratahae 

Whakarongorongo  ana  te  taringa 

Ko  nga  tarutaru  e  maha,  o  te  pukohu, 

O  te  ngahere, 

O  te  wao  nui  a  Tane ; 

He  Kiwi, 

He  Weka, 

He  Moho, 

He  toko  Kokako, 

Ko  te  whanau,  a  Kurutongia, 

Kia  hara  mai,  Maui  hangarau, 

Kia  takahia,  tona  taokete, 

Ko  Tarahumehume, 

Waewae  huruhuru ; 


108  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Moimoi  kuri, 

Moi, 

Au, 

Wherawherahia,  te  kauhanga  nui 

Te  kauhanga  roa  a  Marama, 

Ka  takoto  tahanga  i  raro» 

Te  ika  a  Tu, 

Te  ika  a  Pae, 

E  tu  ai  Iiongo, 

E  patu  ai  Tane, 

I  te  kohikohi ; 

Kia  hiwa  e, 
Kia  hiwa  e, 
Whakahiwaia,  te  ngakati^ 

0  tenei  pa, 

Kei  apurua  koe  ki  te  toto ; 

Whakapuru  tonu, 

Whakapuru  tonu,  te  tai  ki  Harihari ; 

Ka  tangi  tiori,  te  tai  ki  Mokau ; 

Kaore  koa,  ko  au, 

E  kimi  ana, 

E  rangahau  ana, 

1  nga  pari  ra, 

I  nga  piringa  hakoakoa^ 
Ka  to  atu  te  ra,  ki  tua ; 
Ka  ao  mai  te  ra,  ki  tua  ; 
E, 

I, 

A. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  109 


KO  TE  TANGI,  A  TE  RIRIHOKO,  MO  TUTERANGIWHAKATAKA. 


A  taka  nga  po,  i  runga  o  Tararaa,  ko  te  toiiu  o  te  mate, 

Ohorere  te  mauri,  te  hinganga  o  te  hoa. 

Ki  a  au  e  pa,  kia  waiho  koe, 

Hei  whakahau  riri,  kei  o  matua 

I  te  nui  'A  'Tikura 

E  tama  whakaaro  kore,  kei  o  teina  ; 

A  whitiki  koe,  te  kiri  o  Arawhiti, 

Ka  whakahoro  ki  raro. 

Ma  o  tuahine,  mana  e  takiri, 

Ki  te  muka  i  mirimiri, 

Ki  te  hana  i  rere  mai, 

Ka  tipare  koa ; 

A  tiaia  koe,  ki  te  manu  o  tawhiti, 

Te  manu  a  te  tupua ; 

Taratara  mai  ra,  te  uru  o  te  makau, 

A  heru  kapai,  ka  ptita  ki  waho  ra. 

A  pai  atu  koe,  ki  te  hui  nga  ngutu, 

A  tititi  koe  te  manu  a  Koreke, 

Te  au  ki  Wharo, 

He  toroa  ingoingo  no  waho  i  te  moana 

Ki  a  au  e  pa  kia  waiho  koe,  mo  nga  riri  ki  waho  ra. 

Mo  roto  i  a  Kapiti ; 

Nau  i  a  waiho,  to  kahu  i  te  whare, 

To  kahu  e  Tu,  ki  te  kapa  haerenga, 

Hei  matakitaki,  ma  Ngati-Ngarongo, 

Kia  whakarukuruku,  te  one  i  Waikawa, 

Ma  Ngati-Te-Ihiihi. 


110  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI,  NA  NGATIKAHUNGUNU. 


Mei  penei  ana  te  riri  a  Tu,  raua  nei  ko  Papa, 

Ki  ta  raua  nei  mara. 

Ko  Uhea, 

Pohutukawa,  e-i, 

Ka  patua  te  tai, 

Kei  a  Moana-kura ; 

Ka  patua  te  tai, 

Kei  a  Moana-toto ; 

Aea  ano,  ka  he  i  te  riri, 

Ka  tikina  ki  waho,  ki  a  Marereotonga, 

Ki  a  Tumuwhakairia,  e  ora  ana  te  wananga ; 

Mauria  mai  nei,  ko  te  rongoa  whare, 

Ka  te  rongo  taketake,   ki  mua  ki  te  atua, 

Ka  whakaoti  te  riri,  e-i. 

Tenei  au  e  tama, 

Kei  te  kimi  noa, 

Kei  te  rapa  noa, 

He  manawa-hou  e, 

Te  manawa  i  a  tama,  kia  tina,  kia  mau, 

Takaro  ra  mota  ianei  e  tama, 

Ka  riro  nga  kiko  i  a  au,  ki  te  kai, 

Ki  a  Anake  te  kai,  e-i. 

No  te  mea  ra  i  a,  he  rakau  tawhito 

E  mau  ana,  te  taitea  i  waho  ra  e  tu  te  kohiwi, 

Tena  ko  tenei, 

He  rakau  tupu  hou, 

He  rakau  rea  hou, 

Kei  te  maioio  ; 

Kei  te  timo  he  a  tonu, 

Te  timo  a  Raraia. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  111 


HE  MATA,  NA  TE  KUKURARANGI.* 


Ko  wai  ra  ? 

Ko  wai  ra  ? 

Te  wahine,  e  tangi  whakahaehae  i  runga  i  te  Hokowhitu  ? 

Na  te  aha  koe  i  pehi  ? 

Na  te  hauauru  e  pupuhi  atu  ? 

Whakarongo  mai  ra,  e  nga  whenua, 

Ka  whati  pu,  te  riri, 

I  te  ainga  a  te  umauma  tangata. 

E  to  ana,  i  te  ngake  o  to  kupenga  ki  uta> 

Hukea, 

Te  ika. 

To  ki  uta, 

Hukea. 

Rere  mongamonga  ki  nga  takutai,  ki  nga  wai-tangi-rua. 

Ka  turuturu  te  riri,  e. 


HE  MATA  NA  TE  KUKURARANGI* 


Aha  te  hau  e  pa  mai  nei  ? 

He  uru ? 

He  tonga  ? 

He  paraawa  ?  he  taupoki  ? 

Ko  nga  hau  tangi  rua,  e  tu  ki  te  rae  i  Omere  ra  ra. 

Ka  kite  koe,  e  'Raha, 

I  te  ahi  papakura,  ki  Kaiapohia, 

Ma  te  ihu  waka, 

Ma  te  kakau  hoe, 

E  whakataupoki,  te  riu 

O  te  waka  o  Maui,  ki  raro,  ha. 

Tuituia,  ha  ! 

Hereherea,  ha ! 

Kopekopea,  ha  ! 

Taku  pokai  tarapunga,  e  tu  ki  te  muri-wai  o  Waipara,  ra,  ra. 

Hi, 

Ha, 

Ka  whakapae  te  riri  ki  tua. 

*  The  words  printeei  in  italics  are  sung  as  a  chorus. 


112  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


KO  TE  TANGI  MO  HIHI,  NA  TONA  WAHINE. 


Tera  nga  tai, 
E  aki  ki  te  rae, 

0  Mangauika  ra ; 
He  tohu  aitua, 

No  te  tau  kua  riro  ; 
'Me  kowai  te  Atua, 
Nana  i  kawhaki, 
Hihi,  ki  te  mate  ? 
E  iri  noa  mai  ra, 

1  runga  te  whatarangi, 
E  tama,  whakaaro  kore 
Kei  o  teina, 

'Hai  tawhitawhi, 
Ka  hoki  whakamuri ; 
Taria,  e  tuku  atu, 
Te  whana  kai-tangata, 
Ma  te  rahi  a  'Ti  Apa, 
Ma  Hou-a-Uru, 
Mana  e  whakaruku, 
Ko  te  riri  a  te  po  ; 
Tena  ka  paea 
Ki  Wairoto,  ra  ia  ; 
Ma  Ngati-Koroki, 
Mana  e  homai, 
Kia  kite  iho  au, 
O  hua  whakairo, 

0  whanakenake, 

1  patupatua  iho  ; 
I  werohia  pea, 

Ki  te  ake  rautangi ; 
Ehara  i  te  tane, 
He  huia  tu  rae  ; 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  113 

He  toroa  whakakopa, 
No  mnga  o  nga  hiwi ; 
Ka  paku  ki  tawhiti 
Te  pu,  ki  Tararua, 
Ka  hoki  mai  e  te  tau, 
Te  moenga  i  a  au  : 
Taku  manu  korero, 
Tiu  ana  ki  te  muri. 


KO  TE  WAIATA,  A  TIPONA,  MO  TE  REHU. 


E  ua  e  te  ua,  tawai  kohutia ; 

Te  ata  whaki  iho 

Taku  pana,  ki  a  au, 

Kia  mohio  roto, 

He  tangata  kei  waho. 

E  kore  au  e  whanatu ; 
He  hurirua  tangata ; 
Kei  pau  kau  mai, 
Nga  muna  ki  a  au. 

Maku  ano  au  e  tatari ; 
Ki  te  karewarewa, 
No  runga  i  nga  pae, 
No  Taukokako ; 
Whakaea  marire  atu, 
Aku  parirau. 

E  hara  hoki  koa, 
Kei  haea  mai  au  ; 
Kati  ake  pea, 
I  era  mahinga. 

HE  TAU.  * 


Kauraka  ra  nge  au !  hei  rore  rautia,  ki  te  korero  ;~ 

Waiiio  kia  noho  ana, — kia  roa  ia  ra  i  te  hurihanga, 

I  te  whakaarotanga ; — waiho  kia  waiwa, 

Kia  mariri  ai,  te  hau  o  te  tupua? 

Te  awe  o  te  atua  ?  e  nanape  kino  nei  i  a  au. 


*  The  words  printeei  in  italics  are  sung  as  a  chorus. 


114  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI  NA  MARĪU. 


Nei  ka  noho,  tirohanga  maru  kore  i  a  au,  e-i. 

Me  aha  e  Iti  ? 

Te  mea  korenga,  ka  tu  kotahi  au,  e-i. 

E  mihi  e  hine, 

Kei  whea  ra  e,  te  uri  o  te  tangata? 

Ra  pea  ia, 

Ka  riua  atu,  ki  te  tai  whati-tata, 

Ki  Otamango  ra,  e-i. 

Haere  o  rongo, 

Te  tihi  ki,  Tautari,  kei  o  tuakana, — i, 

Mana  e  whakatangi, 

Ki  te  mata  o  te  kuku, — i. 

Ma  te  hau  murimuri, 

E  tuatakahi  mai,  kia  tangi  au,  e-i, 

Whakamakurutia, 

Taku  wai  roimata,  ki  oku  hoa,  e-i, 

Na  roto  ka  mahara, 

Te  hoki  mai  ki  a  taua. 


HE  KARAKIA. 


Hei  kai  mau,  te  tangata 
Makutu  mai,  mahara  mai ; 
Kei  reira  to  hara, 
Harahara  aitu,  harahara  atai, 
I  pakia  ai  koe,  i  rahua  ai  koe. 

Niho  koi,  tara  koi,  kia  u  o  niho  ; 
Niho  koi,  tara  koi ; 
Kei  te  tai  timu,  kei  te  tai  pari, 
Kei  Rangiriri,  au-kumea,  au-toia, 
Nau  ka  anga  atu,  anga  atu, 
Nau  ka  anga  mai,  anga  mai. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  115 


HE  WHAKAORIORI. 


Aue  1 

Aue! 

Panapana  noa  ana  taku  niea  ? 

He  whakahouhoutanga  na  to  nuinga  ; 

Kihai  koe  i  ahua  e  to  matua, 

I  mahia  porirotia  e  au. 

I  hua  mai  ai  koe,  i  roto  i  to  moenga  pouri, 

Whakaputa  e  tama  ki  waho  ra, 

Kia  tatahi  o  waewae, 

Kia  puta  i  a  koe,  ki  te  whakakapi  turanga, 

Kia  whakawhiwhia  e  Tohe,  ki  te  paraoa, 

Kia  uhia  koe,  ki  te  kahu  o  te  Rawhiti, 

Takapokai  ana  taku  potiki  te  ara, 

To  eketanga,  kei  Whakaahu, 

Ka  kitea  mai  koe  o  papa, 

Tu  ana  i  nga  tahi-tahi  ki  Wharemako  ra, 

Ko  Rangawhenua  kia  hoaina,  ki  te  korero  o  te  riri, 

E  huri  to  taringa  ki  te  rangi, 

Ki  te  rongo  toa  i  to  tupuna, 

E  tama  wairua  kore  naku,  e. 


HE  MATA  NA  TE  KAHU-KORE.* 


Ka  ngapu  te  whenua, 

Ka  haere  nga  tangata  ki  whea  ? 

E  Ruwaimoko,  purutia, 

Tawhia, 

Kia  ita, 

Āha! 

Ita, 

Ita, 

Ita. 


The  words  printeei  in  italics  are  sung  by  the  chorus. 


116  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI,  NA  TE  NGAHURU,  TE  RANGITIRA  O  NGATIWHA- 
KAUE,  MO  TONA  WAKA. 


E  muri  ahiahi,  ka  totoko  te  aroha, 
Wairua  o  te  hanga,  ka  wehe  i  a  au, 
Wai  te  teretere,  e  rere  i  waho  ra  ? 
Nou  na  e  Te  Kohu,  e  hoki  koutou, 
Ripa  ki  te  whenua,  ki  Maketu  ra  ia. 

Tenei  matou,  kei  runga  i  te  toka, 
Me  rauhi  noa,  ki  te  wairua  kau ; 
Te  waka  ra  e,  i  tataia  mai, 
Toroa  i  te  wai,  kia  paia  atu  koe, 
Haere  ki  raro  ra,  ki  Hauraki  ra  ia, 
Hei  matakitaki  ma  te  nui  a  'Ti-Maru, 
Au  ka  pae  noa,  ki  Maukaha  ra  ia. 


HE  TANGI  TAWHITO. 


E  muri  ahiahi,  takoto  ki  te  moenga,  e — 
Ko  taku  kiri  mangi,  te  tirohia  mai  na,  e — 
Kataka  ko  roto  nei,  me  he  ika  mate,  au,  e- 
Ki  te  iwi,  ra  ia,  e  taupu  mai  ra — 
I  te  tai,  ki  te  tonga,  e — 
Ki  a  Te  Huri-nui  ra,  me  aha  atu  koe,  ra — 
Me  tangi  atu  koe,  te  tangi  o  Eakahua,  e — 
Te  tangi  o  Rikiriki,  tena  kei  te  rangi,  e — 
Kia  mate  i  te  matua,  e  ora  mai  ana  koe,  ra- 
Hei  whakamaurutanga  maku,  ki  te  iwi,  e — 
Ho  mai  he  mata,  kia  haehae  au,  e — 
Kia  kotia  te  kiri,  miringa  mai  a  te  hoa,  e — 
Ki  te  renga-horu,  no  roto  no  Parahakaia,  e- 

*  *         * 

*  *         *- 

No  Te  Rangianiwa,  te  kai  a  Pera,  e-i. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  117 


HE  TANGI  MO  RANGIHIROA. 


Kaore  te  mamae,  ngau  kino  ki  te  hoa ; 

I  tiaria  mai,  to  mata  whakarewa,  kia  whakatauria, 

Te  uhi  a  Wharawhara ;  tena,  ka  riro  kei  te  one, 

I  Matangi-te-uru,  tou  kawenga,  e  te  toa ; 

Te  ai  he  mahara  ki  te  ao,  whakarere  rukaruka, 

Te  moenga  i  te  wahine,  rere  a  manu  tonu, 

Ki  te  hui  mata-ngohi,  kei  hoki  te  ingoa, 

Kia  tarewa  ki  runga  ra ;  e  waiho  ana  koe, 

Hei  kohure  i  te  iwi ;  ka  ngaro  noa,  koa-nge, 

'A  Te  Rangihiroa,  na  te  po  i  here, 

Kei  to  kahua,  he  roi  i  whiua  ai  koe, 

Ki  te  aroaro  no  Irohanga,  e-i. 


KO  TE  TANGI  A  TE  NGAHUE  MO  TĒ  MATOHA. 


Tenei  au  nei,  te  noho  putao  nei, 

Tera  a  Te  Hau,  te  tito  noa  mai  ra, 

Me  aha  ianei,  he  makau  maku, 

He  manawa  unuhia, 

He  ngakau  motuhia, 

He  aha  ra  ko  au,  te  kai  atu  ai  i  te  toa, 

I  te  toa,  i  whakahira,  ki  te  patu  kohuru, 

Na  Tuwhare  au  i  whakatakataka, 

Na  ngaua  pu  na,  koi  tutetute, 

I  mahue  ai  Pukerangiora, 

I  rere  Te  Atamira,  i  te  pari  o  Titihakorekore  ; 

I  rere  a  Whatitiri,  i  te  kaha  o  te  kupenga  a  Takaratai 

I  huri  tou  tini,  ka  tere  i  Waitara, 

Hei  whangai  hinaki,  ma  Te  Kahutatara  ; 

II  ei  kai  whakamoe,  ma  Kopeka,  ki  tona  urunga, 
I  ako  kai  tangata,  ai  Te  Whekite,  ki  reira. 


118  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA. 


E  ta  ura  waho  e  wawara  mai  nei, 
Mata  hehengi  mai  kei  te  aroha  au, 
Ki  te  anu-hau-raro  i  tuku  mai  i  te  hiwi, 
Ki  Ngongotaha  ra  te  hoha  noa, 
Taku  nei  titiro  te  puia  i  whakahinga, 
Tu  mai  i  kona  ma  te  ao  tonga  au, 
E  kawe  ki  te  rae  o  Tahere  ra  ia, 
Whai  noa  atu  ai, 
Ka  huri  atu  na  koe, — i. 


HE  WAIATA. 


Kaore  hoki !  e  te  korero, 

E  haria  mai,  e  te  ngutu, 

Ka  tahi  te  ngakau  ka  rutua  ; 

Kei  aku  kamo,  e  paheke  nei  ; 

Ka  hei  ra,  e  te  ngakau. 

Te  ngaki  hohoro,  i  nga  rangi  ra, 

E  whakananawe  ana,  ki  te  noho, 

I  au  ra,  e  te  iwi ; 

Ka  tu  au,  i  te  rahui, 

Na  Te  Ngatete  ki  te  Taitapu, 

Mei  whai  au,  te  hikinga-wae, 

No  Hihi',  hei  kawe  atu, 

Nga  ngutu  pa,  ki  Waiari  ra, 

I  matakohuki  taku  titiro, 

Te  oranga  moko,  no  Te  Whakaea, 

E  hoki  ra,  he  kiri  awhinga, 

Na  to  wahine,  kei  natu  mai. 


HE  TANGI,  MO  TE  MATE  TURORO.* 

Mate  kino,  mate  kino  ! 
Mate  taurekareka  ! 
Me  he  mate  taua  pea  koe, 
Tataia  he  toroa, 
Hoea  i,  te  moana  pea. 


The  words  printed  in  italics  are  sung  as  a  cliorus. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  119 


HE  WAIATA  NA  NGATI-KAHUNGUNU. 


Te  mahara  i  a  au, 
Te  mahara  i  a  au ; 
Numinumi  noa  ana,. 
Kopikopi  noa  ana. 
E  te  whakama  ra, 
O  te  wera  i  a  au. 

E  hara  hoki  ra  iaau, 

Kei  tono  ki  te  haere, 

Na  taku  waewae, 

Kei  rore  ra  i  te  whenua, 

Tau  noa  atu  au, 

Ki  te  kopai  o  te  whare, 

Ki  Karearea  ra. 

Whakatau  korero, 
E  Tuki  ma  e ; 
Ka  tahi  nei  ra, 
Me  he  mate  kopaito  ; 
Ka  iri  te  matunu, 
Ka  rere  kei  waho. 


HE  WAIATA. 


E  titi  koia  e  te  atarau, 

Tiaho  i  runga  ra, 

Hinapouri  ka  ahu  mai  ai  au, 

Ka  ruru  ki  te  whare, 

Te  roimata  ka  hua  maringi, 

Nei  kei  aku, 

Mokai  pae  nana  i  arai, 

Te  kite  atu  au, 

Puia  tu  mai  ki  Tauwhare, 

He  wawata  na  roto, 

Kei  raro  iti  iho  ko  Te  Tomo, 

E  aroha  nei  au, 

E  hoki  koe  ki  to  wahine, 

Kei  ako  mai  ki  te  hae, 

Kei  tu  noa  mai  nga  tai, 

Omoho  kei  roto. 


120  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  PEPEHA. 


Tangi  to  te  tamaiti, 
Whakama  to  te  koeke, 
Tae  ki  Weriweri ; 
He  tohe  rara, 
Tona  otinga. 


HE  WATATA. 


Kaore  te  po  nei, 
Ma  te  aha  e  unga, 
Whakaeaea  ana, 
Te  tangi  a  taku  ihu, 
Whai  rawa  te  whakaihi, 
Kia  tu  i  te  tapu, 
Oku  korero, 
E  mauria  atu  ra, 
Nga  tatika  roa, 

0  Waiwhariki  ra, 
Kia  kai  te  taringa, 

1  oku  rongo  e, 
Naku  i  whakananawe, 
Te  roto  ki  Horotiu, 
Mei  tu  tahi  au, 

Te  tira  o  Te  Koreke, 
He  tuhanga  kai  au, 
Ki  waenga  te  marae, 
Ako  keu  iti, 
Te  taha  i  a  Te  Koha, 
Ka  hei  te  ngakau, 
Nana  rawa  i  tekateka, 
Ako  hihiri  ai, 
E  roto  ki  te  mahi, 
Mei  ahatia  koe, 
I  tata  mai  ai  e, 
Naku  i  auraki  atu, 
Ki  to  pai  hara  mai, 
Kei  riri  to  wahine, 
He  manu  haere  au, 
Tau  mai  te  korero, 
Ma  te  rawa  hoki  au. 


HAKIRARA  0 

NGA  MAORĪ. 

121 

KO  TE  HAKA, 

A  UPOKOITI.* 

- 

E  ko  Te  Aeaoiarangi ! 

Ko  Te  Aeaoiarangi ! 

Huiake  ! 

E  Te  Aeaoiarangi ! 

Puhi  kura, 

Puhi  kaka, 

Ka  whakatautapa  ki  Kawhia,  huakina, 

Huaki. 

Ka  whakakopuraruarangi  Hape  teina,  o  Tupateka, 

E! 

0  Tupateka ! 

E! 

0  Tupateka,  huakina, 

Huaki. 

Tahi  ka  riri, 

Toru  ka  wha ; 

E  matamata  hopukia, 

Homai  ra  to  whiri  kah 

*,  torokaha, 

Ka  wetewete, 

Ate, 

Ata, 

Atau, 

A—. 

*  The  words  printed  in  italics  are  sung  as  a  chorus. 

122  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


KO  TE  WAIATA,  A  RANGI-A-HO,  WHAEA  O  TE  HEUHEU  MO 
TE  RAUPARAHA,  NO  TE  MOENGA  O  TE  HEUHEU-NUI,  I 
TETEHI  WAHINE  HOU. 


Ra  te  haeata, 

Hapai  ana  mai, 

Au  ki  raro  nei, 

Huri  ai  ki  te  whare, 

Taria  e  Heu, 

Kia  taria  ake  ra, 

Nawhea  te  ara, 

I  konihi  atu  ai 

Tera  ka  eke 

I  te  rangi  tuatahi, 

Te  rangi  tuarea, 

Kia  whaka-Tawaki 

Kati  e  te  tau 

Ka  mahora  nga  kino 

Hongo  mai  mo  waho 

Kia  whakatauki  ake 

I  moea  iho  ki  te  po, 

I  konei  rawa,  e  Heu, 

A  oho  rawa  ake, 

He  rikanga  moe. 

Tenei  whea  te  takutai, 

E  whanatu  ai,  e  haere, 

Kei  te  tai  tua, 

Kei  te  Taharoa,  au 

Kawenga  hianga, 

Ki  a  Te  'Paraha  i  te  uru ; 

Te  whare  i  parua, 

Ki  te  Urunga-paraoa, 

Ki  Te  Titimatarua ; 

Ki  a  tau  ai,  aku  kino, 

Te  hurihia  ki  raro  ra, 

Kei  hoki  ake  ki  te  ao. 


HAKIRAKA  0  NGA  MAOEI.  123 


KO  TE  WAIATA  A  KAHOKI  MO  TAITIMU.* 


E  kui  ma  e,  katahi  hanga  kino,  e 
Hara  mai  ki  a  au,  whakaiwikore  a?\ 
Kia  kotahi  te  mate,  mo  roto  i  au, 
Kia  au  iho  ai  taku  noho  ki  raro  ra 
He  rau  maharatanga  e  te  ngakau,  e 

Kia  inumia  atu,  i  te  ia  taiheke. 

Ko  te  toka  tapu  au,  ki  Oruanga  ra,  e 

Uhia  atu  ai,  e  te  rehu  tai-toko, 

Hei  whiu  i  au,  ki  waho  ki  te  moana, 

Kei  noho  au  i  konei,  manioro  noa  ai,  e. 

Tu  ai  ki  te  riri,  ko  wai  e  rongo  ake  1 
Kua  mate  noa  atu  maua  nei  ki  te  wai? 

Kia  kaha  e  te  Ori,  tau  pupuhi  mai,  e 
Hei  whiu  i  au,  ki  runga  ki  te  rangi,  ra 
Ki  kona  koutou  tupekepeke  ai,  e 
Kapokapo  kau  ai  o  koutou  ringaringa  L 


124  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


KO  TE  TANGI  MO  TE  MATUA  O  TE  HEUHEU. 


Te  toka  tu  moana  i  Taupo,  ko  koe  anake, 

Te  au  ko  te  moe,  e  tokona  ake  ana  ki  runga  ra 

Na  te  mamae  ra,  ka  huri  ronaki. 

Koe  ika  pawhara,  na  Kahukura  ki  runga  i  te  tiepa, 

Whatiia  mai  ra,  te  tapu-maroro,  ka  tokia  e  te  hau-kopata 

Kapa  ianei  he  wehenga  tau,  koe, 

Te  wehe  i  te  matua,  nohea  e  hoki  mai  ki  a  au. 

Te  matua,  i  te  whare,  me  rauhi  mai  e  te  ringa, 

Te  matua  i  te  waka,  me  whakatangi  ki  te  waihoe. 

Me  uta  nga  patu,  me  uta  nga  tao, 

0  mahi  ra  e  i  whakararawetia  ki  to  iwi 

Ka  rewa,  kei  runga  i  te  apaapatu,  kei  o  tuakana, 

1  te  waka  e  tau  ana,  i  te  nui  a  ti  'Tu,  i  te  rahi  a  Te  'Rangi. 
Mana  e  ho  atu,  ki  te  nui  a  Te  Rangi, 

Mana  e  ho  atu,  ki  te  mata  uraura, 

Maku  e  whakamau,  ki  nga  tai  toru,  i  te  atea  a  te  waru. 

E  pa  ma,  tirohia  mai,  ko  au  anake  tenei ; 

Ka  riro  te  mumu,  ka  riro  te  awha, 

Ka  ngaro  te  Parata,  ka  maunu  te  ika  i  tona  rua. 

'Atea  kau  ana  ko  te  turanga  kau  o  Rehua, 

Taku  kaka  haetara,  i  te  iwi  ra  ia ; 

Takoto  ana  mai,  te  marama  i  te  pae,  ki  a  koe, 

Ka  eke  i  Ohe,  ka  tau  ki  raro  e,  ra. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI. 


125 


HE  TANGI  MO  PAPAKA  NA  TE  IIEUHEU. 


Taku  tirotiro  noa,  i  taku  Iiono  tatai.     Ka  wehe  koe  i  a  au, 

Te  mu  a  te  tini,  te  wenerau  a  te  mano, 

Taku  manu  tioriori, 

Mo  nga  hau  kopanga-rua,  ki  te  tonga ; 

Ko  Te  Tupe-o-tu,  ko  Te  Hau-te-horo,  ka  whakairi  te  toa. 

Rangatu  atu  ra, 

Nga  titihatanga  i  roto  Pa-Hiko, 

He  kauterenga  nui 

Na  koutou,  ng*a  taumata  i  te  Horo. 

E  whakamakuru  ana, 

Ko  aitua  tonu,  Ko  Tiki  raua  ko  te  Toa, 

Ko  Whana-ihu,  raua  ko  Whana-rae,  ko  te  tama  i  aitia 

E  tera  wahine,  e  tera  tangata, 

E  whakatutuki  ana, 

I  nga  waitete,  a  Tu-matauenga  ; 

Taku  whatiwhati  ki,  ka  riro, 

Taku  poporo  tu  ki  te  haumuti ; 

Taku  wai  whakatahetahe, 

Ki  te  kauhanga  riri ; 

He  rianga  tai,  he  rutunga  patu,  na  koutoa,  ko  tuakana,  ki 

te  one  i  Puruaha, 
Takina  atu  ra,  kia  whana  ai  o  ringaringa,  kia  hokai  ai  o 

waewae. 

Haere  ra,  e  Pa^ 

I  nga  tai  whakarewa  kauri,  ki  te  uru ; 
Tutanga  po  noa  e  !  roto  i  a  au, 
Kei  te  aha  to  hara  ?  a 

Kei  nga  hara  tahataha  nunui,  o  Tiki-maeroero. 
Kei  te  aha  to  hara  ?  kei  nga  turanga  rau  a  te  toa, 
Kei  o  hianga, 

I  tukua  atu  ai,  ka  moe  koe  i  te  kino, 
Te  hoa,  e-e-i. 


126  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI  NA  TE  IRO,  NO  TE  HEKENGA  1  MATAKITAKI. 


Kaore  hoki  te  whakatakariri,  ki  aku  mokopuna, 

E  kukume  kino  nei,  i  a  au,  e. 

No  mua  ra  e  Pa  ma,  te  hianga  o  aku  turi, 

No  aku  rangi  marohitanga ; 

Ka  tuku  tenei,  ka  popopopo, 

Ka  paewaitia, 

Ka  rere  au,  ko  te  reinga. 

Ho  mai,  e  Pehirehu,  te  rongo  o  te  kai, 
Kia  whakarongo  pikari  aku  taringa ; 
Takahia  e  koe,  i  te  nuku  roa  o  Mawete, 
Ko  te  ara  tena,  o  to  tupuna,  o  Hikatamure, 
I  haere  ai,  ki  te  uranga  o  te  ra, 
Ki  Nukutaurua,  ki  te  Kaha-o-Maru, 
Kia  taua  ki  te  marangai. 

Kia  homai  ai,  he  matataketake, 

Ka  hoki  taua,  nga  ngaru  e  huhuka  mai  o  Rewa  tu, 

I  runga  ano  taua,  o  nga  maunga, 

E,  ka  whakarongo,  ki  te  tangi  mai  a  te  karoro, 

Ko  te  tangata,  i  noho  mai,  te  ngutu  awa, 

Ka  kite  taua,  i  te  takupu, 

Ma  tai  awa  e  rere  nei, 

He  nihinihi  whenua, 

Nga  manu  a  to  tupuna,  a  Kaupaea ;  e-e, 

Ngaparepare,  ano  Ngaparepare  ; 

Ruatemahue,  ano  Ruatemahue ; 

Tautepaoa,  ano  Tautepaoa, 

Nga  whakawehi,  o  te  whenua,  e. 

Ka  tu  ra  a  Hurakau,  ka  hoka  i  tana  patu 

Me  a  ki  tona  uma. 

Noho  ana  mai,  a  Ruatatiti, 

I  te  aroaro  o  Aitua, 

Te  tangata  i  whiua  ai  au,  ki  nga  maunga,  e 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI. 


127 


Te  kite  au,  ko  Maramataha, 
Ka  tu  whangai  i  Hurakia 
Whirinaki  au  ko  Tongariro  e, 
Whakahuene  ana  na  Ruapahu, 

I  au  nei ; 
Na  Paretetaitonga,  anake  nga  uhi, 
I  maka  ki  oku  turi, 
Tu  te  takitaki, 
Oti  te  hopehope  ra  ; 
No  muri  uei,  e  Pa  ma, 
I  taia  ki  aku  reherehe, 
Ka  pai  au,  te  haere  te  one  i  Tepiu,  e. 


KO  TE  TANGI,  MO  WERAWERA  NA,  KO  WERAWERA,  TE 
MATUA  O  TE  RAUPARAHA  RAUA  KO  WAITOHI,  KO  WAI- 
TOHI  TE  WHAEA  O  TE   RANGIHAEATA. 


Tu  taratahi  ana,  te  whetu  o  te  rangi  ; 

Te  tangata  toiora,  e  kore  e  ngahoro  ki  raro  ra, 

Nau  i  taumau  i  te  rangi  e  tu  nei, 

Mate  mai  ano,  i  a  Maui-hangarau, 

I  mate  ake  ano,  i  a  Maui-kakata,  e, 

Te  ahunga  oneone, 

Te  aponga  ki  runga  ra 

Ka  rewa  o  toto  ki  te  rangi ; 

Romia  i  te  tangata, 

Kia  ngaro  ki  te  hau,  o  te  kore  noa  iho  ; 

Whakaora  mai  e, 

Te  marama  i  te  pae. 

Ko  wai  te  atua,  i  whiua  ai  koe  ? 

Ko  Kimai-te-rau,  e 

Na  te  tangata,  to  kete  kai 

I  wharikia  iho  ai, 

Taku  kiri  kowhiti,  e, 

Ka  pau  te  moumou, 

Nga  kohatu  makauri, 

I  raro  Waihinau ; 


128 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Ka  whatiwhati  koa, 

Nga  parirau  o  Kupe  , 

Ka  punia  mai  ano, 

Nga  wai  herehere  taniwha 

Roto  o  Marokopa, 

Mana  e  rangaranga, 

Nga  mate  o  nga  iwi  nei,  e 

Ka  tiraha  ki  runga,  e ; 

E  Poho  ma,  e 

Whakarongo  mai  ra, 

He  paka  whatianga, 

Ki  waenga  te  tahora, 

Kihai  i  tuku  turi, 

Kia  tangohia  atu, 

I  te  mata  o  te  tao  roa ; 

Nawai  tenei,  e 

Me  hori  noa  koe  i  runga  te  makatea ; 

Te  hau  i  karangatia, 

Ki  a  Tu-te-nganahau,  e 

Haea  mai  ra 

Ki  te  mira  tuatini, 

Kia  rere  ko  te  kora, 

Ki  runga  te  rarauhe, 

He  kai  tuhanga  rau, 

Kia  rato  nga  waka ; 

E  hara  taku  manu, 

I  te  manu  karetai, 

I  te  wao  totara, 

E  hoea  atu  nei 

Ki  roto  o  Rimupiko 

Koia  Tukapohia 

Mana  e  koko 

Ko  te  ika  a  Ngahue, 

Haupatua  iho, 

Ki  te  patu  pounamu, 

He  kaka  tino  tangata, 

Ka  moe  ki  te  hau. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  129 


KO  TE  TAU  A  MOKAU  MO  TE  RAUPARAHA.* 


Karanga  pa  mai  ? 

Tena  ka  mene  kei  waho, 

Kei  tai  e  kokoti  kino  ana,  i  te  ngaru  tua  manomano, 

Tai  ki  Karewa, 

Ko  to  paenga  ia, 

Waho  o  Maketu, 

Ko  te  one  tiatia,  ki  te  tao  matarau, 

Te  tonga  puaroa, 

Ka  rimua  o  iwi  ki  runga  o  Tauwhara, 

Taka  mai  Rawhiti ; 

E  mau  ana  te  toa  na, 

Whakahaerea  ra, 

Na  runga  i  Ohautapere, 

Ka  tuwhera  kau  mai, 

Te  rua  o  Kaiwhare. 

Tapua  kau  ana,  te  toka  i  a  te  Whata, 

I  te  pae  tirohanga  nei  hoki, 

Wherawherahia  ra  e, 

Te  kapu  o  to  ringa, 

Kia  hou  taketake, 

To  ringa  parapara, 

I  hakerea  ai  te  mano  o  te  whenua, 

Kokopa  mai  nei, 

Ki  ona  papa,  ka  heua  nei  hoki, 

Me  koko  a  tau,  e 

I  te  turanga  whakawareware, 

Whakawarea  ana  koe  ra, 

Ki  te  ngakinga  mate,  ki  a  Tamamutu, 

Nawaki  tonu  atu  e, 

I  te  ara  whekowheko, 

Runga  o  Tarawera, 

He  tuki  upokororo, 

Ka  iri  maro, 

Te  hiakai  tangata, 

Kia  Whakaue-Kopako. 

*  Rangihaeata  sung  this  poem  to  Te  R-auparaha,  upon  his  being  released,  at  Otaki.  It  is 
an  aneient  Iament  for  a  chief  of  the  Ngatimaniapoto  tribe  nameei  Te  Wharaunga:  his  son 
was  Te  Tango,  whose  son  was  again  called  Te  Wharaunga,  who  was  the  father  of  Te  Pango, 
a  chief  now  living. 


130  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI  TENEI  MO  RUAMOANA.* 


Taku  tihi  kouru  nui,  ka  whati  i  te  ata5 

Ko  te  hau  o  te  rangi, 

Nana  i  tokotoko, 

Tere  ana  Ituamano, 

Ki  te  uru ; 

Ma  to  tuahine, 

Mana  e  ho  mai  Poutini,  e  ;: 

Mau  atu  ai, 

Te  ata  o  Whakatupu, 

Hei  kowhatu  tao ; 

Mo  korua,  ko  te  ipo* 

Ka  pau  te  a  waiho 

E  koe  i  te  whare,  i 

Te  ruru  taparenga, 

I  te  ruru  whakakaia, 

Maku  e  mihi,  noa, 

Ki  o  korua  titahatanga  i 

Waho  te  £>ne  pu, 

I  raro  te  Waipuna, 

Ka  timu  ko  te  tai, 

Ka  tawhai  koe,  ki  nga  tahuna  i  waho  ra, 

Ki  a  mau  ana  mai, 

Ko  te  Kurunui-o-mahutonga, 

Ko  te  manu  tena, 

I  nohoia  ai,  te  au  ki  Katikati. 


*  Ruainoana  was  the  ancestor  of  the  chief  Tupaea,  now  living  at  Tauranga. 
Euamoana  was  the  father  of  Maimaraeariki,  who  was  the  father  of  Te  Utanga, 
who  was  the  father  of  Te  Waru,  who  was  the  father  of  Tupaea. 


HAKIRAKA  O  NGA  MAOEI.  131 


HE  WAIATA. 

Tera  te  Kakau,  e  ! 

Whakangaro  atu  ana  ia,  ki  te  rua,  e. 

Tu  mai,  Iratu,  e, 

Kia  aro-piri  mai,  ki  roto  ra,  e, 

Whea  te  iwi  ngaro,  e, 

Ka  pau,  te  tau-toko  e  te  ngutu,  e. 

Moea  ki  te  po,  e, 

I  konei  tonu,  koe  a'Te  Hiko,  e, 

Ho  ake  ki  te  ao,  e, 

Ko  au  anake  te  tuohu  nei,  e. 

Pukohu  horahia,  e, 

Na  runga  mai  o  Tarahanga  ra,  e 

Kei  raro  iti  iho,  e 

Te  wa  koia,  ki  taku  matua,  e 

'Ore  te  hoki  mai,  e 

Ki  a  au  ra,  ka  iri  nei,  e 

Te  kaha  o  te  ngutu,  e 

Te  mutu  noa,  i  te  rangi  tahi,  na. 


HE  TAU. 


Torona  te  ringa,  ki  Maketu  ? 

Ki  te  awa  pouri  kerekere  ? 

Pouri  kere  kere 

Hui  ake  nga  turi,  ki  porokaki ; 

E  tuohu  kau,  tatou, 

E  Tama  ma. 


132  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TAPUWAE. 


Taku  Tapuae  nei  e,  ko  Huaki-Nuku,  ko  Huaki-Rangi,  ko 

Iiua-i-wehea, 
Takitaki  Tu,  o  riri,  e  hara  mai  na, 
Tatau  atu  ana  te  po,  i  a  koe,  whiti  ana  te  ra,  i  a  au  nei, 
Tatau  atu  ana  te  kohu,  i  a  koe,  whiti  ana  te  ra,  i  a  au  nei, 
He  po  ki  a  koe,  he  ao  ki  a  au  nei. 

Poua  i  o  riri,  poua  i  o  patu,  poua  i  o  toa,  poua  i  o  kaha, 

poua  i  o  nguha,  poua  i  o  waewae, 
A  au  e  haere  nei,  e  pu  rere-hau 
A  au  e  haere  nei,  e  pu  roro-hau 

A  au  e  haere  nei,  e  tuia  e  te  apuhau,  e  te  apumatangi, 
Totohi  atu  ana  te  po,  i  a  koe,  heheu  ana  mai  te  ao,  i  a  au, 
Tena  te  po,  ka  ruruku  ; 
Tenei  te  rangi,  ka  heuea. 


HE  UMU  TAONGA,  NA  HIKAIRO. 


Whatu  oho,  te  urunga 
Whatu  oho,  te  moenga 
Whatu  akiritia, 
Whatu  pakeke, 
To  mata  i  tua, 
To  mata  i  waho. 
O-i. 

Ho  mai  taku  taonga, 
Taku  taonga,  i  tiria, 
I  tiria  ki  uta^ 
I  tiria  ki  tai, 
I  tiria  ki  tokerau, 
Oreore  te  kata,  a  te  wahine  ; 
Oreore  te  kaia,  a  te  tane. 
O-i. 

Ho  mai,  taku  taonga, 
Tu  ea,  Tu  ngaro. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  133 


HE  WAIATA. 


E  !  muri  koe  ahiahi  ra, 

Tango  mai  te  korero,  o  namata, 

O  nahe  rawa,  o  nga  kahika ; 

E,  kei  runga  riro, 

Kei  a  Kahungunu, 

Ko  te  manu  hou  nei  e,  te  moa, 

Hei  tia  iho  mo  taku  rangi. 


HE  WAIATA. 


Kaore  te  aroha,  te  wahi  pu  ake  i  roto  ra, 

Kia  ringia,  te  puna  i  aku  kamo, 

E  ai  te  taheke.     Ka  hei  au, 

Ko  te  kiri-amoko,  te  tirohia  mai  na, 

Kataka  ki  roto  nei,  me  he  ao  e  rere  atu  ra 

Wetewete  atu  ra,  i  o  taua  moenga, 
Nau  i  ako,  te  kaihora  wawe,  e, 
I  whea  koia  koe  i  te  tuatahitanga  ? 
Mekore  te  waka  nei,  te  pakaru  pea. 

Hei  a  pihanga  iti,  te  hurihanga, 

I  roto  i  te  hinengaro,  aroha ; 

Ho  ake  rawa  nei,  te  ngakau  whakahoki, 

Ka  miti  whaiparatia  na  te  tangata. 


134  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI  MO  TE  HIKO-O-TE-RANGI. 


Tera  te  uira !  kokirikiri  ana,  te  tara  ki  a  Kapiti ; 
Ko  te  tohu  o  te  mate  ra,  E  Tohi  mata  iti,  haere  ra  korua, 
He  kuru  tongarerewa,  he  rutunga  puhi  no  Tainui,  ka  tere 
ki  te  tonga. 

Taka  ana  a  Ouenuku,  ru  ana  te  whenua,  e-i, 
Rori  noa  nei,  o  iwi  i  te  ao.     Ko  wai  ki  muri  ?  e-i. 
Nau  i  matakahi,  i  te  takapu  nui  o  Papa,  ka  tiraha  ki 
runga,  e-i. 

Wawahia  ra,  i  nga  tatau  o  te  rangi,  kia  eke  ai  koe,  ki 

runga  ra,  e-i 
Kia  totika  ai,  ki  te  aroaro  o  te  Atua,  i  whiua  ai  koe  ki 

te  mate  ra,  i 
I  haehaea  koe,  ki  te  piharoa,  kia  rewa  tou  hinu,  ki  roto 

o  Poneke  ra. 
E  hine  a  te  hoa,  tirohia  iho  ra  te  pera  o  Tutunui, 
Ka  'tohu  ki  te  whare  ra,  o  tapu-whakaihi ; 
Naku  i  hoa  iho,  ko  Whakaraka-te-whatu,  e-i 
A  Kaiwhakawai,  te  wahine  'Atiawa,  kauraka 
E  koaia,  he  whatinga  toki  nui  na,  e-e-i. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORĪ.  135 


HE  MATA  KITE  * 

A !  kohea  ?  kohea  ? 
Tera  maunga, 
E  tu  mai,  ra,  ra, 
Ko  Maunga-nui, 
Ka  tanuku, 
Kei  raro. 

A  !  kohea  ?  kohea ? 
Tera  maunga, 
E  tu  mai,  ra,  ra, 
Ko  Rangi-uru ; 
Ka  tanuku, 
Kei  raro. 

A !  mitimiti. 

E. 
Mitimiti. 

E. 
Mitimiti, 
Oreore, 
Te  tai,  o 
Tauranga, 
Mitimiti,  i-i. 


*  The  portions  of  this  song  whieh  are  printeei  in   italics   are  sung  by  the 
chorus ;  the  other  portions  hy  one  voice. 


136  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  URUURU  WHENUA. 


Ka  u  ki  Mata-Nuku, 
Ka  u  ki  Mata-Rangi, 
Ka  u  ki  tenei  whenua  ; 

Hei  whenua ; 
He  kai  mau,  te  ate  o  te  tauhou. 


KO  TE  WAIATA  A  NGAHUIA. 


Tenei  ka  noho,  nga  kokoru  ki  te  Kouamua  ; 
Tikina  mai  Kawana,  tirohia  taku  iti,  e  noho  wairua, 
Kotahi  ra  mota,  i  matea  atu  ai,  ko  to  kurupaitanga  iho. 
Me  aha  atu  hoki  ?  he  takiwa  moana, 
Kia  noho  taku  iti,  i  te  kei  o  te  'tima 
Nou,  e  Kawana ;  hei  whiu  i  au,  te  tai  ki  Ingarangi. 
Kei  hoki  mai  whakamuri,  ki  Pewhairangi  ra, 
Ka  kai  manatu  au. 


HE  TANGI  MO  TAIAWA. 


E  hau  o  tawhiti, 
I  whiua  mai  ai, 
Te  'puke  i  Oropi, 
I  maunu  atu  ai, 
Te  taniwha,  i  te  rua, 
Te  puru  o  Waikato, 
Taku  tau,  i  mutua 
Te  wehi,  o  te  whenua. 


HAKIRARA  O  NGA  MAOKI.  137 

E  hine,  a  Nao, 
I  murua  iho  ra, 
To  mata  whakarewa, 
Ki  te  wai  ngarahu, 
Te  uhi  a  Mataora. 

Hoki  kau  mai  nei, 
Te  tangata  putohe 

0  te  riri. 

Te  haere  te  rongo, 
Me  ko  Rangiwahia  ! 
Mo  nga  mate  ngaro, 

1  runga  te  Motu-nui. 

Tikina  atu  ra, 

Nga  rata  whakatere  kaipuke, 

I  runga  o  Ngamotu  ; 

Nau  i  kumekume, 

Ka  u  te  paura, 

Ka  tini  te  maata, 

Ka  moe  koutou 

Ki  runga  rau  kura. 

Kia  ata  whakaputa, 

Te  rae  i  Rangipo, 

Kei  pehia  koe 

Te  awe  o  Tongariro, 

Tahuri  atu,  ki  tua, 

Te  moana  pounamu, 

Tautika  te  haere, 

Ki  a  Te  Rauparaha ; 

Kia  koa  tu  mai, 

Te  wahine  'Ati-Tama ; 

Mo  Tupoki, 

Mo  Raparapa, 

Tenei  kei  roto. 


138 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI  MO  TE   PEHI. 


Na  te  Atua  ranei  koe  ? 

Na  te  whiu  ? 

Na  te  ta  ? 

Na  te  whakatakatu  ? 

Nau  kumea  atu, 

Nau  takina  atu, 

Ki  te  aroaro,  no  Hakitara, 

Ka  nui  o  hara,  ka  rarua  koe. 

E  tama  naku,  korikori,  ki'  horo,  kauia  e  koe  te  au  ki  Kawea, 

Mate,  takoto  roa,  kei  o  matua. 

Ma  wai  e  rou  ake,  te  whetu  o  te  rangi,  ka  taka  kei  raro  ? 

Mo  koutou  ra,  e  taupu  mai  ra,  te  wai  ki  Poutini. 

Ma  tama  na  'Pare,  mana  e  whakarewa  koe,  totara  tu  wao, 

Ki  kona  e  te  rewa,  whakahinga  noa  ai,  te  rae  i  Whangai, 

Ko  wai  tohu  ai,  e  hokia  Oropi. 

Nga  nui  o  te  tau,  i  waiho  i  te  whare ;  ka  haruru  o  rongo, 

ka  kai  ki  te  rangi. 
Kihai  koutou,  i  whakahokia  atu,  mo  nga  riri  awatea,  i 

runga  te  Motunui, 
Mo  Mainao-atu,  mo  Te  Hiakai,  tenei  kei  roto. 
E  rau  a  Te  Hau,  e-e-i-i. 


HAKIRAKA  0  NGA  MAORI.  139 


HE  TAU. 


E  muri  a  po,  kia  a  moe  huri  au ;  te  hua  aku  kamo, 

Kua  riro  ki  raro,  ra. 

Te  moe  te  (ina  ia)  au  ki  te  whare,  pohewa  noa  au  ; 

He  ao  mangi. 

Te  pekeriki  ra,  e  titope  i  runga,  whawha  rawa  ake, 

Me  he  ri  mangemange. 

Te  makariri  ra,  whakatoro  ana,  noku  te  ringa  kore, 

Ki  te  rau  harakeke. 

Whakawehia  ahau,  te  makau  a  te  rau,  kei 

Pahohoro  ta  te  ngutu. 

Tara  atu  koutou,  i  oku  korero.     Pua  nga  kakaho, 

Ka  rere  i  te  waru. 

Ahakoa  ra,  te  puke  i  motu,  heoi  e  Tua,  i  huia 

Ki  a  au. 

'Ore  i  whakarato,  ki  te  rau,  e  pae  na,  te  tau-tama, 

I  whakamatau  iho. 

Katahi  nei  hoki,  ka  rau  aku  mahara,  ki  nga  mahi 

Ra,  kua  noa  atu. 


HE  KARAKIA. 


He  ata  whiwhia, 

He  ata  rawea, 

He  ata  kai-taonga. 

Ka  whiwhi,  ringa  o  Aitu, 

Ka  rawe,  ringa  o  tangata. 


140  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


TUKEKA  TUPAPAKU  MATE,  A  TE  UHUNGA. 


A  tenei  au  e,  e  tama  nei,  nei,  aa,  aa, 
Tenei  au  e,  e  tarna  nei,  nei,  aa,  aa, 
Tenei  au,  e  tama,  i  kimi  mai  nei,  ki  a  koe, 
Ka  aroiiatia  au  nei,  ki  a  koe,  nei,  nei, 
Tenei  au  e,  e  tama,  e-e. 


HE  TUKEKA  NA  TE  HUNGA  O  TE  MATE. 


E  kauaka  ra  ngeau  nei,  e  hakuhakua,  a. 

Tenei  te  whakama  e,  kei  runga,  kei  taku  rae, 

E  hohore  ana,  me  he  kiri  kokiri, 

Me  he  pa  nga  patu  au,  na  Te  Huhu, 

Kia  eke  au  ki  runga,  ki  te  puna  Tinirau,  e, 

Pupuha  nei  te  moana ; 

Pupu,  ka  mura  te  ahi,  ha,  a,  a. 


HE  TAU. 


E  !  ko  te  kainga  hukiki  nei,  tenei ; 

E  !  ko  te  kainga  whakawiri  tangata  nei,  tenei ; 

E !  poho  tikoko, 

E  !  poho  tikoko, 

Poho  tiango-ango, 

Te  aroaro,  e. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  141 


HE  TAU. 


Kei  te  khni  atu  au,  i  te  wairiia  o  te  tohetea ; 

A  o  te  tohetea, 

Piri  ki  te  whenua  ; 

U,  hei  kai, 

A  hei  kai  ra,  ma  taku  ngaki  mate, 

E  hara  mai  aua, 

Ki  te  whakapuango  rawa,  i  a  au, 

E  noho  kai  kore  nei. 


HE  TAU  MO  TE  KAI-KORE, 


He  aha  ?  he  kai  ma  taua  ? 

He  pipi, 

He  aruhe, 

Ko  te  aka,  o  tuwhenua, 

Ko  te  kai,  e  ora  ai  te  tangata. 

Matoetoe  ana,  te  arero,  i, 

Te  mitikanga,  i, 

Tana  arero, 

Me  he  arero  kuri,  au,  u. 


HE  TAU  MO  TE  KAI-KORE. 


He  aha  ?  he  kai  ma  taua  ? 

He  hakekeke, 

Piri  ki  te  karaka 

A,  he  pohue, 

Toro  ki  te  whenua  ; 

Ma  wai  e  keri, 

I  te  makariri. 


142  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TAU  MO  TE  KAI-KORE. 


E  kai  ra,  i  aku  kai, 

Mo  te  oma  ki  te  motu ; 

Ki  te  aha, 

Ki  te  kai  pakopako  ; 

Ki  te  aha, 

Ki  te  kai  pakopako 

Whati  ana  to  poho, 

E  kore,  tihoho  oh,  e  tihoho  oh, 

E  tihoho, 
E  te  kai  kore  atu,  ki  Kapiti. 


HE  TAU  MO  TE  KAI. 


Ko  Tu,  ko  Rongo, 
Koia  ko  ngatahi ; 
Ko  Tu,  ko  Rongo, 
Koia  ko  ngatahi. 
Potehe.  e-e> 
Potehe,  e-e, 

Potehe  te  kai,  ki  raro  ki  te  whenua, 
Potehe. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  143 


HE  WAIATA. 


Kaore  hoki,  koia  taku  rara, 

E  whakatungou  nei ; 

Hara  mai  koutou,  ka  titiro, 

Ka  kawe,  ka  tutara, 

Kia  rongo  te  marea, 

I  aku  hanga  kino. 

No  konei  te  puhongo,  e  pa  tua, 

Ki  te  ope  a  Whetoi. 

Mauria  atu  ra,  nga  huarahi 

Ki  Parerahi  ra,  e. 

Kei  runga  taku  rongo  i  te  ngutu, 

Ka  pekapetau  ana. 

Utaina  ki  te  ihu  o  Ngaruru, 

Te  waka  i  a  Te  Mana, 

Hei  hoe  ki  runga  ra,  ki  te  tonga, 

Ko  ia  e  kite  atu. 

Ka  tuku  tenei,  ki  Wairau 

Ki  te  ara,  o  te  tini. 

Ma  wai  koia  ra  ?  e  hori  atu, 

Na  roto  i  a  au, 

No  kokei,  no  te  oinanga  i  Maketu  ; 

I  waho  nei  ano. 

E,  i  te  Whaiapawa  i  tuku  atu, 

Ki  Wharekahika  e, 

No  reira  pea,  te  waitau, 

Mau  mai  ki  a  au, 

No-te-mea  i  huia  mai, 

E  te  korero. 


144 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


PIOI  NA  HATUPATU. 


Ka  mate  te  patungu  ;  na  Hatupatu,  ko  Karika, 

Ka  whakamaroro,  ki  tai  o  te  moana  ; 

E  ta  taua  rangi, 

E  ta  taua  rangi,  tuia  ake. 

Pioi  e,  Pioi  e. 

Ko  te  mata  i  tua,  ko  te  mata  i  wiiaraua,  e  ta  taua  rangi 

Hanui ;  Haroa ;  Hatupatu,  ko  Karika, 

Ka  whakamaroro,  ki  tai  o  te  moana ; 

E  ta  taua  rangi, 

E  ta  taua  rangi,  tuia  ake. 


NA  TE  MATUA  O  HATUPATU, 


Hara  mai  hea  ?  teretere  nui  no  Tu  ? 

Hara  mai  uta,  hara  mai  tai,  teretere  nui  no  Tu  ? 

Hara  mai  te  kimihanga,  hara  mai  te  hahaunga,  hara 

mai  te  rapanga,  teretere  nui  no  Tu. 
Tu  whiwhia,  Tu  rawea,  Tu  marie  oi,  kei  te  marie  nui, 

o  te  rangi  nui  e  tu  nei 
Ka  whiwhi,  ka  rawe,  ka  mahaki,  ka  angaia, 

Tere,  tere,  tere  nui  no  Tu. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  145 


HE  WAIATA. 


E  to  e,  te  ra, 

Rere  whakauru  ana,  ki  te  rua  ; 

Ko  au  ki  raro  nei, 

Ka  whakaraupeka,  i  aku  mahara  ; 

Taku  moe,  i  au  ra, 

I  nui  o  rangi  ra, 

Tenei  ka  matatu, 

Kei  te  manu  tutei  au,  kei  te  pae, 

Nau  ko  angeau, 

Taratara  rawa,  a  taua  mahi. 

Katahi  au  ka  mahara, 

Kia  hoki  rua  au  ki  re  iwi, 

Ki  te  tau  ra,  e, 

I  rangia  i  taku  itinga. 

E  wani  e  te  ngutu, 

I  te  tuakaihau. 

Naku  te  tahakura, 

I  a  Hauauru,  te  tata  mai, 

Oho  ake  ki  te  ao, 

Mapu  kau  au,  ki  taku  moenga  ; 

Kaua  e  Pari, 

E  oia  noatia, 

I  hohoro  i  te  ngutu, 

E  mau  ana  te  tinana,  hu. 


146  KO  NG-A  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  HAKA. 

Aue,  aue  e,  te  whakama  i  a  au  e, 

A,  e  hoa  ma,  e  whakakoikoia  mai  nei  ; 

Koia  ano,  ka  hopukia,  ki  te  pare 

Whakairo  a  Rauru,  ka  mau  tonu  mai 

Kei  ona  ngutu. 

Ko  te  heitara  noa  i  te  ao  ? 

Hei  oi  mai  ma  tena  na, 

Hei  oi  mai  ma  tera  ra, 

Hei  whakakikini  noa,  ia  ra, 

Hei  whakakohukihuki  noa,  hei  whakakoraparapa,  i  te 

kanohi,  aue  te  whakama  i  a  au,  e. 
E  waiho  ra  te  kawau,  i  a  au  horo  ai, 
Kia  whakatatangitia,  i  te  korokoro, 
Kia  whakamapuna  tonu,  i  te  moana, 
Kia  ea  ake  ana,  e  ko  te  pari  horehore  i  te  Kanihi ; 
Kia  whakaata  koia,  ki  to  taha, 
Kia  motuhenga  te  kaokao, 
Kia  tu  mai,  ko  Tarawera. 
Kia  toro  tonu,  te  ringaringa, 
E  na  konei  ra  nei,  whakatureikura, 
Ki  te  whatu  o  te  weruweru.     Kuruki,  i. 


HE  TAU. 


E  muri  a  po,  kia  moe  huri  au,  e, 

Hohoro  mai  e  te  ata,  tau  haere  mai,  e 

Kia  wawe  au,  te  kawe,  a  te  rae  ki  Horohoro,  e 

Tukuku  ana  au,  te  whitau  i  te  repo,  e 

He  mate  huka  koa,  i  aurakina  ai,  e 

Kau  ana  i  te  au,  o  Wai-koro-whiti  ra,  i. 


HAKIRARA  0  NGA  MAOEI.  147 


HE  WAIATA. 


Ao  mauru,  e  tauhere  mai  ra, 
Na  runga  ana  mai  te  hiwi  kei  te  Tawake, 
Katahi  te  aroha,  ka  makuru  i  ahau, 
Ki  a  Pomare  ra,  i  rangia  i  te  itinga. 

Pirangi  noa  ake,  ki  te  kimi  moutere, 
Kia  utaina  au,  te  ihu  o  te  Rewarewa, 
Te  waka  o  Patutahi ;  hei  whiu  ki  tawhiti. 

Kia  koparetia,  te  rerenga  i  Raukawa, 
Kia  huna  iho,  kei  kitea  Ngawhatu, 
Kia  hipa  ki  muri  ra,  ka  titiro  kau  atu. 

Kia  noho  taku  iti,  te  koko  ki  te  Whanganui, 
Nga  mahi  a  Kupe,  i  topetopea  iho. 
Kei  whea  te  tane,  i  aroha  ai  i  te  itinga, 
Mo  nga  riri,  ka  rukea  ki  ahau ; 
Waiho  i  roto  nei,  ka  nui  te  ngakau. 


HE  WAIATA  NA  NGATIKAHUNGUNU.* 


Korerotia  mai,  e  kui,  ki  a  au, 

Kia  rongo  atu  au,  i  te  rongo  putakari, 

I  te  rongo  parekura. 

Ki  te  rongo  pataka  a  Te  Whatanui. 

I  tahuri  ai,  ko  Ngamotu 

Takoto  i 

Te  tahua,  ko  koe 

Te  Hauwaho. 


HE  WAIATA  NA  PONEHE  MO  TE  HAERENGA  MAI  O  TE 
RAUPARAHA,  I  TE  HEKE,  KI  KAPITI  NEL 


Ra  te  ao  uru,  ka  tauhere 

Te  hiwi,  ki  te  Hikonga  ; 

Ho  mai  kia  mihia,  i  hara  mai 

I  oku  hoa,  e, 

Naku  rawa  i  huri  atu  ki  te  tai-whanga 

Ki  a  Te  Wherowhero  ra ; 

Nana  i  unga  mai,  ka  noho  au 

Te  puke  ki  Kamaru. 

Nui-nui  Te  'Paraha,  i  te  whenua  ; 

He  manu  ka  pirere, 

Ka  puihi  tonu  atu,  ki  te  tai  uru, 

Ki  a  'Tamairangi. 


l&j 


Tae  a  wairua  motu  huia 

O  Tararua  i  runga 

Ki  Wairarapa  e,  ki  te  tai-tapu  ; 

Ki  a  Te  Ahuru,  e 

Kia  noho  taku  iti,  i  te  kei  o  te  waka 

Nou,  e  Te  Pehi. 


HF  HARI.* 


Tenei  te  riri  nei,  te  riri  nei, 

Tenei  te  toa  nei,  te  toa  nei. 

Ka  whati  kau  ana,  te  tai  ki  Tokerau, 

Te  tai  ki  Tokerau  ; 

Ho  mai  to  uri,  ki  runga  ki  te  pakiaka  rakau, 

Kei  reira  tarewa  ai,  to  kiko  whakairo. 

*  This  was  sung  by  the  rebel  natives  immediate]y  after  the  eapture  of  Ko- 
rorareka.     It  is  probably  a  very  aneient  one. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  149 


HE  NGERI.* 


Hanga  to  pa,  hanga  to  pa  . 

Ka  mate  to  tikitiki,  ka  mate  to  tikitiki, 

To  tikitiki  whakamauamana ; 


HE  MATA.t 


Ka  whawhai,  ka  whawhai ! 

E,  he! 

Ka  whawhai,  ka  whawhai ! 

E,  ha! 

Ka  whawhai,  ki  roto  ki  te  awa.     Puare  katoa  ake  nei, 

E  ka  whawhai,  ka  whawhai  ! 

Kihai  koe  i  mau  atu,  ki  to  kainga  ki  Oropi,     * 

E,  i  te  ainga  mai,  a  Wharewhare. 

***** 


*  This  was  sung  by  the  Native  allies,  when  the  Natives  of  the  Waikari 
tribes  were  repulsed  in  the  sortie  whieh  they  made  from  the  Ruapekapeka, 
anei  their  two  prineipai  chiefs  were  slain. 

t  The  words  prhiteei  in  italics  are  sung  by  the  whoie  war  party  as  a  chorus. 
The  rest  of  the  song  is  sung  by  one  voice.  This  is  a  portion  of  a  horrible 
war  song  whieh  was  sung  by  the  rebel  Natives  at  the  Pa  of  Owhaeawai,  im- 
mediately  after  the  bloody  and  fatal  repulse  of  the  British  storming  party. 


150  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA. 

E  pa  ki  te  raro,  homai  koia  ra  te  aroiia ; 

E  te  roimata,  e  taheke  i  runga ;  he  puna  ano  ra 

Te  utuhia  i  te  roa,  ko  te  tau,  ko  to  aroha  ra, 

Ko  to  tinana,  te  whakarehunga  iho,  whiti  rere  ki  te  ao 

Ho  mai  me  whakaupa,  te  tuku  tahua,  i  te  ipo  a  'Te  Para. 

E  moe  atu  nêi,  ko  te  wairua,  kei  te  whakatata, 
E  komingo  ana,  te  tau  o  taku  ate. 
Me  he  ia  waipuke,  me  he  manu-tu  au, 
E  rere  ana  te  whakapa  iho. 

Aku  rongo  tuku  nui, 

Kei  horahia  e  te  korero ; 

Kei  hoki  muri  mai  taku  wairua  mate  ki  te  iwi. 


HE  HAKA  NO  MUA,  MO  TE  KAI  KORE. 


Noho  kau,  noho  kau,  e  I 

Noho  kau,  noho  kau,  e  I 

Noho  kau  tatou,  i  te  ra  e  whiti  nei. 

Na  te  tarakihi,  i  papaki  raumati,  nga  puke 

Whakawhoto,  kau  Ranginui  i  a  ia, 

Tu  kau  Muri\  ko  tana  kiri  whero  ki  au,  e. 


*  The  words  printeei  iu  italics  are  simg  by  the  whoie  assembly ;  the  rest 
of  the  song  is  sung  by  one  voice. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  151 


HE  TAU  TITOTITO. 

Nei  ka  noho,  te  Kaurapa-pu, 

Ko  au  nei  anake  ; 

Taringa  i  whakarongo,  ki  te  reka  waiata, 

Me  he  wai  e  rere  ; 

Titoa  mai  hoki  ra ;  to  ringa  i  wera  i  te  ahi, 

Ki  taku  hangi ; 

Hei  aha  te  turituri,  o  enei  nga  ra, 

E  rangahau  niai  nei. 

Nau  koa,  i  uta  ki  te  kupu  o  te  ao, 

He  rangiwhata  ko  koe. 

Kauraka  te  maihi,  e  waiho  i  raro  ra, 

Waiho  kia  iri  ana. 

Kei  whea  to  pai  i  horitea  ki  Himoki 

E  tu  mai  waho  nei. 

Nawai  rawa  te  haere,  i  hara  mai  tohi  tu, 
Ka  hara  mai  ka  ninihi, 
Ka  hara  mai.  ka  papare  me  he  ua  torea, 
E  whetoko  i  te  akau. 

Nau  te  tuatahi,  ki  te  whakarawai 

Kau  ki  te  tinana, 

I  aku  kohaenga  ki  aku  kahu  waero, 

Naku  rawa  i  tiki. 

Naku  rawa,  i  rere  te  whanga  ki  Kaiapohia, 

Ki  te  motoi  kahurangi, 

I  nikoa  ki  te  waka,  ka  kite  taku  kanohi, 

I  te  whatu  kaiponu ; 

I  Raukawa  ra  ia,  e  koparea  nei, 
E  ngakau  matua, 

Noku  anake  ra  te  tupuna,  i  kau  mai, 
Ko  Hinemoa,  ko  au,  i-i-i. 


152  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  MATA^ 


E  pari  e  te  tai, 

E  pari  ana  ki  te  pikitanga  iArakari,  ka  ongeonge  te  tangata, 

ka  tihetihe  te  whenua  ; 
Tere  te  whenua,  ka  tere, 
Tere  te  tangata,  ka  tere, 
Tere  te  wahine,  ki  tai  o  te  moana,  ka  mokowhatia  te  taura 

ki  te  ringaringa  ; 
Aha  ka  tere,  ka  tere. 


KO  TE  TANGI,  A  TUROA,  MO  TE  KOTUKU. 


Kaore  te  aro-ha,  e  Whai  i  a  au 

E  whanake  tonu  nei, 

Na  te  pupuke  i  ahu  ka  hua  te  mahara, 

Ka  hua  te  wananga, 

Ko  Houtupu, 

Ko  Houora,  ka  noho  i  a  Te  Atea, 

Ka  puta  ki  waho  ko  te  Po, 

Te  Po-i-tuturi, 

Te  Po-i-pepeke, 

Te  Po-i-oti-atu, 

Oti  atu  koutou  ki  te  po,  e-i, 

Na  te  kore  i  ai, 

Te  Kore-te-whiwhia, 

Te  Kore-te-rawea, 

Kia  rongo  mai  te  tohunga 

Kia  whakapeka  mai,  ka  he  hoki  au 

No  Wharekura  ano, 

Ka  noho  te  Ranginui  e  tu  nei, 

Ka  noho  i  a  Te  Atatuhi 

*  The  words  printeei  in  italics  are  sung  as  a  cliorus. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  153 


Ka  puta  ki  waho, 

Ko  te  marama ; 

Ka  noho  i  a  te  Werowero, 

Ka  puta  ki  waho  ko  te  ra, 

E  haere  puku  ana, 

Ka  huakina  ki  runga,  hei  kanohi  mo  te  rangi  ; 

Ka  marama  koutou  te  haere, 

Ki  te  kawe  a  riri. 

Tahuri  mai  o  mata  ki  muri  ra, 

Te  ata  ka  haea  i  runga  o  Tongariro, 

He  ata  kai  taua, 

He  ata  kai  tangata,  e-i 

I  whai  pea  koe,  ki  nga  tahua  a  Ngatoroirangi, 

Ko  Ihumotokia, 

Te  Moanawaipu, 

Awatea  ake  ko  Taraiwhenuakura, 

Ko  te  Kohuwai,  ka  whakamutu  te  riri. 

Moe  mai  e  Pa,  i  roto  Matangirei, 

Ko  te  whare  o  Turi  i  u  ai  ki  uta, 

I  hui  katoa  ano  nga  tauiwi  nei  ki  roto, 

Taria  e  tukituki  ki  roto  Kaikapo ; 

Mo  Whakapapatuakura, 

Mo  Matawhare-te-uia, 

Ka  mau  te  pakanga,  e-i 

E  tika  ana  koe  i  te  ara  kai  riri  i  runga  Turangarere, 

Mo  Te  Rangihauora, 

Mo  te  tautara  tu, 

Ki  Turangamaea, 

Ko  Te  Kohutu,  e 

Whakahokia  mai  ki  roto  Patea, 

Mo  Te  Rakauhakahaka, 

Mo  Haututerangi, 

E  Kahu  i  te  raki,  tena  to  iramutu 

Rahiritia  mai, 

Waowhia  mai  ra  ki  te  kete  putuputu  na  Raukatauri, 


154 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NG-A 


I  takina  ai  Kae, 

Ka  mate. 

Huna  mai  ra  ki  roto  Harururoa, 

Ko  te  kokori  a  Paekawa,  i  takoto  ai  Hunakiko ; 

I  takoto  ai, 

Ko  Manawa,  e-i 

Koi  aha  ai  koe  te  hunuhunu  ai  ki  te  mura  o  te  ahi, 

Ki  titiro  iho  koe,  te  kiri  o  Manumea, 

Ka  whara  kei  muri, 

Kia  hua  i  roto  ra, 

Kia  whakaringaringa, 

Kia  whakawaewae, 

Ka  whakakanohi  i  a  koe ; 

E  tama  taringa  kore,  te  rongo  mai  ai, 

Ka  pau  te  hora  e  au  ki  a  Tahu, 

Ka  pau  te  tuitui  ki  nga  kakahu  o  Hau, 

He  mea  mahue  au,  i  te  unuhanga  heke, 

He  papa  makere  au,  i  roto  te  Kopae-pararakite-uru, 

Ko  te  whare  o  Tane. 


HE  AWA  MOANA,  KO  TETEHI  WAHI  ANAKE. 


Pera  hoki  ra  te  korepe  nui, 

Te  korepe  roa, 

Te  totoe  awa, 

Te  wahi  awa, 

Whakamoe, 

Te  tama  i  a  ia  te  awa,  me  kowai  ? 

Kauraka  tama  e  purutia, 

Takua  atu  tama,  kia  puta  i  waho, 

I  te  tawhangawhanga, 

He  putanga  ariki, 

No  Rongo, 

Ki  te  ata  tauira  mai,  e-i 

Ki  taketake  nui, 

0  Kahukura, 
He  moana, 

1  rokia. 


HAKIKAKA  0  NGA  MAORI.  155 


KO  TE  WHAKAWHIRO  A  MATEORO. 


Pakau  riri, 
Pakau  riri ; 
Pakau  ngaha, 
Pakau  nguha ; 
Pakau  tamawahine ; 
He  ruha. 

Noho  atu  koe,  e  Ori, 
Tukua  mai  Tonga. 

Pakau  riri, 
Pakau  riri ; 
Pakau  nguha, 
Pakau  nguha ; 
Pakau  tamawahine. 

Wawahia, 
Wawahia ; 
Toetoea, 
Toetoea ; 
Te  ao  nui, 
Te  ao  roa, 
Te  ao  whakere ; 
Te  tamawahine, 
He  ruha. 


156  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  AWA  MOANA. 


Te  taotao  kei  runga,  te  taotao  e  Rangi, 

Te  whanatu,  taku  taotao  nei, 

Ki  te  mata  i  tai,  e  riri  mai  nei ; 

E  nguha  mai  nei 

Ka  romia, 

Ka  turakina, 

Ka  pehia, 

Ka  whakaruhia ; 

Ka  whakangehea ; 

Tena  taotao  rangi,  ka  eke, 
Ka  eke  i  tua, 
Ka  eke  i  waho, 
Ka  eke  i  a  Rauru. 

Te  taura,  te  taura,  te  taura  tapu,  o  Tane  ; 
Kume,  kume, 

He  aha  koe  e  waka,  i  tuku  atu  ai, 
Kia  riro  koe,  i  te  au  kume, 
I  te  au  rona,  i  te  au  whakahoki ; 
Kumea. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  157 


HE  WAIATA  AROHA,  NA  PU-TE-AURU  TUAHINE  O  WAITARA. 


Tera  te  aotonga,  ka  whakahinga 

Kei  Otonake  ? 

He  aha  te  roimata,  te  whamutu 

Tau  hara  mai, 

He  piringa  koko  au,  ki  te  Kanga-a-Haurua, 

Ka  whata  e  te  ngutu ; 

Ko  au  anake,  kei  te  kai  kino 

Atu  te  aroha ; 

Kei  te  he  mai  koe,  ka  te  wero 

Ki  te  kupu-mana 

Ka  te  toko-rau,  e  to  wahine, 

Kei  hoki  mai,  te  manako. 

Mei  whera,  e  aku  mahara, 

Me  te  ao  mauru, 

E  whi  Te  Whakawhiro,  kia  whiti 

Ki  te  tonga-paraki ; 

He  hau  roki  moana,  ka  horahia 

Atu  aku  paki, 

E  mahara  iho  ana,  he  kaha  ano 

Au,  ka  motumotu, 

Te  iri  atu  ai,  nga  ihu  waka 

No  Waipapa, 

Te  waka  i  a  Te  Heru,  e  rere  ana 

Te  au,  ki  Panirau, 

Kei  tito,  E  Ti,  te  hoki  mai, 

He  kai  au,  ka  whiua 

Ka  hora  ki  te  whare  ;  ka  hoki  mai 

Au,  ka  kuiatia. 


158 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI  MO  REHUREHU,  NA  TANA  WAHINE  NA 
RANGIAMOHIA. 


Tera  te  uira  kokirikiri  ana,  ko  Rehua  kei  runga,  ko  nga 

wahi  tapu, 
E  nioe  nei  ra  taua  i  te  potutanga  nui  o  Pipiri, 
Kapua  hokaia  na  runga  i  Otu ;  ko  koe,  ko  au  kei  raro  i 
Toia  iho  ai  to  kiri,  i  whakataua  ki  te  renga-horu,  i 
Awe  o  te  toroa,  e  piki  ai  koe  nga  maunga  hauhunga,  i 

runga  o  Tongariro  ; 
Hoki  mai  i  kona,  ka  tokia  to  kiri,  nga  rehu  tuku  mai, 
Nga  ia  e  rino  i  roto  o  Mokau,  kia  tu  mai  koe  i  te  riu  o 

Tane  ; 
Nga  tai  e  paku  i  roto  o  Manganga,  i  waho  o  te  Puia, 
Te  kapohia  koe,  nga  one  kai-tara  i  roto  o  te  Tahua 
Kainga  ka  rahi  na,  o  matua  i  te  nui  a  'Ti  Mani ; 
Whatihua,  Turongo,  Uenuku-tuhatu ; 
Nga  rakau  tango  mua  a  Manaia,  ko  te  tahuhu  ra  tena  o  te 

te  whare, 
O  Ruaputahanga, 

Hoki  atu  i  kona,  ka  tu  nga  tai  o  Rakei  mata-taniwha-rau,  i 
Te  tau,  e-i. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  159 


HE  TANGI  POUARU. 

E  koro  tukino, 

E  koro  mate  i  te  whakatoitoi 

Ka  hua  au,  e  kapo  nei  ki  te  koroki, 

He  mate,  hori  i  te  kaokao ; 

No  te  haututanga,  ki  te  aroaro,  i 

Koia  ra  ka  waiho  i  a  au, 

Ko  te  raru. 

E  iti  te  tane  ? 

I  arohatia  ai, 

Mo  te  umere-tangi  ki  te  umu  ika, 

Mo  nga  haere  riki  a  te  tane, 

Hoki  rawa  mai,  i  Hikihiki  ra, 

Ki  te  tarawaha  o  te  riri,  ka  takoto 

Tenei  ra  ia  Paiaka,  kei  roto. 

E  to  ana  ano  i  tona  waka,  i  a  te  Rauamua 

E  titiro  atu  ana  ki  te  haramaitanga  o  te  tonga 

Parawera, 

Ki  tangihanga  mai,  o  te  tuatea, 

Whara  rawa  ia  ra  kei  to  kiri, 

Ka  reka  ia  ra,  i  te  waha  no  Maioro, 

E  koro,  e  hara  mai  nei. 

Takiri  ana  mai,  Porototo, 

Kia  tu  tana  ringa  ki  te  hau, 

He  korero  parera,  na  Pakihiwi, 

He  horanga  tautokorua,  ki  te  aroaro  no  Ihurahi 

Na  Te  Whakatohea,  i  kawe  ki  waho  ra, 

Ka  momia,  tana  nui  ki  raro  ra,  i. 


160  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  MAKUTU,  MO  TE  TANGATA  KAIA  MATAU. 


Tenei  te  whiu,  tenei  te  ta,  tenei  te  apiti, 

Apiti  toro  taua,  e-i 

Te  whai  a  Hurihuri,  a  Taitai,  a  Tangaroa, 

Ukui  o  niho, 

Oroi  o  niho, 

Nau  ka  whakanuka, 

Ka  whaka-kahui-tangaroa  i  a  koe. 

Kahu-kura  i  tai  ra  e,  whakarongo  mai  ra,  ki  a  taua  nei 

taputapu, 
Rua-mano  i  tai  ra  e,  whakarongo  mai  ra,  ki  a  taua  nei 

taputapu, 
Tena  ka  riro,  i  a  Whiro, 
I  a  Kapa, 
I  a  Whatino, 
I  a  Wharona, 
I  a  Ringaroa,  e, 
I  a  Rerehau,  e, 
I  a  Rerepari,  e, 

Nga  tangata  kaia  mai,  o  'rawahi,  e 
Whiua,  taia, 
Maka  ki  runga  te  rakau, 
Ko  te  ngohi  a,  te  whiu, 
Ko  te  ngohi,  a  te  ta, 
Ko  te  ngohi  a  te  Rongo-mai-whiti, 
Whiti  ki  runga, 
Tena  ra,  e  kui  ma,  nga  turipona,  o  to  koutou  koro,  na  ka 

riro. 
Tena  ra,  e  hika  ma,  nga  toetoe  whakaongaonga  o  roto  o  te 

whanga, 
Ka  wharau, 

Ko  te  matau  ra  tena  i  hi  ai  te  whenua  rahi,  e  takoto  nei, 
Ka  rewa  Hikurangi,  kei  runga, 

E  hika. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  161 


HE  WAIATA. 


Ko  waenganui  anake  tenei. 

Hara  mai  tenei  ka  whakatiki  ano  e, 
I  moea  ki  te  po,  i  konei  e  Mio,  i 
To  Tinana  ra,  ki  te  kainga-tupu,  i 
To  wairua  ra,  te  kimi  mai  i  au,  i. 

Nei  ano  e,  nga  hoki  teretere,  i 
Kei  ai  e  Whare,  hei  kawe  i  au,  i 
A  kite  kau  atu,  te  rerenga  wairua,  i 
Potata  i  raro,  ki  taku  whaea  mate,  i. 

Te  oma  aku  mata,  nga  motu  tu  mai, 

Tiritirimatangi,  kia  tapototia,  i 

Ahua  e  te  iwi,  te  rangahau  o  te  hoe, 

A  taitaitia,  te  ia  ki  Mahurangi, 

Taku  otinga  ia,  kei  whano  au,  kei  nunumi. 


HE  WAIATA  NO  MUA. 


Me  ko  hea  to  whare  ? 
I  whakahakune  ai, 
Ko  Ko-rori-wha-te-po, 
Ko  Ko-roriwha-te-ao, 
Ko  te  whare  o  Rangi, 
I  takina  mai  ai, 
Te  kahui  whetu, 
E  ngangahu  iho  nei, 
Hei  whakamarama, 
Te  riu  o  to  waka. 


162 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI  NA  TE  RIUTOTO,  MO  TE  HIAKAI. 


Tera  te  haeata,  hapai  ana  mai, 

Me  he  mea  ko  te  tau, 

Tenei  ka  ora  mai ; 

E  Hia'  rongo  nui, 

Ki  te  taha  o  te  rangi, 

Ka  whati  ra  e, 

Te  tara  o  te  marama, 

Taku  ate  hoki  ra, 

Taku  piki  Kotuku. 

Tena  te  kakahi, 
Ka  tere  ki  te  tonga, 
I  whiuwhiua  koe, 
Te  hau  ki  a  Tu. 
Mei  ona  ahua, 
Te  hoki  ki  muri  ra, 
Kei  whea  to  patu  ? 
E  hoka  i  te  rangi, 
Hei  patu  whakatipi, 
Ki  mua  ki  te  upoko, 
Ki  te  kawe  a  riri. 


Whakahaerea  ra, 
Kia  rato  nga  iwi, 
Kia  kite  Taupo, 
Kia  kite  Rotorua. 
Kia  werohia  koe, 
Ki  te  manu  kai  miro, 
I  runga  o  Titi, 
Hoki  mai  e  Pa, 
Ki  te  waka  ka  tukoki ; 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  163 

Waiho  ki  muri  nei, 

Ka  ru  te  whenua, 

Ka  timu  nga  tai, 

I  roto  Waikato. 

Taku  koara, 

Te  uira  i  te  rangi, 

Whakahoki  rua  ana, 

Na  runga  o  Hakari, 

Ko  te  tohu  o  te  mate  na,  i. 


HE  TANGI. 


Haere  ra  e  Matai  ma, 

Te  hanga  a  te  Atua,  ko  uira  i  te  rangi, 

Te  tira  o  Tawaki,  i  noho  ra  i  a  Kuku-mawhera, 

Nana  te  torea. 

I  noho  ra,  i  a  Te  Akau, 

Nana  te  karoro, 

I  noho  ra,  i  a  Papa-te-raharaha, 

Nana  te  tupuku. 

I  noho  ra  i  a  Papa-huri-keke, 

Nana  te  koura, 

I  noho  ra,  i  a  Hine-whango, 

Nana  te  meho-tutanguru,  te  meho-weka, 

Ka  tae  Tawaki  ki  te  pu  o  te  toi, 

Ka  kake  Tawaki,  i  te  rangi  tuatahi, 

Ka  kake  Tawaki,  i  te  rangi  tuarua, 

Ka  tae  ki  runga, 

I  rokohanga  atu  ra,  te  whanau  a  Punga,  e 

Noho  ana,  i  tona  whare,  i  a  Te  Aka-aka-tapu-o-Tane. 

I  noho  ra,  i  a  Hine-nui-a-te-kawa, 

No  te  taenga,  ki  te  rangi,  i  a  Tama-i-waho, 

Mauria  mai  nei,  ko  te  Whatu-i-te-roro, 

Te  tutu,  i  te  taumata,  ki  Puke-ki-Tauranga, 

No  te  pounga  o  nga  'whatu  ki  raro, 

Ka  horo,  katoa  te  whanau  a  Punga,  ki  te  moana. 


164  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA. 


Taku  ngakau,  i  rikiriki, 
Taku  ngakau  i  whatiwhati, 
Kihai  te  nianu  nei  i  whiwhiu, 
No  te  motunga  i  te  mahanga, 
I  whiwhiu  kino  ai,  e 
Ko  Nuku-tau-matangi,  ko  te  hara, 
Waiho  te  raru,  mo  Rupe, 
Haere  e  kui,  i  te  anuanutanga  o  nga  tau,  e, 
Ko  Matiti  ki  te  ao, 
Ko  Uruao  ki  runga, 
Ka  anga  te  waha  o  nga  tau, 
Ka  turaha  taua, 
E  kui,  e. 


HE  WAIATA  TAWHITO, 


Tera  te  ata  tapu  hapai, 

Ana  mai  te, 

Tara  ki  Whangainga  kia  tangi  noa  au  e, 

Mea  mahue  au  to  tira, 

To  waka  ko, 

Te  Waiehuehu  hei  whiu, 

Ki  te  tai  o, 

Te  Motuhangarimu  ki  a  Te  Whareanga  ra  ki, 

'A  pani  taku  rangi  te  wai  mangotara  ko, 

Te  moe  Puponga  ko  te  moe, 

A  te  manu  e, 

Au  rawa  taku  noho  i  taku  whanaketanga,  ku ; 

Ako  ki  te  mahi  kite  rawa, 

I  te  huhi  e. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  165 


HE  RANGI  PUTORINO,  NA  NAMATA. 


Tahuti  ake  ra, 

Tahuti  ake  ra, 

Kei  te  Horo  taku  kainga. 

Kei  te  Kiokio  au, 

Ke  te  Kiokio  au. 

E  whakamau  atu  ana, 

E  whakamau  atu  ana. 

Ki  te  hukahuka  o  te  tai. 

Hoho, 

Hoho, 

Hoho,  i, 

Te  tu. 


KO  TE  WAIATA,  A  TE  ROTO,  RANGATIRA  O 
NGATIKAHUNGUNU. 


Ko  a  taua  muna  e  kui, 

Naku  rawa  i  tuku  atu,  e, 

Ki  roto  ki  a  koe, 

Ka  ruru  ki  te  kete  ra  i, 

Ka  tipona  ano, 

Ki  te  hua  i  te  kahu,  e, 

Taria  nei  e  tukua, 

Tera  ka  makoha,  e, 

Ki  runga  te  au  heke, 

Ka  hokai  o  Hangutu, 


166 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


KO  TE  KARAKIA,  I  WHAKAWHANAUTIA  AI  A  TUTANEKAI, 

KO  TE  INGOA  O  TENEI  KARAKIA,  KO  TE  TUKU 

O  HINETEIWAIWA. 


To  turaturu  ra  hei  turuturu  mou  e  Hinetinaku,  e, 

Kowai  kei  runga  nei, 

Horahia  ra  te  moenga,  te  moenga  o  Hinemataiti, 

Kia  piki  ake  au  ki  runga  nei, 

Ki  a  te  Uira, 

Ki  a  te  Awha,  ki  a  tikina  mai, 

Ki  a  kautahangatia, 

Aku  toto, 

Aku  tahe, 

Aku  parapara 

E  tapu  au, 

Na  te  mumu, 

Na  te  Awha, 

E  tama  whanau  a  manu, 

E  tama  a  wai, 

Ko  te  tama  a  te  Potipoti, 

Ko  te  tama  a  wai, 

Ko  te  tama  a  te  Hemahema, 

Ko  te  tama  a  te  Reiakiwaho, 

Taku  tahe, 

Taku  toto, 

Tuku  parapara, 

Whano  tae  o  kuha, 

Whano  tae  o  tangata. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  167 


HE  WAIATA. 

Kaore  hoki, 
E  te  po  nei, 
Te  hari  wairua, 
Mai  ki  a  hau, 
I  tawhiti, 

E  Te  Wai  tenei  ra, 
Ko  to  tinana, 
Te  kauawhi  nei, 
Tuku  noa  nei, 
Au  i  te  tira, 
Nou  nei  ra  e  Hoki, 
Whakangaro  ana, 
Nga  tai-hekenga, 
Kei  Otairi, 
Tuku  atu  ai, 
Taku  turanga, 
Ake  ki  runga  ra, 
Whakaiwi-kore, 
Rawa  i  aku  iwi, 
Taku  taumata, 
Kei  te  Kakawaatai, 
Ki  a  marama, 
Au  te  titiro, 
Ki  te  kotai, 
E  hara  mai  nei, 
Na  runga-tonu, 
Mai  o  Waihi, 
Te  ata  kitea, 
Atu  Maketu, 
I  te  wai  ra. 
Koe  o  te  kamo, 
E  huatau  nei. 


168  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA. 

Kaore  te  po  nei, 
Te  mariri  te  hau, 
He  rau  tahuritanga 
Ki  te  kopainga  whare, 
Tahuna  mai  e  Pane, 
Kia  ka  ko  te  ahi, 
Ka  muri  aroha  noa, 
Te  tonga  o  te  ra, 
Te  rerenga  ki  te  rua, 
Ma  wai  ano  e  tapapa, 
Ka  opeope  ano, 
Te  rere  mai  a  te  ao, 
Ma  wai  au  e  kawe, 
Te  hiwi  kei  Otaki, 
Nga  rakau  tango  mua, 
Nau  nei  e  Puke, 
Tenei  te  tu  nei, 
Kei  roto  i  a  te  piro, 
Ki  te  muri  koe  'Tute, 
Nana  rawa  i  tuatahi, 
Nana  rawa  i  tuapeka, 
Ki  te  iti  i  a  au. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  169 


MO  TE  WARU  (TUPAEA'S  FATHER)  NA  TETAHI  WAHINE. 


Tera  te  marama, 
E  ata  haere  ana, 
Te  marama  i  te  pae ; 
Taku  e  hiko  atu, 
I  hara  mai  ra  koe, 
I  te  hoa  ka  wehea  ? 
He  mea  ka  tauwehe, 
Te  rangi  o  te  manako, 
Nau  na  e  koro, 
I  warea  iho  ai, 
Te  rere  ai  au, 
Te  taumanu  waenga, 
Te  kei  o  Whakataha, 
Te  waka  ra  i  a  te  Waru, 
Hei  toko  ki  tawhiti, 
Te  ripa  ki  Tauranga, 
Te  au  ki  Katikati, 
Ki  te  hoko  'Atiawa, 
E  tae  ra  koe, 
Ki  taahau  wahine, 
Ko  wai,  au,  ka  kite. 


HE  WAIATA. 


Mei  whenei  ana, 
Taku  hauoratanga, 
'Enei  e  whaia, 
Te  tira  i  a  Tatu, 
Hei  kawe  ki  te  one, 

0  Hukarere  i  raro. 

Whakahoki  muri  mai, 
Te  whanga  ki  Parininihi, 
Whakatoro  ringa  rawa, 

1  ara  ki  a  Te  Tua, 
Te  hoa  ra  i  a  Te  Wai, 
Noku  te  morehu  noa,  i. 


170 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  HAKA. 

He  aha,  he  kai  ma  taua, 

He  pohue, 

Aue  te  kawe,  e 

Me  rore  e  au,  ki  te  kiore, 

Ma  wai  e  kai  tena  kiore  kai  hamuti, 

Hei  te  raumati  ka  haere  ai  taua, 

He  aha  to  te  raumati  kai, 

He  tuna  ra, 

Me  aha  e  mate  ai, 

Mehi, 

Me  rapu, 

E  au, 

Ki  te  ngoringori, 

O  taku  pongenge* 


Kia  tomo  mai, 

He  tuna  pouaru, 

Tarara  whare, 

Tahia  ta, 

Whare  pouri, 

Tahia  ta, 

Whare  potango, 

Tahia  ta, 

Ka  rere  te  winiwini, 

Ka  rere  te  wanawana, 

Ka  hemo  te  whakamataku  o  te  Atua, 

Aue, 

Te  Atua,  e. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  171 


HE  HAKA  NA  NGATITOA.* 


Ko  wai  ra  tetahi  tangata  ina  tatou  e  oina  ki  waho, 

E  ko  au  ra, 

Ko  au  ra, 

E  tae  ki  te  manuhiri  e  noho  mai  i  Hangahanga  ra  ra, 

Hara  mai,  hara  mai, 

E  hara  mai  ra  pea, 

E  tama  ma  tatou  ki  konei  pukana  karu  kau  atu  ai, 

E  waiho  ko  te  topu  o  te  wai, 

E  waiho  ko  te  topu  o  te  tou, 

Nau  mai  ka  haere  ki  Puke  Totara  ki  Te  Whakamaru, 

Me  whakarere  te  tangata  matua  te  kai, 

Tatua  ia  te  korirangi, 

Ka  tu  ai  tona  tangata  ki  runga  ka  takiri  ai  tana  peke  kia 

huaia, 
Na, 

Mau  na  ko  te  wi, 
Na, 

Mau  na  ko  te  pungapunga  o  Waikato, 
Uho. 


HE  MATA. 


Kei  motumotu, 
Kei  motumotu, 

Kei  motumotu  i  nga  whakaweri  o  tau, 
Kia  ata  whakaputa,  kei  pehia  koe  e  te  anu  o  te  hukarere, 
Kia  kite  kau  atu  i  te  wao  kahikatea  ki  Tapapaki, 
Hei  ake  ki  te  tonga, 
Ka  tere  ra, 

Te  pokai  kawariki  ki  te  uru, 
Tikina  takahia  i  te  tihi, 
O  tera  whenua  ka  takoto  te  paki  ki  tua, 
Ka  whiti  au  ki  te  ao  haere  ana. 

*  This  song  is  sung  as  a  chorus  from  the  words  "  E  ko  au  ra"  in  the  2ud  Iine. 


172 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  MATA  NA  TE  TUATARA. 


Te  tangi  mai  a  te  manu  nei  a  te  kawatere 

Haere  te  kawatere,  haere  te  kawatere, 

Totere,  totere  maunawa, 

E  piki  ana  ano  i  tana  pikitanga, 

Ki  Maheahea,  ka  he  te  manawa, 

He, 

He, 

He, 

He  te  tau,  e 

Tutaki  ake  i  a  au  me  ko  Te  Mahia, 

E  peka  taua  nei  ki  tahaki, 

A  taukinikini, 

A  taurakuraku, 

Aha  katahi  ra,  katahi  ra. 


HE  RAHIRI  TAONGA,  HE  WAIATA  TAWHITO.* 


E  hara  hoki  au,  i  te  tangata  i  a  Poutini, 
I  Arahura  ra  e, 

I  te  wai  ra,  i  takoto  ai  koe,  e  hanga ; 
Taria  koe,  e  ahu  mai,  kia  mataotao, 
Ka  hoki  mai  ai  koe  ki  a  au. 

Ka  pau  hoki  ra  e  au,  te  hoa  atu, 
Tukia,  ko  matate-whakarewa, 
Te  takina  ki  te  hikutira, 
Te  takina  ki  te  hikumaro, 
Ki  te  tauira  mata  o  hanga ; 
Kia  whiwhi  ai  ra, 
Kia  rawe  ai  ra, 
Mata  o  taonga,  ki  a  au. 

*  Sung  by  Te  Hapuku  in  November,  1851,  wben  tbe  payuient  for  tbe 
Hawke's  Bay  district  was  raade  to  bim,  to  express  bis  joy  tbat  tbe  weaith  of 
tbe  Europeans  bad  at  last  reaebed  his  country  and  peopie. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  17S 


KO  TE  MATA  TENEI,  I  TOA  AI  TE  PA  O  TE  PUNI, 
KI  WAIKATO.* 


Ko  whea  ? 

Ko  whea  ? 

Tera  maunga,  e  tu  mai  ra  ra  ? 

Ko  Kakepukti. 

Ko  Pirongia. 

E  ngawi  ana  ki  a  ia,  ka  pokia  e  te  tuturiwhati,  tai 

moana  nui. 
Te  awa  i  tera  whenua  ka  mimiti,  pakora  te  tai,  ki  tawhiti. 
He  tumu  tumu  rakau,  parawera  kainga,  kapia, 
I  whakapiria  ai,  te  rekereke, 
O  te  waewae, 

O  Penenui,  i  whakapuangiangitia  ai,  te  uri, 
O  Te  Wherowhero,  i-i. 


KO  TE  MATA,  TENEI,  A  TE  KUKURARANGI,  MO 
NGATI-RUANUI.t 


E  noho  e  Whana,  taria  koe  e  whakatarehe  i  te  ra  o  te  waru, 
He  tapapa  tikumu  i  whiwhi  ai  taku  ringa, 
He  komanga  karaka  i  iri  ai  koe  ra. 

*  The  words  printeei  in  italics  are  sung  by  the  chorus. 
f  This  is  sung  as  a  chorus. 


174 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


KO  TE  MATA,  TENEI  MO  TE  MATENGA  O  PUKERANGIORA.* 


Nga  whenua  e  tere  mai  nei, 

Ko  Kakepuke  e  tere  mai  nei, 

Ko  Pirongia  e  tere  mai  nei, 

Ngunguru  ana  he  puke  one, 

He  hanga  tangange  kino,  te  uri  o  te  Pakake,  i  te  ra  waru,  e 

Kongo  no  taua  ki  te  wainui, 

Titiro  ra  taua  ki  te  ngaru  whakapae  ki  te  tapu  i  a  no  to  waka 

He  wakapuawai  ue  ana  ki  te  taumanu  no, 

Ho  ake  ai  taua  ki  'Rangioratahuri, 

Te  puke  i  mate  ai, 

Nga  whenua,  e. 


HE  WAIATA  KAUMATUA  MO  NGA  TAMARIKI  E  KATA 
ANA  KI  A  IA,  KUA  HINA. 


Waiho  ra  ia  nei  au,  e  koro  ma, 

Maku  au  e  haere,  ki  mua  o  te  ara,  whanga  mai  ai, 

Ka  tata  ki  a  koe,  nga  taru  o  Tura, 

Ko  te  hina,  ko  te  mate,  te  whanga  iho  nei, 

Ka  poro  ra  hoki  taku  akutotanga, 

Ka  taiapo  rawa  mai,  nga  karukaru,  no  Kahutauranga, 

Waiho  noa  e  raro,  kia  takoto  ana, 

Hei  matakitaki  mai  ki  a  au,  e-i-i. 


*  This  may  be  sung  by  one  voice,  or  as  a  cborus. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  175 


HE  KARAKIA  MAUNU  TUNA. 


Haere  atu  ki  waenga  te  tahora, 

Aha,  mouti,  mouti, 

Aha,  mauwhane,  mauwhane, 

Ki  Rotorua,  ki  te  kainga  o  Te  Ariki ; 

Aua  kore,  aua  mau  ; 

Ko  te  mea  iti  tenei  na, 

Ko  te  mea  rahi  tera  ra ; 

Ko  Omere  tenei  na, 

Ko  Omere  ahua  tera  ra ; 

Ko  te  ngutu  runga  tenei  na, 

Ko  te  ngutu  raro  tera  ra, 

Kauwae  patiki  tenei  ua, 

Kauwae  hapuku  tera  ra  ; 

Kinitia,  te  hunga  mate  atu  ki  te  po, 

Kai  toketoke ; 

He  toke, 

Kai  mai,  he  tuna. 


A  FRAGMENT.* 


Kokirikiri  ai, 

Te  ao  kapua,  e  rere  mai  ra  kei  te  moana,  e-i, 
Ki  konei  au, 

Mihi  atu  ai,  tangi  atu  ai,  ki  aku  nei  tamariki,  e-i, 
Ehara  i  te  tangata, 

Ko  te  whatu  toto,  o  te  ngakau,  motuhia  mutunga  mahara, 
i  a  au,  e-i. 


176 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA  NO  MUA. 


Kaore  te  roimata,  hua  noa  i  aku  kamo, 

Na  roto  i  whakakonuka, 

Tu  mai  e  Pou,  hikoia  te  Haratua  ; 

Kei  te  aha  nga  koha  ? 

Kei  aku  mata  karipi  ? 

Kei  aku  mata  hahae, 

Kei  te  puku  rahi,  o  Taumanu  ? 

E  pai  ana  e  whae,  he  hara  tuakiri. 

Ka  pa  ianei,  ko  te  ruru  i  wetekina, 
E  tau  taku  rongo,  te  kawea  te  pakia, 
Nga  roro  whare  koe  o  te  Toheatuarahi. 

Kei  hua  e  mea,  naku  te  whakinga  nei, 

Na  onia  tohu,  ki  te  whakamohio, 

Meaha  i  te  ngakau,  te  pakoko  tawhito  a  Te  Itiaki. 

Nga  rakau  tango  mua  a  Manaia, 

E  ingo  i  ara,  ki  nga  oha  tupapaku, 

Kei  whakarerea,  kei  kaupapatahuri, 

Kei  tahoto  noa,  te  paki  ki  tua,  e. 


KO  TE  MATA  A  TE  KUKURARANGI  I  PURUTIA  AI  A  KAPITI.* 


I  rere  ki  te  whetu, 
I  kapo  ki  te  marama ; 

Ka  mate. 
Ko  wai  te  tua  o  te  tangata  ? 

Aua, 
E  ue  ana, 
I  te  tini  o  Ngatiawa,  o  runga  te  Rangi,  kia  neke, 

Te  neke. 


*  The  vrords  printed  in  italics  are  sung  as  a  chorus. 


KO  TE  WAIATA  A  PUANGA. 


Taka  pitonga, 
E  tuatakahi  mai ; 
Nau  mai  ra,  haerea, 
Te  one,  i 
Wairua. 

Mei  matatau  au, 

Te  heke  haere, 

I  a  Horoatua, 

Hei  kawe 

I  a  au,  noho  ana  taku  iti, 

Te  Kopi-o-Uenuku. 

Kia  whatata,  e 

Te  taha  ra,  i 

A  Paro  ; 

Ko  te  tane  tena, 

I  ako  ai, 

Ki  te  aroha. 

No  muri  na,  te  rau  na, 

Whakakuru, 

Kau  mai. 

E  Wehi  ma,  e 
Kati  ano  i 
Nga  puke, 
Kia  marama,  e 
Te  titiro, 
Ki  tawhiti, 
Auahi  kokiri, 
Ki  Otomaiea. 

Tirohia  e  Tangi, 
Te  koha  ra  i 


1 78  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

Au, 

E  kei  tawhiti  ra, 

Hei  wai  whakaatanga, 

Kia  ata, 

Tirohia, 

Te  rihinga,  i 

Te  tinana. 


HE  WAIATA.' 


Kaore  te  ki  patu  te  makere  noa  i  te  ngutu, 

He  pueru  waihoe  i  a  Te  Rehu  i  runga, 

E  mataku  ana  roto  i  te  hau  korero, 

Wareware  i  a  au  te  maru  o  Nga  Puhi, 

E  herengia  koia  Te  Heke  te  rakau  ka  whiria, 

Te  ata  whakarangona  nga  mahi  a  Rarotini, 

Ko  to  tinana  ra  te  waiho  atu  i  te  hoa, 

Ko  to  pai  waewae  te  tuku  mai  ki  a  au, 

Kia  huaina  atu  e  aratau  ana  mai, 

Ka  te  tiriwa  te  ripa  ki  Kinikini, 

Kua  puawhea  te  rae  ki  Hikurangi, 

Ki  nga  tai  omanga  i  te  ipo  o  Mokau, 

Me  ruku  ware  au  te  reinga  tupapaku, 

Kei  whakamau  kau  ki  Morianuku, 

Ki  taku  tau  tupu  i  awhi  ai  maua. 

This  song  was  seut  in  a  Ietter  by  Heke  to  the  Governor  shortly  before  he  died. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI. 

179 

KO  TE  TANGI  MO  TE  MOMO  I  MATE  ] 

[  A  NGATIKAHUNGUNU. 

Tera  te  whetu, 

Kamokamo  ana  mai ; 

Ka  tangi  te  whatitiri, 

Ka  rapa  te  uira, 

Te  tohu  o  Hoturoa. 

I  maunu  atu  ai ; 

Kaitoa,  kia  mate ; 

Nau  i  rere  mua, 

He  waewae  tapeka, 

Ki  te  ara  ripeka. 

' 

He  pukainga  pakake, 

Ki  te  Roto  atara ; 

Ma  wai  e  huaki, 

Te  umu  ki  Kahotea. 

Ma  Te  Rauparaha, 

Ma  Tohe  a  Pare, 
Mana,  e  tamoe, 
Te  awa  kei  Ahuriri. 
Kia  riro  ana  mai, 
Taku  kai,  ko  Te  Wera ; 
Me  horo  mata  tonu, 
Te  roro  o  Pareihe, 
Hei  poupou  ake, 
Mo  roto  iaau. 
Iri  mai  e  Pa, 
I  runga  te  turuturu, 
To  uru  mawhai, 
Ka  piua  e  te  tai, 
To  kiri  rauwhero, 
Ka  whara  kei  muri, 
Koa  noa  mai  ra, 


Te  wahine  a  Ti  Puhi^ 
Tahuri  mai  o  mata, 
Te  tihi  ki  'Tirau' 
Mo  wai  rokiroki, 
Ko  te  huna  i  te  moa3 
I  makere  iho  ai, 
Te  tara  o  te  marama. 


HE  TANGI  NO  MUA. 


Kaore  ra  he  mihi  ki  te  makau, 

E  kei  whea  iara  he  toka  whaiapu, 

Te  ho  mai  ai,  kia  ripiripia, 

Ki  te  kiri-moko  e  mau  atu  nei, 

He  hanga  mania  noa  te  taringa, 

He  ika  ano  au  ka  haehae, 

Ka  te  tauaki  ki  te  rangai  tapu, 

A  e  rua  iara  aku  ringaringa, 

Ki  te  whakakopa  mai  taku  manawa, 

E  kakapa  ana  me  he  rau  kahakaha, 

Kia  mana  ra  ta  taua  awhiawhi, 

Taku  takiura  i  te  weherua. 

I  awhia  maunga  e  tu  mai  ra, 

O  te  tara  kei  runga  o  Tauwhare  i  raro, 

Ko  taku  taumata  e  noho  ai, 

Kia  takohutia  taku  rangi, 

Ki  te  kawakawa  hau-auru. 

E  pupuhi  mai  nei  nga  rorohu, 
Nau  mai  ra  e  Hoki  hei  kawe  korero, 
Ka  rere  au  ki  te  hau  o  te  reinga, 
Kei  maru  atata  au  te  whakamau, 
Ki  te  pae  tauarai  ki  te  makau, 
Ki  te  tau  'Ati-Rangi,  ka  te  wero  i  ara, 
Ki  te  reke  taiaha,  ko  au  i  whare  noa, 
He  kai  e  hokia,  e. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  181 


HE  TANGI  NA  TAKINGA. 


Huihui  nga  ki, 

Huihui  nga  korero,  ki  roto  Wharekura,  ki  a  Uenuku, 

Tauria  ki  te  whataroa,  e-i, 

Tenei  to  uru  kakanui, 

Maku  e  whitiki,  ki  te  tatua  no  Whatitiri, 

Tau  ake  ko  te  hau  tapu  no  Tu,  e-i. 

Whangaia  atu, 

Kei  Aituhau, 

Kei  Aitupawa, 

Kei  te  Pawanuku, 

Kei  te  Pawarangi, 

Kei  te  wai,  wai  ki  a  Aitu,  e-i, 

Me  opeope  noa  ake, 

Te  toto  o  Iramai, 

Te  toto  o  Konako-kai-kino,  i 

Ekore  e  tupu  to  mate,  e  tama,  e 

Maku  e  ueue  te  pu  o  te  whenua, 

A  rewa  ki  runga  ra, 

He  apu  matangi, 

A  whakatu  au, 

Te  rae  ki  Imatonga, 

A  whakatu  au, 

Hei  te  tiuma  rapu, 

Hei  ngaki  i  to  mate, 

E  takoto, 

Nau  i  hunahuna 

Te  maru  o  te  taua, 

Taonga  ruru  tonu, 

Ki  roto  te  putea, 

'Ai  huhia, 


182 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


He  huia  rere  uru, 

'A  hoka  ki  runga  ra, 

He  tawake  maro, 

He  kawau  whakateka, 

He  tu  ano  ra, 

Te  tu  o  te  taua, 

He  tohu  ano  ra, 

Te  hau  tamawahine, 

Tena  kei  te  motu, 

Ko  te  manu  kopakopa, 

Tena  kei  te  wai, 

He  parera  teretere, 

Tena  kei  te  repo, 

He  matuku  noho  puku,  e  tama,  e-i. 

Ki  atu  ana  au, 

Tu  mua,  tu  hiku,  i 

'A  hume  mai  koe, 

I  te  maro  o  Whakatau, 

He  uru  rangi  papa, 

Ka  tara  ai  e, 

I  te  ara  whakakopa, 

Kei  o  matua, 

Kei  a  tama  na  Wheru, 

A  ruku  atu  ana, 

I  te  tai  maranea, 

Nga  raorao  ka  horo, 

I  roto  Whakamauru, 

I  pongia  ai  koe, 

Ma  tama  na  Moko  'koe'  huki  a  ika, 

'Ku  kiri  kohiku, 

Ki  tua  te  Rawhiti, 

E  tama  takiri  tu  i  te  tau  o  te  ate, 

I  rehua  ai  au. 

Maku  e  whai  atu, 

Nga  manga  koparu, 

Ki  te  hau-kainga. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  183 


KO  TE  TANGI  A  TURAUKAWA  MO  TE  WAKATAPARURU. 


Taku  matua,  e 

Aku  maru  tiketike  kei  a  rau  a  Te  Angi, 

Ka  pau  te  huirua  kei  to  tamaiti  koe,  e-i 

E  Papa  ma  e,  rangahaua  atu  ra  ki  roto  Manukorihi 

Ki'  whakarewa  koe,  kei  Hauarangi, 

Ko  te  tai  o  Turi, 

Ka  hirere,  ko  te  tai  o  Rongo, 

Ka  tata  ki  Tamateauatahi, 

Ki  'kopania  e  Ruatapu, 

Ki  'puta  Rakeiora,  hei  hou  kokiri  mona  i, 

Ma  te  rahi  'Atinui-o-Tau,  ki  te  rere  o  Kurahaupo, 

Whakatupuria  mai  ana  e  te  kahui  manu, 

E  manu-kutikuti, 

E  manu-pekapeka, 

E  manu-i-haroa-te  taha-a-rangi, 

Kaore  i  tupu  ko  te  tuahine  ko  Hinewikura, 

Ka  tupu  Komanawa, 

Tikina  atu  ra  nga  tai  o  marama, 

I  whanake  i  te  wai  matuhirangi, 

Kei  te  whakarokiroki, 

Kei  te  whakamaunu, 

Kei  te  turuki, 

Ka  rewa  ko  marama  i  roto  i  Rangiata, 

I  te  whare  o  Tawake, 

Ka  mau  ki  tana  ko, 

He  koanga  a  nuku 

He  koanga  a  Rangi, 

E  ngaere  nuku, 

E  ngaere  Rangi, 

E  tere  te  tutuna, 

E  tere  te  wawa, 

Na  roto  te  wai, 

Ki  Paripari-a-ika, 

Ki  Okare, 


184 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Ki  Rangitahua  i, 

E  ai  ra  e  ma  to  tamaiti,  ma  rau  a  Rangimuri, 

Ma  e  whakarewa  Waruwarutu  ki  roto  ki  a  koe, 

Hei  ara  mou  ka  haere  ai  koe  te  pikinga  i  Okare, 

I  pu  nga  mahara  i  a  koe  ki  reira, 

Haua  iho  ana  ko  Te  Rangipaenono, 

Te  waka  o  Tawhaki, 

Ko  te  waka  tena  i  noho  mai  ai  te  houhanga, 

Taketake, 

Te  taketake  matua, 

Ko  nga  tama  e  rua, 

Tineia  iho, 

Ko  Tahuhurangi  te  kuri,  hei  pito, 

I  pikia  ake  ai, 

Turakina,  ka  hinga, 

Ko  Matuaiwi, 

Te  mate  i  a  koe,  Taranaki, 

Ka  hoki  mai  ai  e  nga  tira  a  to  tupuna  i  roria  i  te  rangi, 

Ekore  e  hoki  mai, 

Ko  te  uri  no  koe  o  mahuki  o  Haereao, 

I  whano, 

Ki  te  papa  tatau  o  Hikamakama, 

Te  whare  o  Paekawa, 

Oti  atu  u  i, 

Ko  whea  to  ara, 

I  haere  ai  koe, 

Ko  te  ara  o  Kupe, 

I  whano  ki  Matahorua, 

Tukia  i  to  umu, 

Tukia  i  to  poho, 

Whakarewa  te  taonga  e  tutakina  mai, 

To  taenga  atu  ko  Hau-ka-rere, 

Ka  tangi  to  waha, 

Manawa  mai  te  tuhi, 

Mai  te  rapa, 

Mai  te  uira  i. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  185 


KO  TE  TANGI,  MO  TUWHAKARARO,  TE  RANGATIRA 
O  TARANAKI. 


E  pa  whakarua,  e  riringi,  he 

Ho  mai  aroha,  e  Rau,  o 

To  whaea  i  Waipingao  ra,  te 

Kuihitanga  niai  o  te  roimata,  e 

Na  roto  i  au, 

I  hoki  muri,  te 

Haere  tahi  ai,  te 

Tere  nui  i, 

O  whaea. 

Ka  taihuri  atu  na,  ki  Ngongikato,  ki 

A  Te  Wharehuia,  he 

Kore  wai  whero, 

Kia  utuhia, 

Hei  wai  kana  hoeroa  ma  Rautao, 

Nana  te  whana  tangi  ki  Kaingutu  i, 

Rehua  iho  ai, 

Oku  maru  i, 

Te  whakapipi  nui, 

Ka  wareware. 


HE  WAIATA  NO  NAMATA. 

E  patu  ana  ahau,  e  ,patu  ana  koe, 
Taku  rakau,  tohe  ki  te  riri ; 
I  na  whea  iara  ?  i  nga  pahake, 
E  hau  ana  taku  patu,  ko  Poroku, 
I  tuituia,  i  te  hinapouri, 
I  whakawhetu  ai,  aku  kanohi, 
Aue,  ka  ao  te  ra,  e-e. 


2  A 


186                 KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

HE  OREORE  TAMARIKI. 

Korero  e  tama,  na  te  potiki  taua, 

Na  te  porea  taua, 

Na  te  potahuri  atu, 

Na  te  potahuri  mai, 

Na  Kiki  taua, 

Na  Toto  taua, 

Na  Tarionge,  e 

Na  Rongokokako, 

Na  Tauratea, 

Na  te  Uritangata, 

Na  Uenukurangi, 

E  te  uri  tangata, 

Nana  i  homai, 

Ki  roto  ki  Aiwi  Uenukuherekuta^ 

Komotia  atu  nei  Uenukutiti, 

Komotia  atu, 

Ko  Rangitakunu, 

Na  te  ringa  atua  koe. 

HE  WAIATA  NO  NGAITAHU. 

Moe  hurihuri  ai, 

Taku  moe,  ki  te  whare, 

Kei  whea  Matau, 

E  huaki  ana  mai, 

Ko  te  Hiko-o-te-rangi, 

Te  hakiritanga  mai ; 

E  ngaki  ana, 

I  te  mate,  o  tona  matua, 

Ngaua  rawatia, 

Te  pori  o  te  Atua. 

HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  187 


HE  WAIATA  NA  NGATIKAHUNGUNU. 


E  titi  te  kowhiti, 
Tiaho  i  runga  ra  e, 
Ko  au  ki  raro  nei, 
Whakarau  ai  e  aku  mahara  e, 
Kei  te  hurihanga  au, 
O  Rangi  raua  ko  Papa, 
Ha;  aue. 

Ki  kona  Mokonui, 
Tara  noa  ai  te  ngutu  ki  te  korero  e, 
Mau  e  kake  rnai, 
Ko  nga  toka  tapu  nei,  e 
Kia  rua  nga  tau, 
Ka  whakahorohoro  ai  nga  tapu, 
Ha,  aue. 


HE  KARAKIA. 


To  toke  na, 

Hi  atu  ra, 

Ki  waho  na, 

Kai  mai  ai. 

E  hi  ana, 

E  rawe  ana, 

E  taki  ana, 

Niho  koi  tara ; 

Kia  u  o  niho, 

Hui  mai  nga  koura, 

Pu  rakau, 

O  tera, 

Taha  ra, 

Ko  taku  toke, 


188  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA  NA  NGATIKAHUNGUNU. 


Tera  koia  me  ko  Tautoru,  kohae  ana  mai  o  te  raro, 
Moe  rawa  iho  nei  ki  te  po,  i  a  Miru  ra  taku  wairua, 
Tauhokai  au  e  hoa  ma,  ka  mau  te  tipona  kei  te  tinana, 
Ka  tahi  te  hanga  kino  i  a  au  he  tutara, 
He  onge  taru  ano  i  taku  tinana. 

Kaore  ra  ia  e  te  iwi, 

Aku  aronui  atu  ki  te  mahi, 

Nona  te  hiahia  i  tu  mai, , 

Kia  heuea  mai  te  tinana, 

Kia  whakanoaia  nga  tapu, 

E  tu  ana  i  te  whakatara. 

Ekore  te  hiahia  e  puakina, 

Waiho  ana  me  tatari  atu, 

Te  wai  tohi  mauri  o  Kahungunu, 

Taratara  uru  tapu  o  Te  Urewera, 

Ka  hiko  nei  au  ko  tawhiti, 

Te  pae  tauarai, 

Kei  mihi  mai. 


HE  WAIATA  AROHA. 


Tera  nga  rae  rehurehu  ana  mai,  e-a 
Kakarauri  e  ki  te  awa  o  Hauraki,  ra,  e 
Ekore  e  kitea  i  te  korehu  tonga,*  e-i 
I  te  ahi  whakapo,  ki  Hauraki,  ra  i  a,  e-i 
Aua  to  pai,  kei  tawhiti  rawa,  a. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  189 


HE  TANGI  NO  MUA. 

Tera  te  whetu,  hikohiko  ana  mai  kei  runga, 

Ko  aku  mahara,  e  ruru  nei,  ko  au  anake, 

Kei  te  hua  mai  koutou,  e  tama  ma,  kei  te  turaki  au,  ki  te 

whenua, 
Ko  te  moe  a  te  manu,  e-i, 
Tenei  ano  Werorangi,  te  titiro  nei  i  ona  mata,  ki  te  uranga 

mai  o  te  ra ; 
Kaore  te  aroha,  ki  te  hoa,  kore  i  a  au,  e-i 
Kei  hea  ou  tuakana,  ou  teina,  hei  whakaete  nohoanga, 
Kaore  i  a  au,  e-i 

Kei  te  wareware  taku  ngakau,  kahore  he  rawa  i  raro, 
I  iri  ai  ratou,  i  runga  i  te  kaha  taua,  i  a  Te  Rangihangungu, 
Hau  atu  ana,  ki  te  rae  ki  Wakaurangi, 
I  hunuhunua  mai,  ki  te  mura  o  te  ahi, 
Patua  mai  te  kakara,  kia  inihi  au  i  konei,  e-i 
He  tohu  ahakoa,  e  tama  ma,  te  wiu  ai,  nga  patu  ki  a  au,  e-i 
He  tane  koa  angeau,  e  tauna  te  rumaki  nui  atu, 
Hikohiko  au  e  te  wai  o  Titahi, 
Kia  kite  ake  au,  i  te  tangata,  i  inu  i  te  toto  i  Kakatuwera, 

Aue  taku  teina,  e-i. 


HE  WAIATA. 


Nei  ka  noho,  i  te  matapare  nei, 

Whakamau  te  titiro,  ki  te  kapua  rere  mai ; 

I  ma  reira  mai,  te  aroha  o  te  tau, 

Kua  huri  atu,  ki  te  rangi, 

Katahi  nei,  ka  hoki  mai  ki  au, 

Apopo  noho  ke  ana  hoki, 

Ko  te  ngau  a  te  Atua,  te  makahi  iho, 

Kei  tae  taku  ropi, 

Kei  hoki  au,  ki  te  ao,  e. 


190 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  MATAKIITE  NA  KAITOKE,  HE  RANGATIRA,  KAITOKE 
NO  NGAPUHI  * 


Ki  mai  nei,  te  Atua  o  te  Po, 
Ko  Mangawhai,  au  ka  mate, 

tKaore. 
§Kei  te  pikitanga,  au  ka  mate, 

Kaore. 
Kia  kite  au,  i  te  tai  o  te  uru, 
Kia  kite  au,  i  te  tai  o  te  awa, 
E  !  ka  kutia  e,  ka  wherahia, 
Te  tai,  o  te  atva, 
O  Waihi ;  ka  kutia, 
E  !  ka  kata  te  wahine, 
A  ko  Tu,  ko  Tu, 

Ka  mau, 
A  ko  Tu,  ko  Tu, 

Ka  mau. 
E  pupuhi  ke  ana, 
Te  hau  whenua  iara. 
A  ka  titiro  atu,  ki  te  wao  kahikatea, 
E  tu,  ki  Kaiwaka,  ra,  ra. 

A  ko  Tu,  ko  Tu. 
Kopiko  atu,  kopiko  mai, 
Kopiko  atu,  kopiko  mai, 
Ka  whakaaro  tupua, 
Hua  mai  te  rirerire, 

Tau  tini, 

I,  i,  h  h 
Tau  tini. 


*  The  two  first  lines  are  sung  by  one  voice. 

f  By  the  chorus. 

§  This  Iine  by  one  voice. — The  rernainder  of  the  song  by  the  chorus. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  191 


HE  MATA. 


Kei  uta, 

Kei  u  ta, 

Kei  tai, 

Kei  tai, 

Kirni, 

Kinri  noa  ana ; 

Rapurapu  noa  ana ; 

'Kei  whea,  te  uri  o  te  tangata  ?  u,  e. 

Ra  te  tai,  e  papaki,  ki  te  rae, 

O  Ngaruahine ;  ra,  ra. 

Ka  te  tai,  e  papaki,  ki  te  rae, 

O  Ngamahanga,  ra. 

Ra  te  tai,  e  papaki,  ki  te  rae, 

O  Taranaki,  ka  takohekohe,  te  raho, 

O  te  wahine,  ka  kata  te  toa. 

Hi,  ha. 
Haere  ana,  ka  hoki  au. 


HE  TAU.* 


Te  marama  i  runga  ra  e, 

Ka  pau  te  korohikohiko,  e  te  whetu, 

Tena,  te  tini  o  te  tangata, 

Te  ngoki  mai,  roto  o  te  otaota  nei, 

Kei  te  whiringa  o  te  patu,  a  Te  Mautara  nei, 

Kei  te  whakapateko  mai, 

Tona  taina,  i  roto  i, 

Nga  keha,  o  tona  wahine. 

Aha,  kia  mau,  te  pupuru, 

Aha,  kia  mau,  te  pupuru. 


*  The  words  priuted  in  italics  are  sung  as  a  chorus ;  the  rest  of  the  song 
is  sung  hy  one  voice. 


192 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  HAKA,  NA  HOKI.* 


Te  he  koia  e  hine,  e, 

Te  papa, 

Te  urunga, 

Te  moenga, 

Te  whariki, 

Maranga  tonu  mai,  ki  runga. 

Koia  koa,  i  tata  mai  ai,  te  ki, 

Ki  taku  matua  whetowheto, 

He  kararoraro  'ngeau. 

Katahi  nei,  ka  tino  he, 

Nga  hangarau  a  te  uri  o  Te  Wehi-o-te-paipai, 

Nukanukarau  rawa,  hangahangarau  rawa,  ka  takoto 

tiwani  au  ki  muri. 
No  reira,  te  whakatakao  a  te  tangata, 
He  ariki  kai  tapairu ; 
Ko  wai  te  wai  ?  i  tohi  ai,  Wakaraka-te-whatu,  hei  tangae- 

ngae  mo  te  tangata. 

Me  ui  koia  te  tiputia  ? 

E  tu  mai  ra  i  tawhiti,  e  kanapu  ana  mai  runga  te  rangi ; 

ko  te   uri   au,  o  Te  Putangi-mai-waho-o-te-parirau-o- 

te-tara. 
O  Te  Whakatapairu  ariki,  ko  a  Titirauwhea,  tena,  kei 

tai,  e  hiko  ana. 

Ko  wai  te  tupuna  kia  whaka-o-Uenuku  ? 

Whatitiri, 

Takataka, 

*  Te  Pehi  married  as  his  first  wife  Tiaia,  first  cousiu  ofHoki,  hethentook 
another  wife  Purewa,  who  treateei  Tiaia  contemptuousl3T,  eaiiing  her  slave. 
Hoki  then  composed  this  poem  to  cleride  Purewa,  and  to  prove  the  high 
hirth  of  Tiaia. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  193 


Hapai, 

Mamaua, 

Tangotango, 

Arahuta, 

He  putanga  wheao,  he  ariki  taniwha  tena ; 

E,  Ue, 

E,  Raka, 

Kakati, 

Tawhao, 

Whatihua, 

Uetapu, 

Ko  Te  Mania-o-Rongo, 

Ko  Te  Ao-te-tau, 

Rawaho, 

Te  Paripari, 

Uenuku, 

Tuwhatu, 

Mapau -a-tuiri-rangi, 

Ko  Maniatiemi, 

Ko  Tanga-ki-te-Marangai, 

Ko  He-uru-rangi, 

Ko  Korou-kore, 

Ko  Hine-puanga-nui-a-rangi,  kei  runga  nei. 

Whakamama  nga  karakia,  ko  te  Waka-i-tu-pawa, 
Ko  Tu-Whangaia,  mo  aku  tupuna, 
E  kiia  mai  nei,  he  urunga  kowhatu,  he  moenga  rau 
kawakawa. 

Ko  Te  Rerenga,  ko  Mariu ; 

Te  upoko  whakahirahira,  ko  Rangitihi, 

Ko  Hinematua, 

Ko  Ririwai. 

Naupe  whakararo,  ki  te  upoko  tamoremore,  ko  te  aitanga, 
a  Kahukaka,  ko  Houmea  te  puru  o  Houtaiki. 


2  B 


194  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Takahia  atu,  i  tuauru,  ki  Okoro, 

Tuperoa, 

Tahinga, 

Ko  Potete,  te  uri  o  Karewarewa ; 

Tena,  to  tipuna  hoko  pipi,  i  haere  mai  i  Parareka, 

Ko  Noke,  ko  Puhangahau, 

Ko  Ngatiurunumia,  ko  Te  Matapihi. 

Ka  hau,  ki  te  hikupa  o  te  ika,  ko  Taumairangi,  nga  wha- 

katiketike  mai  o  Ngamotu ; 
Te  Manu-tohe-roa,  ko  Rauakitua ;  ko  nga  mangainga,  o 

aku  tipuna,  e  rangona  nei. 

Whaka-Ruaputahanga  i  a  koe, 

Nukunuku  Tiaia,  te  wahine  tautauwhea,  ki  tahaki, 

Kia  watea  te  nohoanga,  o  te  wahine  tiketike. 

Kumekume  matawaka  ki  te  marae, 

Kia  tangi  te  titi,  i  runga  i  te  rae  ki  Tirua. 


HE  TANGI. 


E  Tama  koe  aku, 

E  tiori  mai  ra,  e  tama, 

Kei  runga  koe,  kei  te  toka  tapu, 

E  karanga  mai  ana,  ki  a  au, 

E  hoki  mai  ranei,  te  rangi  tahi, 

Ka  matuarautia  ki  te  tangata» 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  195 


HE  TANGI  MO  TE  WHENUA  NA  RAKEIWHARA 
NO  TARANAKI. 


Tukua  he  karere,  ki  a  Tuatara, 

Te  mokopuna  a  Ouenuku, 

Te  puke  i  Rarotonga, 

Taku  kainga  ra ; 

Tu  ake  hoki  au,  ki  runga  i  Owhato ; 

Kia  whakamau  koe, 

Nga  taotaoroa, 

Taumaru  ana  mai, 

Te  tai  ki  Oruapoto, 

Ka  riro  te  whenua, 

Taku  kainga  ra ; 

E  tau  ianei, 

E  kahuhui  atu,  kei  rawahi, 

Whakatonga,  o  te  Waiariari. 

Kia  wetewete  koe, 

I  te  wao  nui  a  Tane, 

I  kiia  mai  au, 

Ki  te  tere  kau,  e,  ra  i. 


KO  NGA  MATA  TENEI,  A  KAITEKE,  I  NGARO  AI 
A  NGATIWHATUA. 


Ka  mate  koa  Kaipara,  ne, 

A-e, 
Ka  mate  koa  Kaipara,  ne, 

A-e, 
Ka  mate  koa  Kaipara, 
Ka  tu  wehiwehi,  ka  tu  wanawana, 
Ka  tutu  te  puehu,  ki  runga,  ki  te  rangi, 
A  ko  te  puke  i  Aotea,  ka  piki,  ka  kake ; 

Hi,  ha. 
Ka  taupatupatu,  te  riri. 


196 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


WAIATA  NA  TE  WAHINE,  KA  TAE  MAI  ONA  WHANAUNGA  KI 
TE  TIKI  MAI  I  A  IA,  KIA  WHAKAREREA  TANA  TANE. 


Ho  mai  te  kainga,  kia  tangihia,  ka  tauwehe  tenei ; 

Momotu  ra  ia  ki  tona  nui,  i  kitea  iho  ai  e  te  ngakau, 

Taku  hei  kotara,  i  nga  rangi  ra,  kei  totahi  ai ; 

Kei  hine  ana  au,  kei  tama-tahi-ai,  ki  te  whare, 

Ka  hara  mai  tenei,  ka  takoto,  ka  whakapaea  ki  te  takuahi ; 

Toia  mai  te  tatau  no  Itangiriri,  hei  tau  ake, 

Kei  te  whakapaki  te  whaiapu,  no  Whangamata  kia  rehua  au, 

Kia  mutu  ai,  to  ngakau,  e  hao  nei  ki  te  makau. 


NA  TOPEORA. 


Tera  te  marama,  na  runga  ana  mai, 

0  Tikihorehore  ra, 

Puke  ka  whakaahu,  ki  Kakapuke  ra  ki  Mokau  ra, 

Ki  Taranaki  ra, 

Kei  raro  e  Hari, 

Te  wa  tutata  ki  te  tau  i'ra  rangi. 

1  kare  ai  e  roto, 

'Ai  he  akakura  hei  kokiri,  tau  rawa  atu, 

Ko  Kaikoura  ra, 

Te  kite  noa  ake,  nga  rimu  e  huaki, 

Ki  te  Whaiapawa, 

Rongo  i  hara  mai  no  Korea, 

Muru  ana  i  ahau, 

Puia  tu  mai,  ki  Taupo  ra,  ki  Rotorua  ra, 

Ki  Ohinemutu  ra, 

Kei  raro,  Pukuiti. 

Te  wa  tutata  ki  te  tau  i  rangia, 

I  taku  hoko-itinga, 

Ra  pea  koe  kei  te  ao  c  rere  'kei  te  ao  taka  runga  nana  i, 

Whiu  mai,  te  aroha  i  ahau. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  197 


KO  TE  TANGI  A  MAKIRANGI  MO  TUPOKI. 


Tera  nga  whata,  ka  moiri  kei  Parininihi, 
Nana  i  ho  atu  ki  waho, 

Haere  ra,  e  pa  ma,  i  te  apurorowhio,  o  ruhi, 
O  ngenge, 

0  te  makino ; 
Kino  tonu  i, 

1  whakahokia  atu,  e  koe,  ki  te  hau-a-uru, 
Te  whakahokinga  mai,  ka  whiti  i  te  Rore  ; 
Kihai  koe  i  whakaaro,  kia  manu  te  wai, 

I  runga  o  Ngamotu. 

Kei  to  tamaiti, 
Ma  rau  a  Mataku, 
Mana  e  putiki, 
Te  ua  o  te  pakanga, 
E  tauwhiro  mai  ra, 
Te  hiku  o  te  taua. 

Hirautia  ra, 

0  Kahu  angiangi ; 
Parurutia  ra, 

Te  pu  ki  Waiau ; 

Paerangitia  ra, 

Te  pu  ki  Wharekohu ; 

Kia  nui  o  tohu  ki  runga  ki  to  rangi, 

Kia  rewa,  nga  ngohi  a  te  'Ati, 

Manuwhakarewa  ia  ; 

Kia  whakakau  koe, 

1  te  whana  whatiwhati, 
I  roto  Pararewa. 

Kei  pehia  koe, 

Te  ahi  a  te  tupua  ; 

Tenei  Poutu  nau  i  here  mai, 

Hei  whakatu  atu,  te  maru  i  muri  nei. 

Kaua,  e  runga, 
Hei  koa  ina  mai, 
Tukua  atu,  ki  waho, 


198  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

Mo  Tautari  ma, 
Mo  te  wai-aruhe, 
E  tanga  tonu  nei. 

Ma  te  hau  takaha, 
E  turaki, 

Taku  rata  tiketike, 
Taku  whakaruru  totara, 
E  tu  ki  Poutama. 

Hurihuri  noa  ana, 
Te  mokai  o  te  wahine, 
Taku  kiri  whakaniko, 
Te  kiri  o  Awanui, 
Ka  whara  kei  muri. 

Karanga  mai,  e  Pare,  i  te  rae  ki  Itangiahua, 

Tena  te  manu  nei, 

He  takupu  matakana, 

He  aua  matawhero, 

No  te  utu  e  hira, 

Ki  te  pae  ki  Karakaura. 

Katahi  e  'Poki,  ka  tahuri,  to  rakau  toa, 

I  ngaua  putia  e  te  ipo  wahine, 

Te  whatinga  i  reira, 

Te  puhi  o  te  waka, 

He  tumu  herenga  waka, 

No  runga, 

No  raro, 

No  Te  Rauparaha ; 

Tawiriwiri  ana, 

Te  papa  ki  raro-tonga. 

I  whea  koia  koe, 

Te  tohi  atu  ai, 

To  patu  whakatu,  ki  te  ihu  o  Mama, 

O  Mama,  ra  i,  te  kai  a  Ranga  ; 

O  Hau,  ra  i,  te  kai  a  Wai ; 

O  Tiu,  ra  i,  te  kai  a  Mahare  ; 

Ka  mahungahunga  te  whakahoro,  i  to  angaanga, 

To  angaanga  tautohe  mai  ki  te  hau  o  te  riri,  e-i. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  199 


HE  WAIATA  TANGI  KAI. 


E  Petu  e,  tangi  kino, 

Taruke  rawa. 

Ka  ngaro  e  tama,  te  popoki  o  Kahu-kura. 

K&  whano,  ka  hemo  rere, 

Ara  ko  au,  ka  tuku  atu,  i  te  ope  i  a  Te  Roha  ; 

Kia  mutu  ai  te  mamae  i  ahau,  ki  te  kai  kore. 

I  u  mai  ano  Hawaiki,  ki  uta  ; 

I  ho  atu  ano,  ki  roto  ki  te  rua, 

Kua  tamoea  mai,  e  Te  Potipoti, 

E  Te  Akaaka,  e  Rangahuawhenua, 

Ko  nga  pu  pea,  a  Te  Whiti,  i  karangatia, 

Kia  huna  te  pari  kai,  kia  ngaro ; 

Haere  ra,  e  te  kai,  ki  tawhiti, 

Taku  takapu,  e  pari  ana  te  kai, 

Kai  kore  ma  maua,  ko  taku  tamaiti. 


HE  WAIATA  KAI  NA  NGA  TAMARIKI. 


Ko  wai  kei  Puketi  ?  rara. 

Tenei  taku  kaki, 

E  tamina  noa  nei, 

Ki  tana  kai,  he  whakahiku, 

Ki  tana  kai,  he  whakangako ; 

Kotia  i  runga, 

Kotia  i  raro, 

Kotia  i  te  rehe,  o  te  kaki  o  Waipuapua ; 

Nawai,  nawai,  kawa, 

Nawai,  nawai,  reka, 

I  kainga  ai,  hapukuria ;  kau-uup. 


200  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA  NA  TE  RANGINUI,  MO  TE  KAKAHU  KORE.* 


E  kai  e,  te  kutu, 

E  kai  e,  te  tuiau, 

E  kai  e,  te  tara  pake,  e  tu  ki  Turamoe  ra  i  a ; 

Tera  te  rongo  o  Paeroa,  te  hau  i  raro  ra  ; 

Ekore  ranei  a  Te  Mui,  e  whiwhi  mai,  i  tona  nei  hana, 

Hei  whakatau  ake  ki  te  tangata  nei,  ki  a  Te  Moko, 

Nana  i  ki  niai,  yHe  pakaru  te  ihupuni, 

Hoki  kau  mai  a  Rangitapuarewa, 

Te  kai  kawe  taonga. 

Me  kawe  te  hana  nei,  ki  Whakanau, 
Ki  te  wai  ra  o  te  hinu  oke, 
Hei  tamata  iho,  i  taku  kiri, 
Tuku  te  whero,  ki  taku  tinana  i  a. 


HE  WAIATA  NA  NGATIKAHUNGUNU. 


E  hika  ma  whakarongo  mai,  ki  te  tara  ka  iri  wharetia, 

Te  ai  he  makeretanga  ki  raro, 

E  naku  nei  ana  te  tapu  i  ke  i  rau  rangi, 

He  muringa  nei  au  he  eke  wai  rehu  mai, 

He  kino  te  ngutu  o  te  tangata,  ki  te  heri  mai  ki  a  au, 

Kia  pa  mamao  ai  taku  haere  ki  reira,  e-i. 

*  This  song,  excepting  the  first  Iine,  sung  as  a  chorus. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORĪ.  201 


HE  KOHUKOHU. 


E  hine  e,  tangi  kino  e,  tangi  aurere  nei  ki  te  kai, 
Tena  o  kai,  ko  Te  Wherowhero,  ko  Te  Kanawa ; 
Nana  i  unga  mai,  ka  eke  nei  taua,  ki  te  tihi  ki  Kamaru ; 
He  maunga  tu  noa,  kaore,  he  makorea  tangata. 
Kei  te  anuanu  au,  i  te  waitakataka,  no  Hari  ranei, 
No  Haupokia,  no  Maniaruahu,  no  Kahatuatini,  no  Tukorehu 
Whakaki  tonu  ake,  ko  Hou,  ko  Te  Wharaunga,  ko  Hihi, 
Ko  Te  Whakaea,  ko  taku  kai  reka  nei,  ko  Te  Au,  e 
Mokai  'Haeata;  i  whakarauora  ai  taku  kai,  ko  Haututu, 
Te  tangata  horiara  ki  roto  o  Parekete. 
E  tapu  te  Rangituatea, 

Tukua  mai  taku  kai,  ko  Hore,  ko  Tawhiriao, 
E  mau  wehi  ana  au,  i  to  Atua  mana,  i  a  Uenuku, 
Ko  Te  Whareangaanga,  me  ko  Te  Taniwha  te  kai  a 
Pukueka,  ehu. 


HE  WAIATA. 


E  Pa  tawaho,  e  awhea  mai  nei, 

E  ho  mai  ana  koe,  e  te  kokoraro, 

Te  mate  o  te  aroha,  ka  eke  kei  te  kaki ; 

Kei  nga  puke  au,  ki  Paratetaitonga  ; 

Nau  ka  pai  atu,  ki  tahau  wahine, 

Ka  kawa  tonu  au,  ka  wai-ngaio-tia, 

Pu  ake  ki  te  whare,  ki  a  Tumutara  ma, 

Nei  ka  noho  noa,  oma  nga  waka  mai  o  Te  Wharetotara, 

Ko  Hine  Moa  au,  e  whakakau  ana  mai, 

Nga  tua  one,  ki  Rangiuru  ra  ia, 

Naku  te  Uma-kawa,  i  turaki  ra  waho, 

Kei  taku  hoa  ra,  te  tau-whakaurunga  ; 

Nei  ka  hikoi,  te  horo  ki  Papango, 

Ko  te  whakawhirinaki, 

Tauawhi  nui  au. 


2  c 


202  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA  TAWHITO,  HE  WAIATA  WAWATA  MO  TE  ATAHUA- 
TANGA  O  TE  PAI  O  TE  PUKEROA  R&NGIT1RA  O  NGATIPAOA. 


Kaore  te  whakama,  kei  te  ahi  toro, 
Au,  e  tahu  ana, 

He  wai  tarata  ra,  me  patu,  kia  kakara, 
Kia  ingo  mai  ai, 

Ara  ko  te  tau,  te  wani  noa  atu  ra, 

Wai  e  rongo  atu ; 

He  karere,  tuku  mai  i  kitea  e  au, 

He  pai  tangata  tonu, 

Taku  nei  ano  me  huri  ki  te  tua, 

I  taku  tinana, 

He  rite  te  pehanga,  ko  Paratetaitonga, 

Kei  te  hukarere, 

He  rakau  maroro  au,  ka  hapainga, 

Te  riu  ki  Hauraki, 

Kei  hori  e  te  ngutu,  kei  tara  e  te  rau, 

Mo  aki  kore, 

Te  pai  horahia  mai  a  Te  Pukeroa, 

Ka  whakakapua  nui, 

Na  te  hoa  i  uta,  ki  te  makau  tangata, 

I  taku  tinana, 

Ka  hara  mai  tenei,  hei  matakitaki, 

Hei  whakautanga  rau,  i. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  203 


HE  WAIATA, 


Kaore  te  po  nei,  te  hari  wairua  mai, 

Ho  ake  ki  te  ao,  i  tawhito  riro  koe  ; 

He  mahi  atua  ra,  i  rangona  mai  e  koe  ? 

Nau  mai  hoki  ra,  kia  kite  koiwi,  kei  rongo  korero  koe ; 

Te  papa  i  akina,  e  kapiti  tonu  nei, 

Kei  te  wa  ki  whea,  te  ako  ai  ki  te  mahi  ? 

Ka  eke  ano  e,  te  puke  ki  Ruahine, 

E  wha  mamao  ana,  te  hiwi  ki  Maketu  ra, 

Ki  a  Te  Hikaiti  ra  ;  me  tuku  koe,  ki  to  wahine  ; 

E  roto  koa  ra,  e  awhitu  noa  ra, 

Ki  te  tau  i  rangia  ;  naku  koe  i  moe  iho. 


HE  TANGI  MO  TANA  TAMAHINE. 


Arohirohi  noa,  e  Rangi,  i  a  au, 

Te  ura  o  te  kiri,  taku  e  hiko  atu, 

Ra  ka  whakangaro,  ka  kopa  i  te  hekenga, 

To  kanohi  ra,  kei  hoki  mai  whakamuri ; 

Kawhakina  ana  te  ia  ki  Ngatoro. 

E  ahu  ki  te  tonga,  nga  puke  weherua, 
Roto  te  Hiapo,  ki  te  hau-kainga, 
E  hine  a  Te  Kehu,  hikoia  mai  ra, 
Kuru  tongarerewa,  ka  makere  i  a  au. 

E  ahu  kei  te  'raki,  ki  roto  Rangataua, 

Ma  Tipari  ra,  mana  e  hurihuri, 

Mo  hine  a  Te  Kaho,  naku  i  taratara  ai. 


204  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAiATA  MO  NGA  KUPU  WHAKAPAETEKA. 


Kaohe  te  korero  kino,  te  haohao  nunui, 
Ko  wai  nga  tane,  i  tata  mai  nei  ki  taku  taha  ? 
I  hoki  atu  ano  i  te  pou  whakairo  o  te  roro, 
Na  wai,  Mawera  kia  mate  hara  mai. 

Aku  rongo  hanihani,  ka  puta  i.nga  whenua, 

Ka  haruru  ki  tawhiti,  ki  te  huka  o  te  tai, 

Kei  te  Whanganui-a-roto,  ko  Te  Aitu, 

Kia  whakarikaia  te  mate,  e  runa  nei  ki  te  whare. 

Kia  hei  taku  ate,  i  te  tau,  o  tana  tiki ; 
Kia  tia  whakaripa,  i  te  kotore  huia  ; 
Kia  kahu  purua  i  te  neko  pakipaki^ 
Ka  paia  au  te  hoki,  ki  te  koko  i  'Hangaroa. 

E  kore  te  tane,  e  tata  mai  ra,  i  te  whakawehi, 

I  patua  taku  kiri,  ki  te  tororire  ra,  i  te  ngahengahe ; 

I  tahekea  iho,  he  rau  kawa,  kei  taku  tinana. 


HE  WAIATA  NA  NGATIKAHUGNUNU. 


Kai  kinikini  ai  te  mamae  i  ahau,  e 

Te  totatatia; 

Ki'  wawe  te  wairua,  te  tae  ki  Taupo^ 

Ki  a  Te  Heuheu  ra, 

Ki  te  pae  o  te  riri,  nau  e  Te  Hapuku, 

Ko  wai  au  ka  kite. 

Te  riro  noa  ake,  he  whakarua  te  hau, 

He  ho  mai  aroha, 

Kia  tangi  atu  au,  he  puna  ka  utuhia, 
Hei  wai  kei  aku  kamo, 

He  aroha  whakauru  noku  nei,  ki  reira, 

Ka  tokona  rautia ; 

Na  wai  te  hoa  moenga,  o  ia  wahine  atu, 

Ko  wai  au  ka  kite. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  205 


HE  WAIATA  POPO  NA  TE  HAKEKE. 


Kati,  e  tarna,  te  noho  i  to  whare, 

E  puta  ki  waho  ra,  ka  haere  taua, 

Nga  rnatarae,  i  waho  Whakaari, 

Kia  uiui  mai,  'Ko  wai  to  ingoa  ? 

Mau  e  ki  atu,  Ko  Te  Rara-o-te-rangi, 

Kei  ki  mai,  te  wareware, 

Ka  pau  te  whakanoa,  e  te  tmi,  e  te  raano, 

Moku  ianei,  mo  te  kahui  pepeke, 

Te  roa  Wairerewha, 

Kei  whea  to  tupuna  ? 

Kia  whakaputa  mai, 

I  muri  ano  Whakatau-potiki, 

Nana  i  toko  te  rangi,  i  runga  nei, 

Ka  puta  koe,  ki  te  ao  marama. 

Hikaka  te  haere,  ki  runga  Taikoria, 
Pukana  o  karu,  ki  roto  Manawatu, 
Kia  powhiri  mai,  koia  i  to  whaea, 
E  Rau  a  Te  Waka,  ki'paoa,  to  rangi, 
Te  rau  o  te  huia,  he  noa  te  tinana, 
Tenei  to  piki,  he  hokioi  i  runga, 
Nga  manu  hunahuna, 
Kahore  i  kitea  e  te  tini,  e  te  mano, 

Kia  takaro  koe,  nga  takutai, 

E  takoto,  i  waho  Waiwiri,  i  roto  Waikawa, 

Ka  eke  koe,  ki  runga  o  Pukehou, 

Ka  whakamau,  e  tama,  ki  waho  Raukawa, 

Ko  nga  moana  ra,  e  whakawhana  noa  ra, 

O  Tupuna,  i  te  kakau  o  te  hoe, 

Ngaro  rawa  atu  ki  Hawaiki. 


206 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA  AROHA,  NA  NEKEFAPA. 


Ra  te  pukohu,  ka  uta  ki  Ruahine, 
Au  ano  ra  kei  te  kaewa  noa, 
Haea  mai  ra  he  tere  haere  mai, 
No  te  muri  raro,  i  kai  a  kanohi, 
Waiho  kia  au,  nga  whakawai  nei, 
Tainui,  te  Arawa,  he  maro  tuwhera  tonu, 
'Ore  i  kopi  mai,  ki  nga  mea  rarahi, 
O  nga  whenua,  e  tere  te  konia, 
Hoea  ki  tawhiti,  he  tiwai  taua, 
No  Te  Kakakura,  hei  uta  i  au ; 
Utu  ki  Taitomo,  kei  noho  i  te  ao, 
He  tika  kei  a  Te  Wera,  ruia  te  taitea, 
Tute  ehu  tapu,  ko  koe  Te  Matoha ; 
Hei  kawe  i  au,  nga  whakawhitianga, 
O  Whangaroa  i  runga, 
Aea  e  te  iwi  ka  tu  au,  i  te  tapu, 
Ko  nga  ingoa  ra  i  mau,  ki  te  tinana, 
Te  utaina  iho  te  puhi  whakanewa, 
No  te  Aparangi,  he  ra  ka  tukutuku, 
To  waka  e  'Hae',  e  hoea  te  moana, 
Nga  uranga  atu  o  Honipaka,  i  runga, 
Kei  tae  ki  reira,  whakahia, 
Tangi  noa. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  207 


HE  WAIATA,  NA  RAUKURA. 


Me  te  tukituki  te  tau  o  taku  ate, 

Me  pewhea  he  whakahokinga,  mo  Kihirangi, 

Tenei  ano  Te  Wharekaponga,  te  moe  i  te  whare, 

Kei  a  Te  Kuri, 

Ka  rite  raua, 

Whai  hou  e, 

Kowai  te  tupuna  i  noho  ki  te  haere, 

Ko  Rongomaipapa,  ka  haruru  ki  tawhiti  te  moana  pounamu» 

Kia  Hihipa, 

Te  Ruruku-o-te-rangi, 

Ko  Te  Okoro, 

Ko  Te  Pakipaki, 

Te  Kauru-o-te-rangi, 

Tau  taonga  i  hoki  mai  ai, 

Ko  te  Heketua  e, 

E  hoki  ano  i  a  Maru  ki  runga, 

Te  uranga  o  te  ra,  kia  Uenukukoihu, 

Hinekura,  Mihiata, 

Tukaki,  ko  Hinehape, 

Ko  Ngungunekite  rangi, 

Hine-Matioro,  Kahiwa,  Te  Haniatakirau, 

Ka  oti  atu  e, 

He  nui  o  tupuna  i  haere  ki  tawhiti, 

I  a  Pouriao,  ko  Punakiao, 

Tahuwhakatiki,  Kaimatai, 

Ko  Tamangarangi, 

KoMuriwhenua,  i  aPohepohe,  i  aKukutai,  koTeKanawa,  e 

He  aha  te  he  i  a  Ngatoro, 

Kia  Haerekuini, 

Me  aha  Maromuku, 

Nana  Te  Aohinga, 

Te  Ihonga,  a  Kurawaero, 


208  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Nana  i  ai  atu  Kaitawhara,  ka  puta  kei  waho, 

Korouaputa, 

Parekohatu, 

Waitohi, 

Te  Itauparaha, 

Haeata, 

Me  ko  Rangi  Topeora, 

Ko  Ngatoru,  e. 


NA  HINE-PAWERA  TE  WAIATA  NEI. 


Tenei  ka  noho, 
Ka  taka  he  kopito, 
Kia  tohungia  mai, 
He  tino  kai  maro, 
Kaore  ianei, 
He  mamae  ka  kikini, 
Na  wai  te  atua, 
Kei  whakaokorau, 
He  taru  mate  anake, 
Na  roto  i  a  au, 
Tu  ana  te  moana, 
Ka  kaunuku  haere, 
Ko  muri  ra  ia  ana, 
Kei  hoki  te  wai  ehu, 
I  te  taheke  wai, 
E  ruia  ki  te  ripo, 
Ki  Okawanui. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  209 


HE  HAKA  TAUA,  NA  WAIKATO,  MO  PEHITAHANGA.  * 


Rokohanga  mai  taku  ipo, 
O,  e  atawhaitia  ana, 
A,  ka  riro  i  te  komuiiumuhu, 
U,  ka  riro  i  te  korerorero, 

0,  ka  tu  ra  ka  haere, 

E,  ki  te  tiki  ra  i  te  Kawau, 
U,  kia  riro  mai  Tupoki, 

1,  kia  riro  mai  Raparapa, 

A,  kia  riro  mai  to  kai  ngohengohe  te  riri. 


KO  MATITIKURA,  TE  INGOA  O  TENEI  KARARIA.  f 

Hora  te  manawa  i  a  Rangi, 

Tina  te  manawa,  ko  Mauwhakatina, 

Toka  te  manawa,  ko  Mauwhakatoka, 

Tenei  tama, 

Te  taka  nei, 

E  taka  ana  tama, 

I  te  mahaki, 

Rukuhia,  ki  moana  uriuri, 

Rukuhia,  ki  moana  teatea, 

Tuturu  ki  te  rang-i, 

Houtina, 

Tawhia  ki  te  rangi, 

Houtake, 

Kei  o  kakahu  parapara  to  hara, 

He  kai  tumua, 

He  kai  nanua, 

He  kai  riro  ki  roto  ki  a  koe, 

Taru  toto, 

He  tapu  te  rangi  kia  tokona, 

Kia  mamao  e  na  Whiro,  e-i. 


*  Na,  ko  Pehitahanga,  i  mate  ki  te  Kawau,  ki  te  pa  o  Tupoki  raua,  ko 
Raparapa. 

f  Ka  ora  te  tupapaku,  i  tenei  karakia. 


2    D 


210  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NOA 


KO  TE  KOPANI,  O  MARU. 


Tatara  te  hono, 

He  hono  aitu, 

Tatara  te  hono, 

He  hono  aitu, 

Kitua  te  po, 

Ritua  te  ao, 

Mai  a  riri, 

Mai  a  nguha, 

Ritua  te  ao, 

Mai  a  riri, 

Mai  a  nguha^ 

Kitua  te  po, 

Mai  a  riri, 

Mai  a  nguha, 

Rikiriki  te  hono, 

Eangaranga  te  hono, 

E  tu  au  kapiti, 

Apitia  i  hono, 

Aua  hono  i  uta,  i  tai 

Te  roroku  no  Tu, 

Hurihia  i  tonga, 

Hurihia  i  manuka, 

Whai  take,  whai  take, 

Whai  take  ake  hoki  au, 

I  raro  aio, 

Te  tupua  te  ki, 

Te  tupua  te  rea, 

Te  tupua  i  nguture, 

Te  tupua  i  wananga 

Te  wananga  mai  ai, 

Ma  te  Aionuku, 

Ma  te  Aiorangi, 


HAKIEARA  O  NGA  MAORI.  211 


Ma  te  Whakaokorau, 
E  Tumatangaroa, 
Hoaia  Whatitiri, 
Ka  papa  te  rangi, 
Ko  Ana  ki  te  rangi, 
Ko  Anarea  te  rangi, 
Ko  Anawawaro  te  rangi, 
Aua  ki — a. 


HE  WAIATA,  NA  TE  WAIRUA. 


E  pawa  koia  kiwi  te  hauwu  tonga-ewe, 
Pupuhiwi  mai  neiwi  ki  takuwu  kiri  mo, 
Kai  pakiwihore  rawawa  i  akuwu  ringa  kiwi, 
Te  rauwu  kaku  kaiwi  Arikiwirau  ewe, 
E  korewe  ra  ewe  taeawa  atu  howo, 
Ki  rawawa  mai  neiwi  te  Miwiroi  ewe, 
Raungawa  iti  awana  te  tiwinana  kowo, 
Nauwo  tonu  kowo  i  harawa  mai  howo, 
He  whare  iwi  runga  owo  te  papawatere  rawa, 
E  aiwi  au  iwi  te  rimuwu  pae  kowo, 
Nga  tokawa  tapu  auwo  ki  Hingarae  tewe, 
Ata  kiwi-tea  tewe  whakarewewanga  maiwi, 
Na  Te  Ngawahue  iwi  ngamowotu  ra  kowo, 
Ma  Hinewerau  awau  e  puwupihi  kiwi, 
Wawe  tewe  tae  kiwi  nga  tawane  kowo, 
I  nohowo  roa  howoki  tewe  ao  keiwi, 
Manakowo  mai  ewe  te  ngawakau  kowo, 
Nga  mawahinga  owo  taku  owohinga  kowo, 
Ka  hokiwi  au  kiwi  te  heiwi  Awekawa, 
Rangitiwitoko  tewe  whakarewewanga  mawa, 
Taia  wahau  ewe  tarawauwautia  nei. 


212  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA,  WHAKAORIORI,  NA  TE  HEUHEU,  MO  TANA 
KOTIRO  MO  NGERU. 


E  hine,  e  tangi  whakawairua  nei  te  po, 

I  puta  rnai  koe,  i  te  waenga  riri  a  o  tupuna, 

Ka  ngaro  te  kai,  te  hau  pupu  mai  o  te  reinga, 

Tenei  e  hine  nga  nui  o  tupuna,  i  pukeria  Hauhungaroa, 

Ko  Pehi,  hua  i  mua  ra, 

Ka  pa  ianei  e  hine,  ko  ta  namata  riri  he  kahikatoa, 

He  paraoa,  he  akerautangi ; 

Tenei  e  hine,  ko  te  ahi  na  te  atua, 

Nana  i  whakaonge  te  kai  e  hine, 

Hei  ki  mai  ma  te  rau  o  te  wahi, 

He  nane  ngehe  rawa  ki  te  mahi  kai, 

I  onge  hoki  i  mua  ra  i  o  tupuna ; 

I  huia  ruatia,  ko  te  kai,  ko  te  taonga, 

Ko  te  toa  i  paia,  i  waenganui  i  nga  he, 

Ko  te  Pukeroa,  hei  reira  tahi  ano  raua  nei, 

Ko  Te  Ratuhi, 

Na  Wariwaritea,  te  tau  o  te  mutunga  riri  a  to  tupuna ; 

I  rangona  atu  e  ki  te  rangi, 

Hei  whakatau  atu  mo  hine, 

Kia  pai  ai,  me  titoko  koe,  e  au  ki  te  puke  ki  Huahine; 

Hei  hoko  huia,  ka  tae  rawa  te  haere  o  te  wahine, 

Ngerungeru  nei,  ki  tawhiti ; 

Ka  nawa  ki  raro,  to  haerenga  ki  Wairarapa, 

Ka  kite  ano,  i  nga  kawe  kai  a  Mawa ; 

Ki  rawahi,  ki  Aropawa  e  hine, 

Kei  uhia  koe  e  te  rehu  o  te  moana, 

Ma  te  tangata  koe,  e  hori  to  aroha ; 

Hei  arahi  i  a  koe,  ki  te  whare  i  a  Hine-i-tahi-o-te-rangi, 

Ko  te  one  i  a  Weka,  tena  e  kiia  mai  nei  ki  te  he  nunui, 

Tonu,  o  raro,  nana  nei  ki  mua  ko  to  koroua, 


Ko  Keketara,  Mauria-Hihi, 

Whakakoretia  ia, 

He  taku  koe  i  tuku  atu, 

Kia  hoki  ana  mai  he  paepaepoto, 

He  parakore  ra  no  taua, 

Ki  a  Tataha  he  umu  korero  te  kai  e  hine. 


KO  TE  TAU,  O  TE  ARAWA,  I  TOIA  AI. 


Unuhia, 

Ko  te  pou  tapu, 

Na  wai  ko  te  pou  tapu, 

Na  Rongomaiwhiti, 

Te  whakarangona  atu  ka  hinga  Ngatoro', 

Ki  te  pou  mua, 

Ki  te  pou  roto, 

Ki  te  pou  wharaua, 

He  aturangi  mamao, 

Hekeheke  iho  i  runga  i  oao, 

Takiri  whawhao  te  ara  o  Ngatoro', 

He  ara  heke  ki  te  po, 

Te  po  nui, 

Te  po  roa, 

Te  po  mamate, 

Hei  ariki, 

Ko  taku  waka,  ko  te  Arawa  niho  popo, 

Ngahae  te  Parata, 

Eke, 

Eke, 

Eke, 

Eke  Tangaroa, 

Eke  panuku, 

Hui  e, 

Taiki  e. 


.214  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA. 


Na  hoki  ra  e  Whare  e, 

Tetea  mai  nei  o  hanga  patai,  paea  kau,  ana  o  kuia, 

E  hira  tenei  nga  puatara  ko  Tahuwhenua, 

Ko  Haerekauki,  kia  whati  i  reira  ko  te  taurua  kei  waho, 

Ko  Taitoko  ki  konei  he  pou  reinga  riri, 

Mo  te  pakanga  nui, 

Kia  huri  kau  papa  i  te  whakataringa, 

A  Here-te-wera  koe  e  whare, 

Mo  Urutawhana, 

Mo  te  rnea  i  tirohia  atu  hei  matenga  tangata, 

Ko  1  aia-te-Mamaru  hei  atawhai  pani, 

Hei  karanga  uhunga  ki  te  hau  auru, 

Ki  a  Tautara  ra  hei  matakitaki, 

Tena  e  Rata  whakaputuputuria, 

Kapo  kau  atauana, 

Kia  hoki  mai  te  mahana, 

Kei  te  atua  tawhana, 

Ka  mauru  ai  te  aroha  na. 


HE  TANGI. 


Tera  Matariki, 
Whakakau  ana  mai, 
Ko  Pehi  pea  e, 
Tenei  ka  hoki  mai, 
Hoki  mai  e  whae, 
Kia  tirohia  koe, 
O  tahuritanga, 
Hei  mihi  kau  iho, 


HAKIRARA  0  XGA  MAORI.  215 


I  miroia  koe, 

Ki  te  kahu  o  runga, 

Ki  te  whakairo  ra, 

Nau  e  Kahungunu, 

Ki  te  ra-rua-tere, 

Nahana  i  ho  mai, 

I  maunu  atu  ai, 

Nga  pou  o  Ngataiwhakarongo, 

0  te  Tahawai, 

Ka  takoto  kino  kei  te  one  i  Rangaunu, 
Te  kai  atu  koe  i  a  Te  Urehakari, 

1  a  Waiariki, 

Hei  poupou  mo  roto. 


HE  TANGI,  NO  MUA. 


Taku  ti  kouru  nui, 

Ka  whati  i  te  hau  ripo, 

Ki  Opou  ra, 

E  koa  ra, 

E  rau  tangata, 

Ka  takoto  noa, 

Tauranganui, 

Kaore  te  mea, 

E  mau  wehi  ra, 

Kia  kumea, 

Te  wao  kauri, 

Kia  whakatere  ia, 

Ki  te  tonga, 

Ki  a  Te  Puia, 

Na  te  rangi  ra, 

E  manahau  ana, 

Ki  te  iwi,  e-i. 


216  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI  TENEI,  NA  TE  TARAKIHI,  KEI  TE  RAUMATI 
TE  TANGI  Al. 


Tui-tui, 

Karire, 

Tui-tui, 

Karire, 

Kai  kai  te  tangata, 

Kai  kai  te  tangata, 

Te  tuutu  o  Taranaki, 

Te  tuutu  o  Taranaki, 

Ina  hoki  e  te  Reureu, 

Whakaeroia  mai  ki  konei  anake, 

Whakaemia  mai,  ki  konei  anake, 

Te  kiri  o  Hinauriki,  ko 

Te  kiri  o  Hinauriki,  ko 

Te  wai  e  rere, 

Turuki, 

Te  wai  e  rere, 

Turuki, 

Ka  turi-turi,  akuanei, 

Ka  turi-turi  akuanei, 

I  akuanei. 


HE  WAIATA,  NA  TAWAEURU. 


Kaore  te  aroha  o  te  muri  tokerau, 
Hauraki  ra  hoki  na  te  po  ano,  na 
Ana  i  whakatata,  e-i, 
Whai  noa  atu  ana  te  takiringa  hoe,  na 
Au  na  e  Hao,  hei  kawe  i  a  au,  te 
Matariakopanga  o  te  Kotuku  ra  ia,  tu 
Ku  atu  ai  koe  ki  tahau  wahine  ra, 
Nei  te  whakaeke  ki  a  Pipimoho  e, 
Tau  kei  a  Ngenge, 
Kei  rumakina  au,  te 
Ia  ki  Ngaromaki  e-i. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  217 


HE  AWA  MOANA,  KO  TE  AWA  O  REHUA. 


Ka  hura  tangata-uta, 

Te  tiaki  atu  ki  tangata-tai, 

Ka  hura  tangata-tai, 

Te  tiaki  atu  ki  tangata-uta, 

Pera  hoki  ra, 

Te  Korepenui, 

Te  Koreperoa, 

Te  wahi  awa, 

Te  totoe  awa, 

Whakamoe, 

KoTu, 

Ko  Rongo, 

Tama  i  a  ia  te  awa, 

Kauraka  tama  e  purutia, 

Tukua  atu  tama, 

Kia  puta  i  waho, 

I  te  tawhangawhanga, 

He  putanga  ariki, 

No  Rongo, 

Ki  te  ata  tauira  mai  e  i. 


HE  RANGI,  KOAUAU, 


Tutara  e, 

Tutara-Ruarangimamao  te  tara  ki  Kaiwhare, 

Ko  te  hua  tenei  hanga  i  te  wehi  o  te  patu, 

Me  he  patunga  taua  nui, 

Rere  ana  mai  te  tuarehu  ka  pa  ki  taku  kiri, 

Taku  kiri  i  whakararatia,  ki  te  anga  tupa, 

Te  kokoti  i  waiho  e  ia  te  pae  ki  Tauranga  ra, 

He  wahine  pono  ranei  te  kai  whakaturu  ki  te  haere, 

Ki  te  pua  kihau  o  Maramarua  kei  tua  koe  i  au  na  i. 


2  E 


218  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WHAKAORIORI  TAMARIKI. 


E  tama  i  kimihia, 

E  tama  i  rapa, 

I  rapa  taua ; 

Ki  roto  te  koretewhiwhia, 

Ki  roto  te  koreterawea, 

Tuturi,  mau  ake,  ki  te  kawei  o  te  hue,  na,  i, 

Ko  Kurawaka,  ano,  Kurawakakatohia, 

Ko  Tohinuku,  ano,  ko  Tohirangi  ano, 

Ka  kukune,  Hawaiki,  e-i, 

Kei  te  taina  ano  koe,  i  te  tai  o  to  Atua ; 

I  a  Uenuku, 

Ka  riro  i  a  Uenukumatua, 

Ko  Marewa-ki-te-po, 

Ka  riro  i  a  Pawamatua, 

Ko  Marewa-ki-te-ao, 

No  te  Ngakinga-mate  tama  o  tana  whanau  o  Maputu-ki- 

te-rangi, 
Mahina-i-te-ata-ropa-nui,  e, 
Ko  Hinengamatamea ; 
Ka  kore  he  pahi, 

Ka  whakairoa  ki  te  rakau  tona  hokotoru, 
Ka  kimihia  ki  roto  te  ponga  tauhara, 
Ko  to  tupuna  ko  Maraengamorehu  e  tama, 
O  era  matenga,  ka  whakangaua  ki  te  riri  ko  Waikokopu  e, 
Ko  Maikukutea,  e, 
Tihorea  i  te  rae,  tapahia  i  te  taringa, 
Ka  patu  ki  te  ihu,  ka  patu  ki  te  ta, 
Ka  whakapaea  ki  uta  ra, 

Ko  te  Paripari,  ka  whiti  te  mate  ki  a  raua  na  i, 
Ko  enei  nga  oinga  remu  ano  tenei  o  oku  pakeke, 
Kauaka  hoki  ra  e  kai  kanohi  tonu, 
Kei  nga  kikitanga  i  runga  i  a  Te  Kahu ; 
E  whakawheauau  ana ; 
Houa  he  po  au,  whiti  ana  ko  te  ia  i  tua  o  Tawauwau, 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  219 


Tauare  te  waka  i  roto  te  kopua, 

Kia  maru  tata  au, 

Kei  era  nga  pukepuke,  i  waho  te  Hunuhunu, 

Kei  era  nga  kainga  whakahie  o  ratou, 

Aua  atu  ra,  ko  wai  ka  kite  atu, 

Tenei  ano  au  kei  Hika-o-te-raro, 

Nahana  i  waiho  ki  oku  pakeke, 

Mo  nga  whakawheauautanga,  ki  te  pou-tiangaoko, 

Engari  ano,  ko  taku  umere  tangi,  ki  te  aroaro   o  to  tupuna 

o  Te  Rarotawhiao, 
E  hara  taua  i  raro  nei ; 
No  runga  taua,  no  te  hiwi  nui  e, 
No  te  maunga  tiketike  e  rere  nei  te  paroro, 
Na  raro  taua,  na  Ranginui  e, 
Ka  noho  i  a  Kurapori  e, 
I  te  tamahine  a  Te  Mate-a-moa, 
Ka  puta  ki  waho  ra,  Uenukuwharekuta, 
No  te  whakautunga  ano  ki  te  tarai  kahokaho  ka  homai  he 

kai, 
Tawhara  i  raro  ko  te  hokowhitu  kuri, 
Ko  te  hokowhitu  tangata, 

Tenei  ka  waiho  nei  hei  hoa  riri  mo  koutou  na,  i, 
Haere  rawa  ake  rapea  ia  e  tama  to  tipuna  a  Te  Whatuiapiti, 
Kei  nga  matenga  ia  e  tama, 
Ko  te  kauanga,  ina  i  a  te  kore, 
Ko  koe  kohau  atu  ra, 

Me  whakamanawa  mai  ki  runga  ki  a  Hinemapuhia, 
Na  Hinewairangi,  na  Rakautekura, 
Na  Hinengapuhia,  ko  Te  Hikaraeroa, 
Houa  ki  a  Matariki  te  kopa  o  Tawhito,  ka  ora  na,  i, 
Whakatika  tonu  o  tupuna, 
Whai  tonu  era, 
Ko  Wharemahuki  e, 
Whai  tonu  era, 
Ko  Wairangi  e, 
Piko  marire  mai  Tuputa,  ka  takahia,  te  Kuramahukirangi, 


220  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Ka  pepeha  i  reira, 

Ka  whanatu  ka  haere, 

I  Hianganui  ra, 

Kia  tiwhana  te  atua  nei ; 

Tiwhana  i  runga  ra, 

I  te  umu  ra,  e, 

I  taona  ai  Tunui  a  Takaha,  na,  i. 


HE  WAIATA,  NA  TOPEORA. 


Kati  au  i  konei, 

Hei  ekenga  ihu  waka, 

Hei  tainga  waihoe, 

Mau  e  Te  Pehi  ka  kopa  o  te  rae, 

Ki  Puneke  ra  i  a, 

He  ngaru  ka  whati  mai  ki  Otaheke  ra, 

He  herenga  kaipuke  i, 

Nahau  e  Te  Marutuna  e  ata  rerehu  ana, 

Te  hiwi  ki  Rangitoto,  k 

Me  pewhea  atu  e  au  te  kau  atu, 

He  wa  moana  nei, 

Me  whakatakoto  au  ki  te  ngaro  tarawhata, 

Kei  paria  e  te  tai, 

He  manu  aute  au, 

E  taea  te  whakahoro, 

Ki  te  aho  tamiro,  i. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  221 


HE  MARO  TAUA. 

He  tamariki  ranei  koe,  kia  akona  he  mahara  e  ra, 

Ngaua  i  te  wiwi, 

Ngaua  i  te  wawa, 

He  papatunaku, 

Homai  taku  tu, 

Homai  taku  maro, 

Kia  hurua, 

Kia  rawea, 

Kia  harapaki, 

Maua  ko  te  toa,  e  hara  mai  nei, 

He  maro  riri,  te  maro, 

He  maro  nguha  te  maro, 

He  maro  kai  taua, 

Na  Tumatauea,  Nini  e  Nguha, 

Ka  kai  te  Rangi,  e  tu  nei, 

Ka  kai  te  Papa  e  takoto  nei, 

Ka  kai  Tawhirimatea, 

Rutua  i  runga, 

Rutua  i  raro, 

Rutua  i  o  tarapakihiwi, 

Haere  ake  ra, 

Te  ihi  o  nga  toa, 

Te  mana  o  nga  toa, 

Te  whatu  teatea  aNuku, 

Teatea  a  Rangi, 

Huri  ana  te  po, 

Huri  ana  te  ao, 

Tena  hoki  ra  te  whatu  ka  rere, 

Ko  te  whatu  o  te  Pukenga, 

Taukoroki, 

Ko  te  whatu  o  te  Wananga, 

Taukoroki, 

Ko  au  ki  runga, 


222 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Taukoroki, 

Ko  au  ki  raro, 

Taukoroki, 

Tena  te  rakau  na  Tu-te-rangiharura, 

Te  rakau,  na  Tu-te-rangingatoro, 

Ko  te  rakau,  na  Kaihika, 

Ko  te  rakau,  na  Kaiure, 

Waerea  te  marutuna, 

Waerea  te  maruwehi, 

Waerea  atu  ra, 

Tarekoreko  atu  ana  ki  tahaki,  e-i. 


Ka  waere, 

Ka  waere, 

Makereta, 

Ka  waere,  ka  waere  i  runga, 

Makereta,  ka  waere  i  raro, 

Makereta,  kaikai  kutu, 

Makereta,  kaikai  riha, 

Makereta, 

Whakatahaia,  te  kukakuka, 

Whakarerea,  te  kukakuka, 

Te  roua  atu, 

Te  kapea  mai, 

Te  roua  atu, 

Te  kapea  mai, 

Roua  ki  Whiti, 

Roua  ki  Tonga, 

E  tu  te  rou, 

Rouroua, 

Taka  te  kape, 

Kapekapea, 

Ka  eke  i  to  ihi, 

Ka  eke  i  to  mana, 

Ka  eke  i  to  Mara-a-Nuku, 


HAKIRARA  O  NGA  MAORt.  223 


Maru-a-Rangi, 

Te  ihi  nei, 

Te  niana  nei, 

Ma  Peruperu, 

Ma  Whawha, 

Ma  Hihi, 

Ma  Rawe, 

Hapainga  te  amu  nei, 

Ko  Rutua, 

Harore  i  runga, 

Harore  i  raro, 

Harore  i  tangata  'okotahi, 

Ka  whanatu  te  umu  nei, 

Ki  te  po  uriuri, 

Ki  te  po  tangotango, 

Ki  te  po  wawahi  a  Hine-ruaki-moe, 

Te  tautiaki  mai  ai, 

Te  ika  a  te  Aitu. 


HE  WAIATA,  AROHA. 


E  rere  ra  e  te  ao  uru, 

Tauhokai  ana  ki  te  tara, 

Ki  te  uru  ra  kia  tangi  au  i, 

Whai  noa  atu  ana  i  te  tai  heke,  ra  waho, 

I  waiho  te  mamae  ki,  takoto  ana, 

Mo  rau  rangi, 

Ka  hua  koe  i  takahi  mai  ai  i  au, 

Pou  marire  aku  mahara  ; 

Ko  te  hoki  atu  i ; 

Kei  Waikawa,  te  makau, 

Iria  mai  au  ki  te  wai, 

Ka  noho  te  tira  ora, 

Ka  tuku  te  tira  mate  ki  te  po. 


HE  TAU  WAKA. 


Marangai, 

Marangai, 

Marangai  ka  ruia, 

Eke  ana  i  te  papa, 

O  Huati, 

'Huata, 

Homai  ra  taku  tau  kia  haua, 

Hauhau  ariki, 

Te  kura  te  winiwini, 

Te  kura  te  wanawana, 

Ki  tua  o  Reina, 

Ki  tua  o  Retai, 

Ki  te  whakamaunga,  Kekena, 

Kekena  mai  te  Kekena, 

He  manu  whakatauki  pae, 

Ko  Tu  ki  tara, 

Waiho  ko  Tu  ki  tara  pana  atu  e  koe, 

Ki  nga  kai,  he  tamina, 

He  tawara, 

E  Tu  numia, 

E  Tu  rawea, 

E  Tupakaurorohi, 

Whakaoti  Nuku, 

Whakaoti  Rangi, 

To  manawa  ka  irihia, 

Whano, 

Whano, 

Hara  mai  te  toki, 

Haumi,  e. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  225 


KE  WAIATA  TAMARIKI. 


Tera  Meremere, 

Ka  inahuta  i  te  pae,  ko  Tuhau  ki  runga,  ko, 

Manaia  pea  kei  whakaahurutia,  e-au  e, 

Taonga  tuku  atu  ki  te  anuanu,  te  hoki  mai,  e-i, 

Tenei  to  waka,  ko  te  Harakeke. 

Na  Whanui  e, 

Whakau  ana  tama  i  te  pae, 

Kei  Hawaiki  e, 

Kore  koe,  tangihia,  mei  riro  ana, 

Mo  Kotua. 

Tangaroa  i  te  horomea, 

I  tukitukia  ai  koe, 

I  taitaia  ai, 

Nga  hanpapa  kohatu,  i  waho  o  Totorewa, 

Kia  mihi,  au  e, 

Hoki  mai  e  tama,   kia  tarunatia  koe, 

Te  whatu  o  Poutini, 

Te  waero  i  te  whare  kei  a  Te  Ruru, 

A  Te  Hautawaho, 

Ko  wai  ra  te  awa  o  to  waka,  [Js 

I  haere  ai  koe, 

Te  awa  i  Mahae, 

Ko  te  ara  no  Tu, 

Iri  ana  taku  ringa  te  tau  o  Matangi, 

Kei  a  Te  Kiri, 

A  Te  Awhi, 

Huna  iho  ra  ki  te  hopara  nui, 

Na  Toi, 

Ka  patua,  te  kakara  nga  matarae, 

I  waho  o  Titohea  e, 

E  Riki  taku  hoa,  pona  ia  iho, 

To  tamaiti  e, 

Aha  te  whakama  no  namata  te  ika  tere, 

A  Mahina, 

Ka  paea  ki  te  one  kei  te  akau  roa, 

I  Mawhiti  na-i. 


2  F 


226  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE    WAIATA. 


Tenei  ka  noho, 

Ka  whakainau  ake  ki  te  ao  uru, 

'Ore  he  whanaunga, 

Ko  te  uri  au  o  Pani, 

Momotu  ki  tawhiti, 

Ko  Te  Wera-a-Mahuta  i, 

Tuwhera  kau  nei, 

Te  rua  i  moe  ai  aku  potiki, 

A  Hinei-awhitia, 

I  a  Te  Whetu-o-te-rangi, 

A  Ngarangikamahea, 

I  a  Te  Rauangaanga-o-Muriwhenua  i, 

Mua  ra  e  tama, 

To  uru  i  panipania  ki  te  wai  tangihua  i, 

To  kiri  mirimiri, 

Ki  te  renga  horu  no  Parakauae  i, 

No  Ngamatakatau, 

No  nga  wai  puaha  rua  i, 

Raro  te  Huataka, 

I  waho  te  Houhou. 


HE     KARAKIA. 


Piki  ake  Tawhaki, 

I  te  rangi  tuatahi, 

I  te  rangi  tuarua, 

He  auru  rangi, 

Te  rau  o  te  Tawhaki, 

Tawhaki  nui  a  Hema, 

E  tangi  ki  roto  Wharetoreka, 

Toreka. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  227 


HE  WAIATA,    MO   TE    MATENGA    O    TAUPO. 


Noho  ana  Meremere, 
Kaua  i  te  tangata, 
Nana  te  tohe, 
Nana  te  maro, 
Rere  ke  mai  nei, 
He  parera  noho  noa, 
A  raumaroro, 

E  kore  noho  noa  i  te  tarawa, 
E  ai  te  karena, 
Pau  te  ki  atu, 
Whakataha  ki  tahaki, 
He  po  taua,  tena  e  hoki  kei  tua  o  Manuka, 
I  hakua  hei  aha, 
Te  uri  o  Te  Tahiwi, 

Hihitauariri,  whakawareware,  ngakau  kino  tama, 
I  te  uri  o  Huia, 
I  a  Iiangitaiki, 

I  a  Te  Wiwini-o-Rongo  patu  whakawai, 
Ka  hua  ko  te  ora  tonu  ake  tenei, 
Tena  nga  hau  o  Punawheko, 

Hei  whakariuamania  paheke,  haere  atu  i  tou  huarahi^ 
I  te  wai  kowhitiwhiti  a  Paretuhiri, 
Te  Whiti-a-Pakaha, 
I  a  Te  Wharaunga, 
Ki  a  pukanatia, 
Ki  a  tanuku  noa  i  Okiri, 
Wareware  ana  hoki  e  'Raha, 

0  ngakau  e  hao  nei  ki  te  riri, 
Ki  te  tuku  a  po, 

Na  te  awa  Poreterete, 

Te  wareware  ano,  te  whakatuaki  ake, 

Hei  huanga  te  Atua  kia  ware  noa  iho, 

1  mohio  tupuna,  ki  te  whakatupapa, 


228  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Taka  marire  ki  te  hanga  e  whakamatakuria  nei  a  te 

riri, 
I  moimoia  ake  te  kuri, 
Tukutahuatia, 

Hei  utu  mo  nga  hanga  a  Te  Riupawhara, 
Mo  Wahineiti, 
Mo  Pataua, 
Mo  Te  Hauotaraki, 
Mo  Te  Kohutu-a-Te-Rangimahue, 
I  runga  o  Whakatara, 
I  roto  o  Motutere, 
I  reira  te  ripanga, 

Herehere  kau  ana  te  taura  ki  a  koutou, 
Kihai  i  haparapara, 
Kia  kai  atu  Tahuna, 
Kia  nui  ai  te  hara  e~i. 


HE  TANGI,  NA  TE  UARA. 


Kaore  te  aroha, 

E  whana  i  au, 

Homai  he  mata  ki  te  ringa  mau  ai, 

Kia  kotia  te  kiri, 

Kinitanga  maikuku^ 

Kia  marama  au, 

Te  titiro  ki  tawhiti, 

Te  kohu  ka  tairi, 

Te  ripa  ki  Motutawa, 

Ki  te  tau  ra  e, 

Nana  taku  aro, 

I  tuaki  a  pawa, 

Riro  rawa  i  te  Atua. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  229 


HE  APAKURA. 

Ma  wai  e  ranga  to  mate  i  te  ao, 

Ka  nawaia  na  koe  ra  i, 

Ma  koutou  e,  ma  te  reinga  e, 

Taku  tirotiro  noa  i  waenga  i  te  hono  tatai, 

Ka  ngaro  te  whanaunga  e-i, 

Ka  ngaro  te  whanaunga, 

Haea  mai  ra,  to  hei  kakapiripiri, 

Ki  a  tau  atu  ia,  ki  runga  te  puiti, 

Hikakatia  ra,  te  more  o  to  iho, 

To  ihu  ki  a  hara  taumata  e-i, 

Ki  a  hara  taumata,  ka  taka  pu  mai,  te  wai  o  Hikihiki, 

Raparapateuira, 

Hokaia  Tinirau, 

Te  moana  ka  tere,  i  raua  ai  koe  ra-i, 

Kihai  koe  i  raua  i  te  whanga  paraoa, 

No  Whakamoetoka, 

Ka  pau  te  tipona, 

Ki  te  harakeke  mata, 

Tau  atu  ko  te  urunga  e-i, 

Tau  atu  ko  te  urunga,  E  Pou  a  Hine, 

I  poua  iho  ra,  te  pou  ki  Rarotonga, 

Kia  tina,  kia  whena, 

Ka  tere  te  papa,  ki  Nukume  Hawaiki  e-i. 


HE  WAIATA,  MO  TE  MATE,  KIA  EA. 


Whakaarahia  mai  ra  te  marama,  kia  ara  mai  e, 

Kihai  ra  taua  i  rokokakahi  ake ; 

Ka  taurua  taua  i  te  whakatautenga, 

Kowai  hoki  koa  to  taua  tangata, 

Mana  taua  e  tiki  mai  e  wewete, 

Taku  hara  ka  hira  ki  a  Uenuku  e, 

Waiho  maku  taua  e  pokaikaha  noa, 

A  takirua  hokinga  ki  tauna  kupu  kotahi, 

Te  ainga  a  taku  manawa  ka  irihia  ki  a  taua  e-i. 


230  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA,  KAI  KORE,  NA  TE  WHAWHANGA. 


Kaore  hoki  te  huhua  kore  noa  ki  te  niahi, 

Ko  te  kore  toki  hei  tuatua,  hei  heu  mai, 

Ka  tahi  nei  te  uri  o  Te  Urewhakarau, 

I  tua  noa  ra  i  tana  waerenga  i  Punaromia, 

Hoake  rawa  nei  nga  karere  ki  a  Te  Rotokohu, 

E  ki  ana  mai  kei  whea  koki  au  purapura  i  mahi  ai  koe, 

Ka  mate  i  te  whakama,  ka  rapu  noa  te  mahara, 

He  oti  ano  te  whakahinga,  ki  Orangimaki, 

Kei  Paemako  te  pou  turuturu  o  te  purapura, 

E  rua  tekau  tanga  o  te  kete,  ka  kitea  i  reira ; 

Te  wahanga  taiki  ki  nga  mokai  i  whakaraua  noatia, 

Ki  nga  tahataha  tau  mai  Pukenga, 

Ki  te  kowhiti  i  o  rua  pukeko, 

I  ngaro  ai  ko  te  kai, 

Ko  te  heke  ra  o  Maruiwi,  toremi  ai  ki  raro  ra, 

Hei  aha  koa  te  kore  ai  taku  iwi, 

E  mau  ana  mai  te  mahi  kai ; 

I  au  ra  e  rehua  mai  nei  e  te  umu  o  te  kai, 

E  noho  kotahi  nei  tona  motu,  koia  anake, 

Kauaka  te  manuhiri  e  tapeka  mai  ki  konei, 

Kei  tomo  noa  ki  te  whare,  kei  kai  i  te  ketekete, 

Kei  whakapuhana  kau  aku  mahara,  ki  te  whakahau, 

He  aha  he  takunetanga  e  puta  ai  ki  waho  ra, 

I  whakamanawatia  ki  te  tau,  ka  ai  he  huanga  ki  nga  pahi, 

He  marae  kino  mataotao, 

He  kai  kore  i  au  e. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  231 


HE  WAIATA  MO  TE  TAHURI  TE  TAMA,  A  TE  WHATANUI. 


Kaore  te  aroha,  ki  taku  potiki, 

E  tama,  tu  kino  te  whai  muna  iho,  ki  a  au, 

Ka  tu  taua  ka  whai  i  te  tira  o  to  tupuna  o  Whatihua, 

Ki  mai  Rameka ;  e  hoki  i  kona,  ka  mate  ko  rua  i  te  wha- 

inga  mai, 
Ki  taku  hika  tauke, 
Ka  tu  nga  tai  o  Rakei-matataniwha, 
Hoki  mai, 
E  tama  e-i. 

Korerotia  mai  nga  hane  a  te  waewae, 
I  kimi  atu. 

Ka  uia  mai  koe  e  nga  whenua,  ki  te  kauwhau  whakapapa, 
Mau  e  ki  atu  wareware,  ko  au  he  tamariki, 
Wareware  tonu  au. 
Tenei  ano  ra  te  rangona  ake  nei, 
Tainui,  te  Arawa,  Matatua,  Kurahaupo,  Tokomaru, 
Nga  waka  tena  o  tupuna,  i  hoe  a  ai  te  moana  nui, 
E  takoto  nei. 

Hoturoa,  Ngatoro'Tamatekapua,  Rongokako,  Tamatea, 
Nga  tangata,  o  te  Arawa,  e-i. 
I  whakapiraratia  ki  nga  whenua  nei, 
Me  whakatika  atu  nga  whakahe  mai,  a  to  matua  teina, 
A  Te  Tauri. 

Mo  te  pepa  i  tuhia  e  koe,  i  nga  rangi  ra, 
E  iika  ana  ra,  na  Wairangi,  korua, 
Na  Poutu  koe  i. 

Me  rapu  noa  ake  nga  puna  he  rau^  o  Tuamatua, 
Kei  reira  e  tama  nga  puna  i  moe  ai  korua,  ko  Te  Tauri, 
He  manawa,  e  kore  nei  e  taea  e  te  ra  o  te  waru, 
Ta  Oikaiawewhare ;  na  Kiritai  koe  i, 
Na  Waitapu,  Hinerehu,  ko  Te  Kahureremoa. 
Ka  noho  i  ta  Upokoiti  tama, 


232  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

Ka  puta  ki  waiio  ra  Waitapu, 

I  haere  ra  ia,  i  te  maunga  rongo,  o  te  ture  a  "Whiro. 
Kia  puta  ki  waho  ra,  Parekawa,  Tamamutu, 
Ko  Te  Whakatotopipi, 
Ka  tu,  kei  te  riu  o  Whanganui, 
Turoa, 

Ko  Te  Pangihopuata,  ko  tana  tama, 
Ka  huihuia  koutou,  ko  teina  ma  matua  ki  reira, 
E  tama  rongo  nui  a  to  matua  ki  nga  whenua, 
I  te  rangi  ra  kei  ora  ana  te  whetu  marama  o  te  ata, 
Te  puhi  o  Motai, 
Tangata  rau  e. 


HE  TANGI,    MO  TAIAWHIO. 


Takoto  iho  ki  taku  moenga, 

Me  he  ika  ora  au  ki  te  iwi, 

Ki  a  koutou  e  Here  ma,  e  pukai  mai  ra  i  Mokoia, 

Na  Te  Whatanui,  i  hi  te  pakake, 

Pae  ana  ko  te  Waha  kei  uta,  he  mango  ihu  nui, 

Ho  mai  nga  roro,  no  Tahakura, 

Hei  kai  ake  ma  Rewharewha, 

Haere  wareware  ko  te  hoa, 

Kihai  i  kai  i  a  Te  Waero, 

E  ngari  ano  te  marama,  ka  eke  penu  tonu  kei  runga, 

Na  Te  Waru  nga  mahara,  puhaina  mai  ki  a  Te'Paraha, 

Arahina  mai  i  Tauranga,  te  huna  i  Rotorua, 

Tena  ano  te  ho  mai  na  ki  te  putiki  na  Papawharanui, 

Ki  a  Te  Mutukuri,  hei  tua  i  a  Te  Pae, 

Hinga  rawa  ki  raro  ra. 


i 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  233 


HE  WAIATA,  AROHA, 


Pokaikaha  noa, 

Au  ki  taku  makau, 

Aha  kei  taku  ate 

Ka  pakikini  nei, 

Ko  te  tau  tenei, 

Nana  i  huawaere ; 

Kei  whaiti  ana, 

Te  awa  hoenga  waka, 

No  te  tu  hoki, 

Au  i  te  rahui, 

'Karongo  ake  ana, 

Kei  te  wanihere ; 

Te  rite  rnai  e  te  tau, 

Ka  te  tarawene  noa, 

Naku  ano  ra ; 

I  maki  tatanga  mai ; 

Te  tawhia  iho ; 

E  ki  te  rawhara, 

Ka  tuku  au  e  te  tau ; 

Ka  eke  i  Wharo  ; 

Waiho  kia  totahi, 

Ki  a  au  ai  taku  moe, 

Kei  whakapuke  tonu, 

Me  he  manu  au  e  kakapa. 


HE  WAIATA. 


Kaore  taku  raru, 
I  au,  e  te  rau, 
Whakarere  marire, 
Te  kotete  a  te  ngutu. 
He  aroha  e  Hui, 
Rangirangia  au, 
Te  tu  taku  iti, 


2   G 


234 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Waka  o  Te  Uira* 

Me  aha  e  Pare, 

Me  he  takakau  koe, 

Huna  e  au, 

Whakina  e  te  hoa? 

E  pai  aku  rongo, 

Rongo  mawhera  noa, 

Mokai  ngakau, 

Rangi  ra  i  a  au, 

Tu  mai  e  Tiki, 

Kawea  ake  au, 

Nga  moaho  koe, 

Kairoa  i  uta, 

Whakahia  tangi  noa, 

Ngaru  ka  ma  mai, 

Te  ripa  ki  Tokarahi, 

Kei  taku  kiri  ra, 

Ka  maka  te  tai-whan&unga? 

Naku  iana  koe, 

I  huri  rau  rangi9 

Hara  mai  nei  au, 

He'  tara  ma  te  ngutu. 


HE  HAKA,  NA  NGA  KIORE. 


E  kio'e  ka  tuku  taua  ki  raro  ? 

Ki  te  aha  taua  i  raro  ? 

Ki  te  kohi  poa  ma  taua, 

He  aha  he  poa? 

He  miro,  he  kahikatea, 

U,  no  raro  nei  au,  e  tama  ra  e, 

Te  whakaruerue,  e  tama  ra, 

Tangi  mai  te  tupa, 

Ka  ronarona  i  taku  kaki, 

Torete,  torete,  te  whai  au  e. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI,  235 


HE  TANGI,  NA  ROTORUA. 


Kaore  te  aroha,  ki  taku  potiki, 

Tuhana  tonu  ake,  i  te  ahiahi, 

Ka  tomo  ki  te  whare,  taku  ate  kau  ai : 

Tirohia  iho  e  hine  ma  ki  te  parera  e  tere  atu  na, 

E  hara  tena  he  manu  maori, 

Me  titiro  ki  te  huruhuru  whakairoiro  mai  no  tawhiti, 

Kei  whea  Korotau,  ka  ngaro  nei  ? 

Tena  ka  riro,  kei  te  kato  kai, 

Ki  te  rau  pohata,  nga  whakangaeore  : 

Tunui  me  te  po,  ka  oho  au ; 

E  waiho  ana  koe,  hei  tiaki  hanga, 

Hei  korero  taua,  ki  tana  taumata, 

He  oti  te  huri  atu,  ko  Kawatapurangi. 


HE  WAIATA,  NA  RANGI-TOPEORA. 


*  *  * 

Me  kawe  Turoa, 

He  punga  waka  kei  Wharekohu, 

Kia  kai  mai, 

E  nga  tuere  o  Toka-a-haki, 

Kauaka  Waraki, 

E  hunuhunua,  me  uta  ora  ki  runga  i  te  ahi, 

Ka  waiho  atu, 

Nga  taheke, 

Hei  kai  atu,  ma  Te  Ronaki, 

Te  pata  te  waha  i. 


236 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA,  NA  TUTAPAKIHIRANGI. 


Rongo  ano  au,  i  ra  i  nahi  nei,  e-i ! 
Ko  wai  te  tangata  hei  whaihanga  atu ; 
I  te  ara,  e-i  ? 
Kia  pakaha  ai  te  tu  atu  ki  runga  e-i. 

Rorea  mai  au,  ki  nga  rore  o  nga  tangata ; 

O  te  kainga,  o  Karihi,  raua  ko  Tawhaki,  e-i ! 

Tu  te  rou. 

Taka  te  kape. 

Ka  riro  mai  tetehi ; 

O  te  kai  kuru. 

0  te  ruahine, 
Matamoraru,  e-i ! 

E  hua  pea,  he  turi  aku  taringa ; 
Ko  nga  tukinga,  a  Itakeiora. 

1  nga  taringa, 
O  taku  taina, 
O  Toro,  e-i ! 


HE  WAIATA. 


E  Rangi  aku, 
I  nunumi  ake  nei^ 
Ka  hoki  mai  hoki  koe, 
Ki  konei  taua, 
Moe  iho  ai  i  te  whare, 
Whakaaro  iho  ai, 
He  kauwae  ano, 
Me  whai  ki  te  ara, 
He  manu  hoki  koa, 
E  taea  te  hokahoka, 
E  taea  te  whanawhana? 
Te  whare  i  moe  ai, 
Tukua  atu  pea, 
He  mea  ka  kai  rau, 
Auraki  rawa  atu, 
Ka  whiti  he  tau  ke. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  237 


HE  WAIATA. 

Tera  Tariao, 

Ka  moiri  ki  runga, 

Na  runga  ana  mai ; 

Te  utu  ki  Raugiao'. 

Te  ngakau  haere , 

Whakakurutahitonu, 

No  nui  o  rangi  ra, 

Te  mahara  i  raru  ai, 

Na  te  kamo  anake, 

Tana  ngongi  hua  noa, 

Koia  tenei  hanga, 

E  wairutu  noa  nei, 

Aroha  i  mahuki ; 

Ki  te  makau  i  te  rangi, 

Kati  na  e  Awa  te  mahi  te  hara  mai, 

Mea  nei  te  kiri, 

Ka  tauwehe  ko  tawhiti, 

Whamamao  rawa ; 

Te  ripa  tauarai, 

Ki  to  tai  whenua, 

Kei  hoki  atu  te  'ingoingo, 

I  maringi  a  wai ; 

Te  taru  nei  a  te  toto,  ka  whakina  ki  waho, 

Mei  ahatia  koe  i  pakaru  mai  ai  ? 

Werohia  pea  te  kopere  tupua, 

Nau  e  Tuwhare, 

Ka  wheoro  ki  te  rae, 

O  Taumata-maire, 

Mei  kai  kanohi  kau, 

Taku  nei  titiro, 

Ko  koe  nei  e  Te  Heka, 

Wairua  e  Tu, 


238  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

Kei  te  hohoki  inai, 

Ka  pa  i  anei ; 

Ko  te  puna  i  rukuruku, 

Waka  kua  pakaru ; 

Ka  eke  au  i  te  'hipi, 

Puke  ki  Oihi, 

Kei  hoki  mai  te  inanako. 


HE  TANGI,  NA  TAMAKU. 


Taku  whakatakariri, 

Taku  whanowhanoa ; 

Kia  tu  tahi,  koia  e  ora  roa, 

Te  tangata  i  te  mahara, 

Taipari,  whiuwhiu  korero  ki  Waikato  ra,  e, 

Ki  a  Te  Waharoa  ra. 

E  ahu  ra  uta  ki  te  whare  kai  kino,  ki  a  Huka  ra,  e, 

Hoki  ke  mai  nei, 

Ki  te  paki  no  Ruhi  i  horahia  ra  hoki, 

Moe  ware  i  te  hau, 

Ko  Te  Haapapa,  me  ko  Te  Ngahurn,  e, 

Te  puhi  o  Te  Arawa, 

No  reira  e  te  hoa, 

I  huripokina  ai, 

Koutou  ko  au  tamariki, 

Taku  waka  whakarei, 

Tena  ka  paea  ki  roto  te  Houhou, 

Ma  te  ika  warehou, 

Ma  Tarakawa,  te  kai  ma  Te  Heru, 

Ma  Te  Riuwaka  ra, 

Ma  Koroiti  tana  angaanga  ; 

Ki  roto  te  koihua  i. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI. 


239 


HE  TANGī,   NA  TAMAKU. 


Kaore  te  rnamae, 

E  wahi  pu  ana  te  tau  o  taku  ate, 

He  puna  ka  utuhia, 

He  wai  kei  aku  kamo, 

He  maunga  tu  noa, 

Ngamotu  i  waho  ra, 

E  aki  kau  ana, 

Te  tai  o  Wairere, 

Ka  riro  a  Te  Kapu, 

Ko  Te  Kakano, 

Me  ko  Rangipokia, 

Ru  ana  i  te  whenua, 

Kia  tika  ki  te  uru, 

Mo  te  tai  awatea, 

Mo  Te  Huakiwi, 

He  papanga,  kei  raro, 

Kia  rere  maramara, 

Ki  roto  Taupo, 

Kia  rere  maramara, 

Ki  roto  te  Urewera, 

Tana  hokinga  mai, 

Noho  tutata  ana  mai  taua  e  te  hoa, 

Nau  mai, 

Nau  ake, 

Kia  utaina  koe  ki  te  ihu  o  te  waka, 

Kia  whakahauria, 

Ki  te  ika  moe  toka  i. 


240  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA,  NO  NAMATA. 


E  pa  e  te  hau, 

Wero  tonu,  ki  te  kiri, 

Te  ata  kitea  atu, 

Te  whetu  o  te  rangi, 

Ka  mangi  noa  au, 

E  ai  te  ao  rere. 

Na  wai  te  po  ai  raka  i  raru  ai  ? 

Ko  wai  ka  tohu  iho  ? 

Tenei  te  tangata, 

Te  hihira  tu  nei, 

Te  hoki  atu  koe, 

I  waho  na  i  te  roro, 

'Ore  te  kakea, 

I  te  wehi  o  te  tapu, 

He  koro  i  tu  mai, 

No  Te  Wakatakere, 

Rokohanga  mai  au, 

Ka  taiaroatia, 

He  ohonga  moe  ake, 

Au  ko  te  takapau, 

Ko  te  wahi  ki  whea, 

Te  tohea  mai  nei, 

Ka  mutu  i  a  konei, 

Ka  huri  he  parakore, 

Takoto  ki  te  moenga, 

Na  wai  te  wairua? 

Kei  whakatata  mai, 

Kei  whakakarangi, 

Ka  pononga  e  Rangi, 

To  haerenga  mai, 

To  ringa  i  whatoro, 

Hoki  tapu,  ka  noa. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  241 


HE  WAIATA,  TAUTITOTITO,  NA  TOKOAHU,  KI  A 
TU-TE-RANGI-A-HINI. 


E  whīti  e  te  ra  e  inaene  ki  te  kiri, 

Whakarongo  ki  roto  ra  e  haruru,  kei  te  horu  tai, 

Kei  kupu  tararau  hei  maka  mai  uei,  ki  te  maunga  haka- 

haka; 
Tirohia  e  koe,  ki  Kaitarakihi, 
Ki  Whakairi,  ki  Moehau  ; 
Ki  te  Arohauta,  e  tu  mai  nei  te  taea  te  rourou, 
I  taoroa  atu  te  maunga  o  te  hau  a  uru,  ka  tairite  tonu  ki  te 

moana. 

Ko  Mana,  ko  Tukino  e  kiia  mai  nei  e  koe, 
E  haere  atu  ana  he  papanga  pounamu, 
E  taea  te  kikini  te  poho  o  Pomare,  o  Maukiringutu, 
o  Tupoho, 

0  Te  Rangikaheke  o  Te  Apoapo,  te  puua  i  Rotorua, 

1  whakaaroa  atu,  na  Te  Kowheto  koe  kia  hoki  mai  te  pito 
iti  ki  te  iwi. 

I  pokaia  e  koe  ki  Waitakaruru,  ko  Te  Kowhawha, 

Naku  i  piki  atu  i  nga  hiwi  maunga  ki  Tuaahuoure, 

I  hopukia  ki  roto  ki  te  purotoroto  i  whakarongo  ki  te  rere  i 

Waikato ; 
E  te  tini,  e  te  rau  ki  a  kai  te  taringa,  ki  te  ngohi  mau  reke, 
Nana  i  whakahua  mai  he  tino  kore,  koia  i  taku  ringa. 

Tenei  e  tama  te  putea  ki  naku  i  tari  mai, 

I  haere  mai  raro  i  te  muri  Tokerau, 

I  te  tonga  wai  kau  e  pu  mai  ki  te  kiri, 

He  huinga  korero  te  tangata  panirere,  i  kupukupua  ai, 

E  pai  Matahi  hei  whakaitanga  mate, 

Ma  Te  Raepakaru,  he  whanautanga  piro, 

Tena  te  kore  noa  ko  te  aitanga  o  Rakakuku  ki  Whaiapu. 


2  H 


242  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

Mawai  e  whakahoro  te  keho  i  Itangitoto, 

Te  toka  i  Wharengaehe, 

I  kurua  moetia,  ko  te  patu  huarua,  i  torona  ki  te  ringa, 

E  haere  atu  ana  i  te  hinanatanga  o  te  ihu  o  Tongarewa  i  te 

ihu  o  Komako, 
I  akina  ki  waho  ki  te  moana  tu  hohonu  ki  Ouru, 
I  haupatua  ki  te  rae  ki  Whamango  ka  mene  tonu, 
He  rite  te  takirihauora  i  te  hunga  mate  atu  ki  te  keno  i 

waiho  i  te  ao. 

E  rarapa  ana  a  taua  nei  patu  i  nga  rangi  ra  e, 

Mau  e  whakaaro  mai  ka  tuatoru  ki  te  ngutu  maioro  ki 

Wetokarahi, 
He  urunga  ka  taka  i  te  moana  ka  paneke  ki  Hauraki, 
Ki  te  papa  no  Rotu,  kite  au  tete  whawhenga, 
He  ripanga  paraoa,  ki  Kauaeranga, 
Ki  te  rua  o  te  tini  o  te  mano, 
I  te  wehi  o  te  patu,  e. 


HE  TANGI,  NA  TARA.NAKI. 


E  paki  ra  te  paki  o  Autahi, 

Hei  roto  au  hei  taku  whare,  rohi  atu  ai, 

Ki  te  iwi  ka  kopa  ki  te  ana  o  Raagitotohu, 

E  whanake  ana,  kia  takitaki, 

E  uru  e  wehi  ana, 

Ka  tu  te  whakapipi  ki  te  puke ; 

Ki  Tataraimaka, 

Kei  te  karanga  ake  aku  huinga,  i  te  whatitoka, 

Hei  tomakanga,  mo  Murupaenga  ; 

Whakatere  ope, 

Nana,  te  tipa  ki  te  pikitanga,  i  Tuhimata, 

I  maroke  kau  atu  ai  au,  i  konei. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI. 


243 


HE  WAIATA,  WHAKAMOHIO,  NA  TE  HEUHEU. 


Te  makitaunu  noa  ana,  te  tangata  ki  te  korero ; 

Kia  huaina,  e-i ! 

E  kore  koa  nge  au,  e  hoki  ki  te  iti, 

Kei  runga  au  o  te  wharawhara  i  a  Nuku-a-Rangi, 

Turakina  ki  te  muri,  kihai  'pikitia, 

Tahu  kau  i  te  ahi  ki  te  tumu ; 

Kihai  rawe  kupu,  mo  te  kaitoki, 

Hei  taroi  atu  i  e  ihu,  i  tu  ai  tama ; 

Ki  te  hiahia  ki  te  koronga  ; 

Me  ko  Tanetapu, 

Me  ko  Tuaranganuku ; 

Ki  te  putiki,  tauwhiro  ai, 

Whakarongorongo  ana,  te  taringa ; 

Ki  te  haumi  a  te  taurua  e  kuku  nei, 

Kauaka,  koe  ko  to  teina,  ko  Te  Ipuraho, 

He  taringa,  ka  huhuri,  ki  te  kanohi ; 

Ki  te  ahi  purakau, 

Me  tuku  korua  kia  manu  ki  waho, 

Tenei  aku  punarua  ki  taku  tauranga, 

I  tikina  koa  kia  Ruatehuhuri ; 

I  katoa  mai  ai,  te  mahara, 

He  tangi  waka  koa,  kei  eketia, 

Tenei  to  waka,  ko  tuwhanua, 

Tuaia  i  te  manga  o  Waio  ; 

Ka  hinga  kei  te  whenua, 

I  te  tuai  o  te  waka,  i  eke  mai  ai,  ko  Tawhiarangitata, 

Ka  puta  koe,  ki  te  whaiao ; 

Ki  te  aomarama, 

I  rawe  tahi  ano  i  te  kupu ; 

Koia  te  pupuke, 

Waiho  te  matamata,  mo  Tukino  ; 

E  whai  ana  i  te  hikuhikutanga  ; 

Ko  te  rau  o  Mahuta, 

Koia  tenei  e  tama, 

He  whakawhiwhinga,  na  to  matua, 

Koia  i  rawe  ai,  te  whaihanga  na,  i ! 


244  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

HE  WAIATA. 

E  hara  i  a  au  te  kohuru, 

Te  kai  kino  te  ringa  taupoki  atu  ki  a  koe, 

E  nohou  tonu,  e  na  te  kanio  ko'i  kawe  ke, 

E  na  te  mahara  i  hikaka ; 

Ki  te  whakahou  i  ana  mahi, 

Koua  wehea  i  ana  mata, 

E  nohou  te  wareware, 

Ki  te  hokinga  ake  o  to  wairua, 

Ki  te  aoturoa  kia  ata  whakaaro, 

Iho  e  koe  ki  raro  ra  ko  te  tama  na  Taweka, 

E  kai  whakatanoinoi  atu  ana  kei  roto  mea, 

0  hika  i  waho  whanatu  ki  roto  kauoro, 
Hara  mai  ki  waho  manioro, 

Me  he  mea  rawa,  ko  Tu-te-mania,  ko  Tu-te-wheke, 

Kei  runga  kei  te  rakau  e  tarahae  ana, 

He  tangi  tangata,  he  kohe  tieke  rere, 

He  pitoitoi  ketuketu  para-rau-rakau, 

Nana  rawa  i  tiki  mai  taku,  pokai  taniwhaniwha, 

Ka  kite  te  mea  ora  ka  hokia  iho  ki  muri  ra, 

Ki  te  marae  iti  ki  te  marae  rahi, 

Ki  te  pou  whakapiri  ki  te  whare  kaponga, 

1  tohia  koe  ki  te  tohi  o  Tu-tawake, 
Kia  karo  tama  i  tana  rakau, 

Kia  hoahoa  tama  i  tana  rakau, 
Me  kowai  te  tangata  i  ngaro  atu  ki  a  koe, 
I  whea  koia  koe, 
I  te  ateatanga, 
Ka  tiki  mai  ka  uta, 
Ki  Tukutukuiwi, 
Ki  te  kainga  tuku  inanga ; 
O  to  tupuna,  o  Pakaketaiari, 
E  kiia  mai  nei  ki  te  nane,  mitimiti  oko, 
Tenei  ka  hoatu  to  kupu  pai  nei, 

He  pito  kite  koia  kia  kite  iho  au  i  te  tara  o  whaea  o  Pare- 
wahaika, 


HAKIRARA  0  NGA  MAORĪ.  245 

Hanga  kino,  hanga  pango,  hanga  kawa,  hanga  mataotao, 

Turi  puputa,  tohenga  roa, 

Taringa  pohepohe,  tuna  paewai  ki  Awarua, 

He  whakahokinga  atu, 

Moku,  mo  taurekareka,  he  ware  koia  koe  ki  a  Whakaue  e 

toa  mai  ra, 
E  tu  ana  ra  Mania  i  waenga ; 
Te  tangata  korero  pai  ki  Taupo, 
No  te  mea  i  ara  koe  kei  tawhiti, 

Tenei  to  rakau  whakaoho  kanohi  o  to  wahine  i  te  ahiahi, 
Werohia  mai  ki  taku  papa, 
Tu  ke  a  Kapiti, 
Tu  ke  Mana, 
Tau  ke  Arapawa, 
Ko  nga  tohu  tena  a  taku  tupuna ; 
A  Houmaitawhiti ; 

E  tatari  atu  ana  ki  te  tira  puta  mai  nohea  e  koro, 
Te  raro  hokinga  mai, 
Huri  taitua  noa, 

Kua  hinga  noa  ki  te  whare  e  te  roimata  ra, 
Ka  maringi  taha  rua ; 
Tera  e  huina, 

Kei  te  rukuruku  au  ki  te  wai, 
A  hemo  ake  ai  te  aroha, 
Numia  tatatia  ki  te  whare  i  to  tupuna ; 
I  Parerohu,  ko  te  Rotokohu  ra  tena ; 
E  kaha  ana  te  hau  whenua, 
Whakaohooho  atu  i  kona ; 
Kei  raronga  mai  o  Wahiawa, 
To  pikitanga,  kei  Tute-ehu, 
To  heketanga,  kei  te  Arahanga, 
Ma  Ngati-Awa,  e  whakatangi ; 
Ki  te  rapa  waihoe, 

Tohu  e  tama  ko  te  kore  i  to  iwi  mokai, 
Ka  pa  rae  ka  ata  kitea  e  te  kanohi, 
E  tau  ai  ra  tohara  mai  kia  hau, 


246  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

I  kawhakina  ai  ki  waenga  te  tahora, 

Kia  kite  mai  te  whetu, 

Kia  kite  mai  te  marama, 

Kei  roto  ka  mangu  mai, 

Kei  waho  ka  whero  mai, 

Whetero  kakohi  tioka  kai  o  to  kainga  o  te  Puhara, 

Kei  whea  ? 

Kei  Otamakura, 

Kei  whea  ? 

Kei  nga  piringa  e  rau  o  te  wahine  tonui  ki  taku  nei  mea, 

I  aue,  i. 

Taku  tane  e  ; 

Taku  ate  kaimanawa, 

Eiro  rawa, 

Eiro  rawa  i  te  wahine  ra,  te  taonga  rahurahu ; 

A  toku  ringa, 

I  waiho  ai  toku  kiri  kia  pirau  ana, 

Pirapirau  ana, 

Tu  ana, 

Tu  ana. 

A  Te  Whatanui,  i  waenga, 

O  nga  koihanga,  e  noho  pouaru  nei, 

Ko  Te  Rauparaha ; 

Te  turuturu  Hawaiki,  Hawaiki, 

Kia  whakangongorotia  e, 

Hei  pikau  i  ahau ; 

Kei  a  Kapiti  ra  ia  e, 

Matua  tititi,  te  rau  o  te  huia  e, 

Te  rau  o  Titapu. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  247 


HE  PATERE. 

Tauwhare  i ; 

Na  Rua, 

I  te  here  i  tiki, 

Na  ra  koi  rere  ai  ki  te  whitu,  ma  te  waru, 

Ka  pua  te  kowhai, 

Ka  ngawha  te  korari ; 

Taku  whare  tapu  nei, 

Ma  wai  ra  e  ngaki  he  kai, 

Ma  Piriroriro, 

Kaore  i  ara  he  kai  ma  raro, 

Me  apu  noa  ki  te  oneone, 

Te  oneone  nui  na  Papa, 

Na  to  aha ; 

Na  to  matato  hunga  ; 

I  te  putanga  i  o  kauhou, 

Ka  mama, 

Ka  mama  te  kahui  uta, 

Ka  mama  te  kahui  tai, 

Ka  mama  kahui  kainga  mea  tapu  i  o  Tukoro, 

I  tana  kete  pahau  i  ora  ai  Kahukurapania^ 

E,  kei  a  wai  ranei  a  Te  Puhi,  a  Turi,  a  Hori,  a  Uewiri, 

a  Tamatea, 
Nunui  to  kai  e  Rangihakunu, 
Ko  te  niho  o  Tuai,  Pekenui,  Ngahue, 
Ngaua  i  runga  i  to  maunga,  ha, 
To  maunga  tikitiki, 
Huinga  mauri  ora, 

Ora  koe  i  taku  patu  i  te  parekura  taua  i  Okahu, 
Tangongangonga,  te  papa  i  Huanako,  huatakataka  ', 
To  mahunga  e  kai  mai  taku  taureka  i  a  Ururangi, 
Ka  taka  i  a  Tamatea^  Haunui, 
Kitia  e  Tu-te-ngana-o-Hautahia, 


248  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

E  Mata-tehia,  Torona  koe  ko  te  manu, 

Te  tae  Te  Whaiti  ki  tana  kai  patupatu  taki  mano ; 

Ki  roto,  rere  noa  Ihuwareware  ki  te  kai  e, 

Kaore  i  ara  he  kai  kino  i  akona,  ki  te  wai  o  Turuahine, 

Koi  tupu  rawa,  korekore  rawa  tenei  rawa, 

Ka  tata  mai, 

Tena  ra  e  Tuauru,  muia,  mua  kia  pau  rawa, 

Kia  tae  atu  au  ki  Pukehokinga,  ki  Komakoriki, 

Ki  taku  whenua  roa, 

Ka  takoto  i  te  marino  no  taua  ki  Whanganui, 

Nawai  te  koriki,  he  urunga  tapu  ai  te  rokiroki, 

Ma  te  ruahine  i  awhi  turi,  koikoia  hatu, 

Te  ngutu  komeme  mai  ki  taku  tinana  nei, 

Me  ko  hinga  atu  au, 

Me  ko  hine  Tapuahine-ra-uruhau,  tena  i, 

Ko  te  kawa  te  hinga,  torona  te  atua, 

Whakaaraarahia,  kia  ara  Kahukura, 

Kia  ara  Tohimaraeroa, 

Tohimanatuau,  ko  te  wai  te  pupure, 

Tohinga  mauritanga  o  papa  ma  ki  mua  ki  te  ahu, 

Ka  tino  kitea  te  turi  ka  wera  i  te  ahi, 

I  te  tunginga  i  to  wai  puha, 

Puhue  toheroa  i  raro  i  to  kumu  nana, 

Ka  tino  kitea  te  tapa  i  raro, 

Whakataurapa  waka, 

No  runga  te  hori,  tango  mai  to  tini  na, 

Tango  mai  to  mano  na, 

Parenga  noho  tata, 

Takotoranga  o  te  ngarara, 

Te  ngarara  a  tuatangata, 

Kei  roto  i  te  whare, 

Tana  whare  koiwi, 

Koiwi  ka  hanea  ki  te  po, 

Kei  a  Kora ; 

Kei  a  Rangipuru, 

Puru  te  waha, 


HAKIRARA  O  NGA  MAORĪ.  249 

Toretore  o  te  tapawaha, 

Pa  ki  runga  ki  to  urungatapu, 

Pakoki ; 

Panehe ; 

Koiore  te  tata  mai  na  konei, 

Na  ko  ra,  ko  tuia  rawatia, 

Kei  runga  Tohiora, 

To  whakaware  i  a  Manukaipua, 

Ore  kaore  te  turaki  rawa, 

Te  waha  mo  nga  iwi  kopura, 

Ka  hane  ai  taku  manea  i  Whangai  i  a  Tongarangi, 

Purutia  te  take  o  te  Arawa, 

Mania,  paheke  ki  Waitotara,  ki  a  Tamairangi, 

Whaka  kai  te  maro, 

Kuia  uru. 


HE  WAIATA,  NA  WAIROROMA. 


E  rere  ra  e  te  ao  uru,  tauhokai  ana  i  runga  ra; 

He  oranga  ano  e  whi  te  whai  atu, 

Ko  aku  wheua  i  paiherea  mai  tae  a  wairua  ki  Whaka- 

rongotaua, 
Ko  whea  te  puke  i  rawaenga  mai, 
He  puke  atu  ko  te  Akatarewa, 
Kei  Hurumutu  e  noho  ana, 
E  oma  ana  i  te  raorao,  ki  Tapui  to  pikitanga, 
Kei  Wharepuhunga ; 

Mawai  e  haere  te  roa  whenua  ki  Kaingaroa, 
Patata  au  ki  Whanake, 
Raupenga,  ma  Matia ; 
Ma  Te  Whanawhakairi, 
Kia  ringiringi  tu  i  te  wai  harirau  o  te  tongarewa  i  i. 


2  i 


250  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA,  NO  MUA. 


E  whiti  e  te  ra  e  maene  ki  te  kiri, 

He  rangi  au  ka  tatari, 

Ko  te  rua,  ko  te  toru,  e  whae  ma  e, 

Tirohia  mai  au ; 

He  aha  tenei  hanga  ; 

E  hoki  ai  aku  kiko, 

He  koripo  marama,  kia  tangi  atu  au, 

Ka  hewa  te  ngakau,  i  ngaki  hohoro  ai ; 

Kia  puna  tokorua  te  moenga  ki  te  whare, 

Hua  atu  e  te  tau,  ka  mutu  te  hara  mai, 

Tenei  ano  koe  te  kau  torohi  nei, 

Kia  whiti  rere  ake,  ka  hewa  au,  kei  te  ao, 

I  hoaia  pea  ki  te  kupu  karakia, 

Kia  muna  i  roto  ra,  ka  mutu  au  te  aroha. 


KO  TE  WAIATA,  A  TE  WHAKAIOROA. 


Kei  whea  nga  ringaringa, 

Nga  waewae,  i  hanga  ai  e  Tiki. 

Kua  riro  i  te  atua, 

Tera  to  hanga  e  whae, 

Ka  ki  mai  kia  au, 

E  pa,  e  pa, 

Ka  kukune  au  nei, 

Kia  noho  mai  te  tohunga ;  i  mua  i  te  Ahurewa, 

Kia  whakatoitoi  a  whare,  koiwi, 

Runuku,  e  whae,  e  whae, 

Homai  taku  tamaiti,  kia  hikihiki  au; 

Ki  runga  ki  aku  turi, 

Aue  ka  mate  au  nei  te  whakaute. 


HAKTRARA  O  NGA  MAORI. 


251 


KO  TE  TANGI,  NA  TE  POPOKI,  MO  TONA  TEINA. 


Aue  rapurapu  kau  au  ki  taku  piro, 

Ka  riro  koe  hika  i  te  atua  uruhou,  o  Te  Kohiti, 

I  te  ahi  tangutu  a  to  tipuna  Pawhaitiri ; 

E  hara  i  te  taru  te  mate ; 

Kua  mate  mai  i  mua  i  a  Maui, 

Na  Te  Patatai  i  kata,  ka  motu  ki  roto  ra, 

Ka  puta  te  rehurehu,  ka  rere  te  tiwakawaka ; 

Ki  runga  ki  te  tihi  o  te  hamuti, 

Mou  ra  te  he ; 

Ko  te  rongo  o  wai, 

Ko  te  rongo  ki  te  pae  ; 

Ka  rere  kei  waho  ; 

Kihai  i  mana  i  mua  i  to  tipuna, 

Porotiti  noa  a  Kehekahe  i  te  ao, 

Haere  atu  ra  e  i. 


HE  WAIATA. 


Tu  te  rongowhiti, 

Tuwhana  tonu  ake  i  roto  ra, 

Whiu  e  te  iwi, 

Nga  puataumarere  o  te  awa, 

Naku  koe, 

Koe  tauhoro  iho,  ki  te  whare  koropana, 

Tata  ki  te  wai, 

Whawha  ki  uta  ra, 

Ka  raranga  nga  hau  whakakata  o  te  uru, 

Ore  ka  hopara, 

Ka  hara  mai  koe  ka  pakirehua  i  a  hau, 

Oti  te  tono  ake, 

Ki  Ituapahu, 

Ki  Tongariro  ra, 

Kia  wetea  mai, 

He  rawa  ki  roto, 

Koropeke  ki  te  whare, 

Ka  tihohe  au  ki  te  mahi  kai. 


252 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA,  NO  MUA. 


Noho  noa  au  nei 

Ohia  noa  kia  kaupapatia, 

Nowhea  ra  e  angaia, 

I  te  tirohanga  kino, 

I  te  tumakuru, 

Te  pari  ki  te  Mata, 

Kauaka  hoki  ra, 

E  whakahioitia, 

Kei  rere  au  i  te  pari, 

Tau  rawa  ko  tawhiti, 

Te  motu  whai  Pongaponga, 

E  whakakau  mai  ra, 

Ko  au  nei  te  whanatu, 

Hei  te  tainga  riu, 

Hei  maka  i  te  punga, 

Hei  timo  i  te  punake, 

Te  rongo  te  taringa, 

I  o  riri  nui  ra, 

Whakarae  tonu  au, 

Ko  Hinehore  ko  au, 

I  te  kemotu  ra  ia  ; 

He  whakaurunga  tapu, 

Heoi  ko  Karewa, 

Ka  whaitiripa  te  mahi, 

Whakamau  ki  a  au, 

E  ai  te  waipiro  nau  e  Manuhiri. 

I  te  wa  kokoti, 

Nau  e  Te  Tireo, 

Me  he  manu  tukutuku, 

Te  rere  mai  a  te  ao, 

Na  runga  i  nga  hiwi, 

Ki  Paerau  ra  e, 

He  homai  aroha, 

Kia  tangi  atu  au, 

I  te  ahiahitanga, 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  253 


Nou  e  Reanuku, 

Whakamokeke  ana ; 

Te  tupua  hanga  i  raro  nei, 

Nou  nga  turituri, 

Noku  te  pawera, 

Hapainga  te  tinana, 

Rite  rawa  i  Hauraki, 

Te  whanga  ki  a  Te  Haunui, 

E  hori  noa  mai  ra, 

Nawai  te  kai  ka  whiu, 

Ka  maka  kei  te  kainga, 

Hoki  mai  whakamuri. 

Te  hiwi  ki  Orete, 

Kei  roto  mai  a  Ngaweke, 

He  waka  utanga, 

No  Hine-Matukutuku, 

To  peru  whakanuku, 

Hei  au  e  i. 


HE  TANGI,  TAMARIKI. 


E  HIKA  e, 

Kei  whea  ra  koe  e  ngaro  nei  te  ata  hapara, 

Huru  manu,  he  tangata  e, 

Huru  marire,  he  mahi  ma  taua, 

Kei  te  hiahia,  kei  te  koronga  ; 

Kei  a  Tanematua, 

E  tu  ana  ia  i  te  kauru  ora  e, 

Tane-i-te-kaukau-nunui, 

Tane-i-te-kaukau-ro-roroa, 

Tane-i-te-tirohanga-mata-o-tangata  e, 

E  noho'ana  Tuanehu  e  Hopura  e  makau  rangi  ana, 

Na  Tangaroa-a-whatu,  nana  i  pokapoka  e, 

Ka  puta  i  tua, 

Ka  puta  i  waho, 

Ka  puta  i  tongawariwari, 

E  Tutekohakinuku, 

Whaitiri  i  paoa  Tangaroairangi, 

E  hika  e-e,  i-i. 


254  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA,  AROHA,  NA  POTATAU,  Kl  A  TE  KAWANA  KEREI. 


E  pikī  ana  i  te  pikitanga, 

Ka  whano  ka  tautuku  aku  turi, 

Ki  kona  hoki  koe  e  te  tau, 

Ki  konei  au  whakamau  ai, 

I  te  auahi  hinga  na  runga, 

Ko  te  utu  mana  ki  te  aroha, 

I  na  reira  taku  wairua, 

Moe  rawa  iho  nei  ki  te  po, 

Me  he  wai  au  e  maringi, 

Kei  whea  te  tau  i  nga  rangi, 

E  whano  mawehe  ana  tenei, 

Ka  tu  au  i  te  huirangi, 

Kia  kauia  te  wa  moana, 

Kia  Pakaurangi,  i  te  tai  tonga, 

Nona  te  aha  e  te  wairua, 

Hara  mai  nei  whakaoho  rawa, 

I  taku  moe,  kia  whitirere, 

Hoki  atu  i  waho  na, 

Ka  kitea  to  kino  e  te  tau,  kia  ahau. 


HE  WAIATA,  NA  NGATIKAHUNGUNU. 


Tirohia  atu  nei ; 

Ka  whetu  rangitia,  Matariki, 

Te  whitu  o  te  tau, 

E  whakamoe  mai  ra, 

He  homai  ana  rongo, 

Kia  komai  atu  au, 

Ka  mate  nei  au  ; 

I  te  mata  pouri, 

I  te  mata  porehu, 

O  roto  i  a  au. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  255 


HE  AWA  MOANA,  KO  TE  AWA  O  TAWHAKI,  KO  TETEHI 
WAHI  ANAKE. 


Piki  ake  Tawhaki,  i  te  rangi  tuatahi : 

E  Rongo-te-mahaki. 

Piki  ake  Tawhaki,  i  te  rangi  tuarua, 

E  Rongo-te-mahaki. 

Piki  ake  Tawhaki,  i  te  rangi  tuatoru  ; 

E  Rongo-te-mahaki. 

Piki  ake  Tawhaki,  i  te  rangi  tuawha ; 

E  Rongo-te-mahaki. 

Piki  ake  Tawhaki,  i  te  rangi  tuarima  ; 

E  Rongo-te-mahaki 

Piki  ake  Tawhaki,  i  te  rangi  tuaono ; 

E  Rongo-te-mahaki. 

Piki  ake  Tawhaki,  i  te  rangi  tuawhitu ; 

E  Rongo-te-mahaki. 

Piki  ake  Tawhaki,  i  te  rangi  tuawaru ; 

E  Rongo-te-mahaki. 

Piki  ake  Tawhaki,  i  te  rangi  tuaiwa, 

E  Rongo-te-mahiki. 

Piki  ake  Tawhaki,  i  te  rangi  tuangahuru, 

E  Rongo-te-mahaki. 

Pipiri,  rarau  moko  ki'taha  patu  o  te  rangi, 

Kei  te  rangi  hikitia,  kei  te  rangi  hapainga, 

Kei  te  uru  no  Tu. 

Kei  runga  au  e  Tu, 

Kei  te  kihi  au  e  Tu, 

Kei  te  rake  au  e  Tu, 

Kei  te  tamore  au  e  Tu. 


256  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA. 

Muri  ahiahi,  takoto  ki  te  moenga, 

Taia  inai  ano  e  te  ao,  mauru, 

Te  ata  kitea  atu  te  wa  ki  a  Ngonge, 

He  kai  ao  ianei, 

He  wairua  i  hara  mai, 

Homai  te  korero  e  aha  mai  nei, 

Kia  whakakoikoiatia ; 

He  tikanga ; 

He  pononga, 

I  whanake  te  hotonga  ; 

I  te  tainga  wai, 

I  taku  whai  aroaro  ; 

E  taea  te  ruru  iho, 

Te  tau  o  taku  ate  ; 

E  kakapa  tonu  nei, 

Ka  hara  au  e, 

Ka  wai  ngaiotia, 

Ka  pukai  nga-whewhe ; 

Ka  waiho,  i  te  whare, 

E  whi  te  uta  atu,  te  puke  o  Moreke, 

Hei  kawe  iaau; 

Te  whanga  ki  Titahi, 

Kia  tomokia  atu,  te  whare  i  a  Pare, 

Kia  muru  taharua ; 

Te  nehu  o  Wairehu, 

Mo  taku  kiri  ra ; 

Ka  tupanga  ruatia. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  257 


HE  WAIATA. 

Kaore  te  roimata,  te  pehia  iho, 

He  wai  kei  aku  karno, 

Te  ata  kitea  atu  te  ripa  ki  Herekohu, 

I  te  wai  o  te  kamo, 

Na  Ngairo  ra  te  tiritiriuga  nei, 

Ka  kite  au  i  te  huhi, 

Ko  Kawiti  te  wehi,  e  kai  nei  i  a  au, 

I  te  ra  e  whiti ; 

Mauria  e  Pewa, 

Oku  nei  rongo  kino, 

Hau  ana  ki  tawhiti, 

Kia  whakauru  mai,  te  makau,  a  Te  Mate, 

Ki  oku  korero ; 

No  te  pai  te  noho, 

No  te  whakaupa  e, 

Hei  rahui  tapu, 

Taku  akonga  ake, 

Tenei  tonu  ki  te  mahi, 

Hei  raru  moku, 

Hara  mai  nei  e  ; 

Ka  mokepuihitia, 

Au  ki  te  koraha  e. 


HE  KARAKIA. 


Paia  mai  i  Turanga, 
Paia  mai  i  Tonga, 
Paia  mai  i  Raukawa, 
Kei  puta  mai  hoki  ki  tua  e  ; 
Nga  taku  ki  te  marua, 
E  whakaputa  mai  ra. 


2  K 


258  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  HAKA,  NA  NGAITAHU. 


E  mea  ana  au  e  Piri, 

Kia  whakakaurera  au  i  a  au  e, 

Ka  tau  aaa  i  a  te  koro  kei  Tuiau  e, 

Te  turanga  tohu,  nau  nei  e  Te  Whiwhi  e, 

He  tahuri  kaikapo  kei  a  Te  Re, 

Kia  whakangongorotia  e, 

He  pikau  i  au, 

Kei  a  Kapiti  ra  i  a  e, 

Matua  tititi  te  rau  o  te  huia  e, 

Te  rau  o  Titapu. 


HE  HAKA,  NA  NGAITAHU, 


Ki  konei  ra  e  Rangiwhakatia ; 

I  te  ao  nei  e, 

Kauraka  taku  nui,  hei  waiho  i  konei  e, 

Pikautia  au  ki  te  'Ati  Awa  e, 

Maua  ko  taku  kane  te  kite  i  o  Te  Wharepouri  e, 

E  tu  noa  mai  ra  i  te  tu  a  te  riri  e, 

Nau  mai  e  tuku,  kei  to  hau  kainga  e, 

I  Ngahui  ra  i  a  manu  rewa  maringi  ana. 


HE  KARAKIA. 


I,  tena  te  huri, 
Te  huri  ka  whakarawe, 
Te  huri  e  whano  ai  koe, 
Ki  to  tini, 
Ki  to  mano, 
Ki  to  kau  ariki, 
Whakairi  atu  to  ara, 
Ki  te  rangi. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  259 


HE  WAIATA,  NA  NGAPUHI, 


He  aha  rawa  te  hau, 
E  kokihi,  mai  nei, 
Marangai-ma-tonga, 
Ripo  rawa  te  aroha, 
Noho  noa  ai  au, 
Ko  taku  tinana  nei, 
Ka  riro  te  wairua, 
Ka  tuia,  e  te  ngutu, 
No  raro  te  tara  nei, 
E  ata  takoto  ana. 
Te  turanga,  ki  runga, 
Ki  mai  e  te  rau, 
Ko  nga  mahinga  hoki, 

0  taku  whanaketanga, 
Ma  ngongi  e  titiro, 
Te  ao  ka  rere  mai, 

1  a  koe  Mua, 

Ka  warea,  ki  tawhiti, 

Runanga  taua, 

I  te  ipo,  a  Ti  Kahu, 

I  mea  te  ngakau, 

Kia  mkutorere, 

Nga  puke  tu  mai, 

O  Maunga-Kawakawa* 

Pokainga  mai, 

Ki  te  tini,  a  te  hoa, 

Ka  murimuri  aroha, 

Ki  a  Te  Ruruanga, 

Ka  mutu  ai  ranei, 

He  rangi  manako  atu. 


260  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI. 

Kaore  te  aroha, 
E  awhea  mai  nei, 
E  homai  ana  ra, 
E  te  kokoraro, 
Maku  nei  e  riringi, 
Ki  te  wai  roimata, 
To  kino  e  te  hoa, 
Te  whai  ko  te  reo, 
Kia  muna  ia  atu, 
E  au  i  konei, 
Ka  pau  te  arai, 
E  rakatuwhenua, 
I  wehea  taua, 
Te  hapainga  mere, 
Na  Tarakainga  ra, 
Ki  Nukuhangai  ra, 
He  takotoranga  tohu, 
Te  whanga  i  a  Te  Ki, 
Ka  mau  i  reira, 
To  ika  i  te  ati, 
Hurihia  ki  raro  ra, 
Ki  te  maruatanga, 
Ka  takai  whakakore, 
Ka  rongo  mai  e  te  tini, 
No  mua  ra  e  te  rau, 
Te  whakaratonga  atu, 

0  te  panehe,  e  kokoi, 
Te  whakahau  rakau, 
Ka  haramai  tenei, 
Ka  takoto  ki  te  whare, 

1  moea  ki  te  po, 

I  konei  Tamamutu, 
Hoake  ki  te  ao, 
Kei  tawhiti  na  koe, 
Te  tangata  rauhanga, 
I  hoki  te  tuatahi, 
Ka  takoto  i  te  marino, 
Ka  mahi  au, 
Ki  te  tini,  i. 


HAKIRARA  0  NGA  MAOEI.  261 

HE  WAIATA. 

E  to  e  te  ra, 
To  atu  ki  te  rua, 
Hei  kawe  korero, 

E-he-i. 
Pari  a  tai  tonu  te  roimata  i  aku  kamo ; 
Te  utu  noa  koe, 

Ra-ha-i. 
Auahi  ka  patua,  ki  Huri-a-Pomare  ; 
Kei  raro  Ngawhare  e  aroha  nei  au, 

E-he-i. 
Ko  te  aha  e  Taku, 
I  rahia  mai  ai,  te  kai  kua  whiua, 

E-he-i. 
Nau  koa  ra,  i  nuka  maha  i  a  au ; 
Ka  maingi  noa  raro, 

E-he-i. 
Ka  he  nei  ra  nga  tuhituhi  a  Te  Kawana, 

E-he-i. 
Ka  hinga  nei  ra,  te  Katipupuhi ; 
Ki  te  kaketu, 

E-he-i. 
Ka  iri  toku  te  hau  taua ; 
Na  Te  Wharenui, 

E-he-i. 
Hei  whiu  i  a  au  ki  te  tai  tonga  ki  a  Te  Pakuru,  e-e 
Hoki  komuri  mai,  nga  kai  wawa  kei  Kamepaka, 

E-he~i. 
Te  mutu,  te  manako,  ki  a  Te  Wheoro ; 
Ki  te  tau  i  rahia  e  au, 

E-he-i. 
Ka  whiti  nei  i  te  whitu ; 
He  puanga  kakaho,  ka  rere  o  te  waru, 

E-he-i. 
Tu  ana  Uenuku,  hiko  ana  te  uira  e-i. 


262  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA. 


HE  KARAKIA,  KI  A  MARU. 


Tu  te  pou  ; 

Ko  te  pou  i  a  Hine. 

Me  te  Rangi-whakauria ; 

He  hirere. 

Ko  te  hirere,  i  te  tuhi, 

Ko  te  hirere,  i  te  rapa, 

Ko  te  hirere,  i  te  uira, 

Ko  te  hirere  aniwaniwa, 

Ko  te  hirere  i  a  Ranginui  e  tu  nei. 

Tenei  hoki  te  pou  ka  tu, 
Ko  te  pou  a  te  niatua  iwi, 
Ko  te  pou  o  Itangitawhi, 
Ko  te  pou  o  Kanginui  e  tu  nei. 

Awhi  nuku  te  pou, 

Awhi  Papa  te  pou, 

Awhi  kerekere  te  pou, 

Ko  te  pou  o  Rangitawhi, 

Ko  te  pou  o  Ranginui  e  tn  nei. 

E  Maru  e ! 
Ma  au  rakau  na, 
Ko  Turaki  riri, 
Ko  Turaki  nguha, 
Hei  arai  mo  te  riri, 
Hei  arai  nio  te  patu. 

Turaki  ana  i  kona, 
Peperu  ana  i  kona, 
Ko  Maru  tahuri  atu, 
Ko  Maru  tahuri  mai. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  263 


HE  KARAKIA. 


Toko  koi  te  po, 

Te  po  nui, 

Te  po  roa, 

Te  po  uriuri, 

Te  po  whawha, 

Te  po  te  kitea, 

Te  po  te  whaia. 

Tena  toko  ka  tu, 

Ko  te  toko  o  Tarieruanuku, 

O  te  atua  ki  te  po. 

Toko  koi  te  ao, 
Te  ao  nui, 
Te  ao  roa, 
Te  ao  marama, 
Te  ao  whekere, 
Te  ao  whatu  ma, 
Te  ao  potango, 
Tena  ka  tu, 
Oti  mai  ki  te  ao. 


HE  WAIATA. 


E  hara  i  te  noho, 

Whakatika  noa  ki  runga, 

I  tuia  e  Te  Kata, 

Ki  te  tui  o  te  Mono, 

Whakarewarewaia, 

Ka  rewa  au ; 

I  te  huanui. 

Ka  kai  mai  te  kanohi, 

I  te  horo  o  Tamatea, 

He  puke  kainga  kanohi, 

Ki  Tapuaenuku. 


264  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI  NA  TE  KORIRI. 


Nei  ka  noho,  ka  hewa  ano  ra, 

Te  whakakikitanga  i  te  kapu  o  te  ringa, 

No  reira  ano,  ka  puta  mai  ki  waho, 

Haere  rua  te  tai  ki  Oaoiti ; 

Whano  ka  whakatata  ki  te  hanga  i  te  matau, 

Nona  te  manapou  te  ora, 

Koia  Onekai  i  runga, 

He  manapou  te  ora, 

Koia  Onekai  i  raro, 

Kaore  ka  tikokotia,  e  te  tai, 

Kaore  ka  popoko. 

He  mata  tangata,  i  taia  ki  te  turiwhati, 

Tukiwhakarere, 

Ka  patupatu  koe  i  to  mounu, 

Hakikino,  hakirere, 

Nona  te  mounu  a  Haki, 

I  kai  whakatupua, 

I  kai  whakatawhito, 

Kia  whakatina  koe  i  to  matau, 

Tina  te  hohou,  tina  te  taka,  tina  te  takerekere. 

Ekore  e  ngaro  o  hinonga,  ki  te  whakakeko  i  te  ngaki  kia 

papai, 
I  te  patua  i  runga  i  te  takere. 
He  oti  ano  te  tango  i  a  au, 
Ko  te  ao  rere  mai  i  runga  i  Otahu. 

He  tapuwae  haruru  te  hekenga  i  Titipou, 
Toia  atu  ra  te  waka,  tapatu  ki  te  moana, 
Mei  whaia  koe  ki  te  mata  taumanu, 
Whakamau  atu  i  to  matau,  ki  te  papahu  i  tai  ra, 
E  hui,  e  hui  rangi ; 
Whakamau  atu  i  to  matau  ki  te  ninihi  i  tai  ra, 


HAKIRARA  O  NG-A  MAORĪ.  265 


E  hui,  e  hui  rangi, 

He  aha  ra  te  pohutu  mai  nei, 

He  tutumairekurai ; 

He  taniwha  ra  te  karapu  mai  nei, 

He  tutumairekurai ; 

Ka  mate  tonu  te  ika  ki  te  urunga, 

He  tutumairekurai ; 

Ka  eke  tonu  te  ika  ki  te  moenga, 

He  tutumairekurai. 

I  haere  tatou  i  te  moaniani, 

Ka  tae  ki  waho, 

Ka  tutakina,  e  hukatu,  e  hukarere, 

Ka  hoki  au  i  runga  Rangitako, 

Ko  te  waka  tena  no  aiorangi, 

Haere  i  te  aio, 

Ka  takiri  te  ata,  ka  hopu  to  ringa, 

Rangihutia,  Rangiheitia, 

Hei  taenga  mou,  ki  te  tahuna  tapu, 

Hapaipai  te  kiato  mua,  ka  mania,  ka  paheke, 

Hapaipai  te  kiato  roto,  ka  mania,  ka  paheke, 

Heke  i  Ururangi, 

Kapohia  ana  ki  to  whakataunga, 

He  aha  tau  e  tawhiri  mai  na, 

Ko  wai  kia  whanatu  i  toku  wehiwehi, 

Tena,  takahi  iho,  kei  whea  he  turanga, 

Me  aha  he  whakau;  e, 

Kia  tahuri  ki  uta,  ki  to  haukainga, 

I  matakarapa  taku  tirohanga 

Ko  to  iinana  tenei  ka  ora  mai. 


266  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA. 

Kai  koripi  ai  e,  te  kete  kohara, 
Taku  horahanga  ake, 

0  mahi  e  te  pakeke, 
Iri  rawa  i  te  rongo, 
Te  ope  Hauauru, 

1  rarawe  taku  ringa, 
I  te  piharoa, 

Hei  koripi  ake  te  kiri  ra  i  awhi  ai, 

Hua  mai  te  rau  na, 

Kei  te  noho  pono  au? 

Ko  taku  wai  kamo  ra, 

Te  tirohia  mai  na, 

Ka  taka  ko  roto  nei^ 

Kei  te  tatu  nui. 

Whakahinga  ki  te  rae3 

0  Mangakaretu  ra3 
Ko  wai  tohu  ai, 
Tenei  te  whaia  nei, 
Te  hanga  te  kanohi? 

1  hoki  mai  i  tawhiti, 
Te  mea  ka  oti  atu, 
Ko  wai  e  hokia  mai. 


HE  NGERI. 


Ko  hea, 

Ko  hea, 

Tera  maunga  e  tu  mai,  ra,  ra, 

Ko  Tararua, 

Nukunuku  mai, 

Nekeneke  mai,  ki  taku  tauaro  kikini  ai, 

Aha,  kekeke  noa,  kekeke  noa. 


HAKĪRARA  0  NGA  MAORI.  267 


HE  WAIATA. 


Tenei  ka  noiio ; 

Rau  noa  aku  mahara, 

Whakarongo  ki  te  ihu, 

Tangi  tararau  ana, 

Ko  au  pea  e, 

Ka  iria,  ki  te  ngutu, 

Mo  taku  koringa  taha  ; 

Te  maru  o  te  tangata, 

Maringanui  au ; 

Kia  kori  noa  ake, 

Kia  piki  tu  ai, 

Oku  nei,  korero, 

E  hara  e  te  iwi ; 

Noho  noa,  kori  noa, 

I  haraua  hoki, 

I  matau,  atu  ai, 

I  kite  ano  au, 

He  tau  tangata  koe, 

Mei  pewheitia, 

I  matike  atu  ai, 

Ko  te  aha  e  whae, 

I  riro  mai,  ki  a  au, 

I  hoki  atu  ano ; 

I  tona  koiwi, 

I  te  punga  o  te  waka, 

I  tau  ai,  ki  raro  ra, 

He  moe  taurangi  kau. 

Ka  te  tarawau  noa, 
I  whakakinikinia, 
I  whakakarukarua, 
I  mihi  mai  e  waho, 
I  riri  mai, 
E  roto  i 


268  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  RANGI. 

Haere  atu  ki  te  amiomio, 

I  te  nuku  o  te  whenua, 

Rapurapu  tao, 

Kapurapu  taiaha, 

Tahi  te  moana, 

Tu  e  'Itaha,  ki  runga, 

Kia  kite  koe  i  te  ao  rere  mai  o  tou  kainga, 

O  Kawhia, 

Ko  te  patu  a  Hari,  kua  takoto  i  raro  a. 


HE  WAIATA. 


Tera  te  pukohu  e, 

Tairi  ana  mai  i  Kaimanawa, 

Kei  reira  tonu  atu, 

Aku  kanohi, 

Te  aru  iho  nei,  ki  a  Ruta, 

To  kino  tenei  e  Mati, 

Ka  waiho  te  manuka  i  au, 

Tera  koe  ka  whai  muna  iho, 

Ka  haere  tenei,  ka  oti  atu, 

Ki  nga  tai  whakatu, 

Ki  Tukituki, 

Kei  Wairau  koe, 

Kei  Arapawa, 

Kei  te  wai  i  tere  ai, 

Te  pounamu, 

No  muri  nei  hoki, 

Kei  manakohia, 

Kei  wehi  i  a  au, 

Ka  oti  atu. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  269 


HE  TANGI. 


Kaore  te  mainae, 

Ngau  te  po, 

Ngau  te  ao, 

Ngau  te  mata,  ki  taku  kiri, 

Kia  ruku  mai  koe, 

I  te  wai  pouri, 

Ki  whano  mauru  ai, 

Te  aroha  i  au, 

Ki  taku  taonga  ra, 

Mo  taku  hei  piwhara ; 

I  makere,  ki  te  wai  e, 

Haere  e  te  tau  e ! 

O  nui; 

O  wehiwehi,  i  waiho  i  te  ao  nei, 

E  waiho  ana  koe, 

Hei  hangahangarau,  maku  e, 

Hei  putiki  ihu  waka, 

Mo  nga  iwi  i  te  muri  e, 

Me  whakairi  koe, 

Hei  heke  whare  nui, 

Hei  kapoauahi,  ko  to  tupuna, 

Ko  Tatau  e, 

Ka  mate  i  reira, 

Te  tini  o  Maewahua  e, 

Tona  tukunga  iho, 

Ko  te  whare  ponaturi, 

Ka  ea  ko  te  mate  i  a  Hema  na. 


270  KO  NG-A  MOTEATEA,  ME  NGA 

HE  TANGI. 

Tukua  te  karere  ki  a  Tuatira, 
Ka  ngaro  te  whenua  e  i, 
E  tau  ianei,  he  kahukuratu, 
Mei  whakawhiti  koe, 
Ki  te  rawahi  whakatonga, 

0  te  wai  ariari ; 

Kia  wetewete  koe,  i  te  waonui  a  tane, 

1  kiia  mai  ai  au ; 

Ki  te  tere  kau  e  ra  i, 
Tu  ake  hoki  au ; 
Ki  runga  i  Okato, 
Kia  whakamau  koe ; 
Nga  taotao  roa  'Hau, 
Taumaru  ana  mai, 
Te  tai,  ki  Okahukare, 
Taku  kainga  e  i. 


HE  HAKA. 


E  ko  Paratetauheke, 

Ko  Paratetauheke, 

Pehia  iho, 

Pehia  iho, 

Ka  tere  kopuku  ra  te  tamure, 

No  te  moana, 

Ka  pati  mai  te  wai  o  te  urerua, 

I  runga  i  o  kauae ; 

Konihi,  Te  Kahukura  nui, 

Te  Kahukuraroa, 

Te  tatara  ia  atu  ki  te  wai  e, 

E  i  aha  te  ra  e, 

Pehia  iho  i  runga, 

O  te  tumuaki, 

E,  he, 

E,  he, 

E,  he. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  271 


HE  WAIATA. 


E  rere  e  te  ao, 

Takawe  i  runga  ra, 

Au  ki  raro  nei, 

Huri  ai  ki  te  whare, 

E  te  mumutu  ra  ; 

Ki  te  parera  wai, 

E  tere  i  te  moana, 

Ko  te  ahua  ia, 

He  oti  nei  nga  kino, 

I  huia  ki  a  au, 

Kaore  i  whakarato,  ki  te  rau  e  pae,  na  i, 

Waiho  rangi  au, 

Mana  e  mae  noa, 

I  oku  wairangi,  ki  te  whakaeke  noa, 

He  waka  no  te  tangata, 

Ka  rukenga  nuitia, 

Ho  atu  te  pahi, 

Ki  runga  te  taumata, 

Te  ai  he  kai  ke  ki  te  ngutu, 

Ko  au  nei  anake, 

Me  aha  hoki  mota, 

I  te  kino  i  te  tinana, 

Penei  e  reia  nga  puke  tu  mai, 

O  Tarakeho  i  runga, 

Kia  marama  au, 

Te  whakamau  ki  uta  ra, 

Koe  motu  rakau, 

E  tu  ki  te  wao,  ki  Ohuri  ra  i  a  na  i. 


272  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA. 


E  paki  ra  taku  kotiro,  o  te  kekehi, 
Ki  te  huruhura  au  anake ; 
Te  whakaputanga  e, 

0  tenei  taruru  i, 
Tena  ano  i  a  Paikea  e ; 

1  tupu  mai  ai, 

Kei  tukunga  i  a  tenei  e, 

Kei  te  kauae,  kei  tu  mai  tau  e,  i  aku  pahau  e, 

I  te  ongaonga  a  Tairoa, 

O  Tukoropanga  e,  ki  tona  wahine, 

Te  tata  mai,  tama, 

Kia  rukutia  e, 

Hoki  noa  atu. 


HE  WAIATA. 


Kaore  te  aroha,  e  awhea  mai  nei, 

Na  roto  ana  mai  o  te  koko  raro ; 

'Ai  tohunga  mana,  hei  wehe  ki  te  wai, 

'A  hemo  ake  ai,  te  aroha  i  a  au, 

Ki  te  tau  hoki  ra, 

Nana  i  whakaraua  iho  ai ; 

Ka  hewa  te  ngakau, 

Kei  hoki  rua,  ki  nga  mahi, 

Pono  ano  ra,  te  ngahautanga  atu ; 

He  paki  e  Heu,  i  rangona  nuitia, 

He  paki  mai  ma  te  ngutu, 

Ki  Otaitapu  ra, 

Ka  nau  atu  ia,  te  one  i  Kukuriki, 

Ko  to  aroha  ra  i  hara  mai  pohewa. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORĪ.  273 


HE  TANGI.* 

Tera  te  whetu, 

Takina  i  Motururu, 

Ko  taku  tau  pea ; 

Tenei  ka  hoki  mai,  e ; 

Hoki  mai  ki  a  au  kia  kite  iti  iho  koa  koe, 

Ki  te  taha  whakarenga, 

Kei  o  tuakana, 

Hei  hoko  kahu  waero  moku  ki  te  uru,  e. 

'A  noho  mai  koe  i  runga  te  turuturu, 

He  ara  hunahuna  e  kore  nei  e  kitea. 

E  tama  na  Ruru,  wetewete  mai  ra, 

Taku  komutu  taramea, 

No  tua  i  te  tonga, 

Ma  rau  a  Hinehore, 

Ko'  e  tipona  mai. 

Horahia  mai  taku  taonga, 

Kia  rahiri  au  e, 

Maku  e  whakakore, 

Te  uru  o  te  atua. 

Maku  e  whakakore ; 

Te  ki  mai  o  te  waha. 

Kei  rangi  whakaarahia  mai ; 

Kia  ara  mai ; 

Me  he  aniwaniwa. 


HE  NGERI.+ 


Toīa  mai, 

Te  waka. 

Ki  te  urunga, 

Te  waka. 

Ki  te  moenga, 

Te  waka. 

Ki  te  takotoranga,  i  takoto  ai  te  waka. 

*  This  song  was  sung  in  January,  1849,  at  Ngahokowhitu  on  the  Waipa,  in 
the  presence  of  a  Iarge  numher  of  chiefs  who  had  assembled  to  meet  the  Governor 
for  the  purpose  of  putting  an  end  to  a  war  oetween  the  Ngatimahanga,  and  Ngati- 
tahinga  tribes.  By  this  poem  Te  Wherowhero  indicated  that  he  would  suppress 
the  inôuenee  of  his  hrother  Tuwhatau,  who  was  exciting  his  tribe  (the  Ngati- 
mahanga)  to  war,  by  promising  them  a  success  whieh  might  not  be  realized. 

+  The  words  printed  in  italics  are  sung  as  a  chorus. 

2~M       ' 


274 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA,  NA  NGATI-KAHUNGUNU. 


Whangai  noa  ake  taku  nei  titiro, 
Ki  te  wai  e  rere  nei,  he  wai  kaukautanga, 
No  taku  mea  ra  whano  rawa,  ka  nunumi, 
Tukua  kia  haere,  kia  whakaakotia  ki  te  kihi  maitai. 
Nohea  ra  e  kitea. 

Konakinaki  ai  te  aroha  i  a  au,  ki  taku  potiki, 
Me  he  mea  nga  haere  whakaruhi  a  te  tau  e  kai  ana  i  roto  ra, 
Taku  turanga  ake  i  te  kuwaha  nei ; 
Whakaheke,  roimata. 
He  aroha  noa  ake,  ki  te  hau  a  uru, 

I  hara  mai  ra  koe,  i  aTe  Kani'  ra  e  nona  te  moeuga,  i  okotahi. 
Aue  he,  taku  mea  e-he-i ! 

E  Mate  ma  nei, 

Whakarongohia  atu,  nga  torino  tangi 
Mai  na  Ruera,  kei  Motukokako, 
Numia  ki  roto  ra, 
E  hika  e  i  a, 

Hoki  mai  ra  ki  a  au,  ki  te  u  kai  po, 
O  Tamakuhukuhu, 
O  Rongo-tangata-ke, 
Ko  au  hei  muri  nei,  i ! 


HE  KARAKIA.* 


Tina  te  tawiri, 

Tina  te  tamore, 

Tina  i  a  Whakaohorau ; 

Awhitia, 

Pupuru  ra, 

Tawhi  ra, 

Ki  tamoremore  nui,  no  Papa, 

Rarau  he  aka  matua-iwi. 


*  From  the  Ietter  of  the  Cook's  Strait  natives  to  the  Queen,  February  5,  1851 
-"  Tenei  tetahi  kupu  pupuru  a  matou  mo  Kawana  Kerei." 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  275 


HE  WAIATA. 

Tenei  ka  noho  i  te  whatitoka  o  te  Pungarehu, 

Whakaanga  ake  te  kanohi,  ki  te  hihi  o  te  ra 

Ka  kai  tonu  mai  ki  taku  kiri, 

Ma  te  hau  e  pupuhi 

E  wero  ra  koi  taku  tinana. 

E  tama  tu  ake  ki  tahaki, 

Ko  te  kore  weweru,  hei  uhi  iho,  mo  te  kiri  moko, 

Mo  te  kiri  ra  ka  pau  te  tikaro  e  aitua. 

I  hua  mai  ai  nga  he  ki  a  taua, 

Me  mihi  kau  atu, 

Me  tangi  kau  atu, 

Te  ao  e  rere  mai  i  Kapiti, 

E  'Kau,  e  arohatia  nei  e  au. 

Taku  mate  tautini, 

Taku  mate  taurua  ki  te  whare, 

Moe  hurihuri  ai, 

Maua  nei  ko  taku  tau,  e. 


HE  WAIATA. 


Kaore  te  roimata,  ka  maringi  me  he  wai ; 

E  roto,  te  papaki,  kia  whakamanu  au, 

Tau  atu  ko  tawhiti,  te  pae  ki  Okehu, 

Ki  taku  makau  ra, 

E  huri  nei  ki  te  whare  ra, 

Ko  tahi  koa  ra,  i  mahara  iho  ai, 

Ko  aku  rongo  kawea,  e  hau  noa  atu  ra  e, 

Naku  hoki  te  pai, 

I  maumau  ki  te  whare, 

Tuku  rawa  atu  nei,  te  tane  ki  te  mate, 

Ka  kite  ai  au,  te  mahi  a  te  marea  na,  i. 


276  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WHAKATAPATAPA,   KUMARA. 


Ko  tara, 

Ko  tara, 

Ko  tara,  mai  i  a  Rongonui, 

Mai  i  a  Rongotau, 

Te  tapitapi, 

Te  ho  rnai  te  ruia 

Te  whakamaua,  ki  tenei  whawharua, 

Ka  tau  tini,  ka  tau  inano, 

Ki  te  wai  no  Tuwhakararo, 

He  puaki  aromea  koia. 

Ngaere, 

Ngaere, 

Ngaere  te  whakatupua, 

Ngaere  te  whakatawhito, 

Ko  koe  kei  whakangaerea  mai  e  koe ; 

Te  taru  ki  Hawaiki. 

Kutikuti, 

Pekapeka, 

Ahua  te  papa  i  Kuratau. 

Mihi  ake, 

Te  aroha  taku  ariki,  koia. 


HE  TANGI. 


Ra  te  haeata, 

Takiri  ana,  kei  Tauwhara  ra, 

Pae  tau  arai,  ki  a  koe,  e  'Amo, 

E  aroha  nei  au  ; 

Waiho  ra  mota 

Kia  mihi  au, 

Kia  roa  te  mihinga  ; 

Ka  tuku  tenei, 

Ki  te  tai  pouri ; 

Ki  taku  makau  mate. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  277 


HE  KARAKIA,  KIA  MAIA  AI  TE  TAUA. 


Ko  te  ara  hou  tenei, 

Ko  te  rangi  toka, 

Rangi  toka, 

Rangi  toka,  toka  te  manawa  o  te  rangi  e  tu  nei, 

Kia  toka,  kia  toka, 

Kia  mahaki  marire  te  taua  nei, 

Titiro  to  mata  ki  a  Rehua, 

Ki  te  mata  kihai  i  kaino, 

Te  taua  nei  e, 

Pikitia  atu  'patu  o  te  rangi, 

E  tohu  ana  koe, 

Ko  te  whiwhinga, 

Ko  te  rawenga, 

Toka-anuanu, 

Tokahea, 

Ko  Rinohea,  tohu  he  iwi  maire, 

Tohu^e  kore  e  taea  te  titiro, 

He  kotuku  te  manu, 

Kihai  i  rawe  i  te  koiraira, 

He  kura  takai  puna, 

He  kawau  maro, 

Ko  te  manu  i  turia  ki  tohu  taua, 

He  patiki  apu  one,  tangohia  ake, 

Waiho  ana  hei  tohu  taua, 

He  kawau  te  manu, 

Rukuhia  iho, 

Puea  ake,  he  ika  e  mau  ana  i  te  waha, 

Kowhea  ? 

No  te  puna  i  uta, 

He  maroro  te  ika, 

Ka  oti  te  kakati  e  te  kawau  waha  nui, 

He  aua  mata  whero  te  ika, 

Nana  i  moe  te  au, 

Tangohia  ake  ana, 

Waiho  ana  hei  tohu  taua. 


278 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA,  NA  TAMAKU. 


Kaore  te  turituri, 
Te  wani  mai  a  te  ngutu, 
Paki  atu  te  rau  na ; 
Ko  wai  au  e  mania, 
Heoi  nei  te  tara, 
Kei  a  au  anake, 
Kaore  i  whakarato, 
Ki  te  rau  e  pae. 
Whai  kau  atu  ana, 
Te  takiringa  hoe, 
Nau  na  eTeke; 
Hei  kawe  i  a  au. 
Nga  ngutu  raihe, 

0  Tokaanu  ra  e, 
Te  hora  aku  paki, 
Ko  Tuhaha. 

1  haere  te  kanohi 

Te  oranga  moko  o  Katikati. 

Ma  wai  ranei  e  whakaheke  ki, 

Te  puna  ngahuru. 

Ka  tino  waihape,  au  i  konei, 

Kei  hurihia  au,  o  te  ia, 

Ki  Omoho  ra, 

Ka  mutu  au,  te  manako. 


HE  WAIATA  MO  HURUTERANGI. 


Te  rongo  o  te  paki 
E  waua  mai  nei, 
Hau  ana  i  te  tuku 
Ki  Taikoria ;  e. 
Kei  raro  Huruterangi, 
Nana  i  toro  mai, 
I  te  wa  i  mua  ra, 
Koi  hine  ana  au. 


HAKIEARA'0  NGA  MAORĪ.  279 


HE  WAIATA. 


Kaore  te  kohuki,  tenei  ra, 

Ka  pa  mai, 

Ka  rangona,  iho  te  tau  o  taku  ate  ka  haruru. 

Kei  te  tuki  pu, 

Me  aha ; 

E  Tuhe',  raua  ko  Te  Wao, 

Te  tuku  mai  nei, 

He  kai  kua  mahora  ki  te  marae, 

Tahuri  mai  ka  komi, 

Kei  te  ngongohau,  au  o  te  ratapu, 

Rerenga  kaipuke, 

E  Wai,  i  te  muri  hei  kona  koe, 

Whakarongo  mai, 

E  taea,  iho  e  te  iwi  te  koromaki, 

Te  hanga  ka  tauaki, 

Ka  rato  ki  te  tini, 

He  huinga,  korero  ki  te  rae  kaihau, 

Ki  Waikato, 

Ka  mene,  ki  te  pahi  ka  tango  mai  te  korero, 

Ko  wai  au  e  mamina, 

Kia  ahatia  au  nei  e  te  iwi, 

Te  mea  kua  mahue,  i. 


HE  HAKA.* 


Ka  mate,  ka  mate, 

Ka  ora,  ka  ora ; 

Ka  mate,  ka  mate  ; 

Ka  ora,  ka  ora  ; 

Ka  mate,  ka  mate ; 

Ka  ora,  ka  ora ; 

Tenei  te  tangata  puhuruhuru, 

Nana  i  tiki  mai,  whakawhiti  te  ra. 

Upane,  upane, 

Upane,  kaupane 

Whiti  te  ra, 

Upoko,  upoko, 

Upoko,  whiti  te  ra. 


*  The  words  printed  in  italics  are  sung  as  a  chorus. 


280 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  KARAKIA. 


PUNA, 

Puna, 

Puna  mai  mua  na, 
Puna  mai  roto  na, 
Ko  Maui-tikitiki-o-Taranga, 
Ko  koe  kai  turia  e  koe, 
Turia  te  huru  o  te  maro, 
Te  tepe  o  te  maro  ; 
Pepenu  te  maro. 
Hotutaiki  mua  te  maro, 
Hotutaiki  roto  te  maro, 
Hine  taiki  e, 
He  puna  kapokapo, 
Pouriuri, 

Te  po  i  a  Potangotango, 
Te  po  i  a  Tauranga-te-ataia, 
He  whakatu  ki  runga, 
Ki  te  ngaru  tai  mua  na, 
Ki  te  ngaru  tai  roto  na, 
Tena  te  po  ka  whiwhi, 
Tena  te  po  ka  tata, 
Tena  te  po  hira  atu  na, 
Aua  te  ngaro, 
He  ngaro  taki  tupua, 
Aua  te  ngaro, 
He  ngaro  taki  tawhito, 
Aua  te  ngaro  kia  anuanu, 
Aua  te  ngaro,  kia  anuhea, 
Heke  i  te  uru  o  te  ngaro, 
He  pana. 


HAKERARA  O  NGA  MAORI.  281 

HE  TANGI. 

Aue, 

E  poipoi  noa  ana  taua ; 

I  te  ra  o  te  waru, 

Me  aha  iho  koe  ; 

He  tapu,  tawhito  iho, 

He  kauhou  ariki  na  o  tupuna. 

I  hoea  niai  ai  Te  Arawa  i  tawahi,  e ; 

Whiti  mai  ki  konei, 

E  kore  to  puna  e  haere  i  te  rangi  ra  ; 

Kei  rere  te  ata  ki  mua  ra, 

Na  Tauhu  nga  ki  nei ; 

Me  huahua  taua,  ki  te  wai  kohua ; 

Kia  oma  ai  a  Whiro  i, 

Kia  waiho  ai  te  ao  tu  roa,  mo  taua, 

To  kiri  rangatira ; 

To  whakatupai ; 

He  matamata  kahurangi, 

Tena  ka  riro  i  te  riri  nui,  nau  e  te  atua ! 

Hei  kohurehure ; 

Tu  ana  nga  kohi  anake, 

Ka  horo  nga  kiko, 

Ko  te  tohu  o  te  mate  na,  i. 


HE  WHAI  KANOHI  ME  KA  POHEA. 


Te  ra  e  hara  mai  ra, 

ītere  kura,  rere  toro  hai, 

Te  marama  e  rere  mai  ra, 

Rere  kura,  rere  toro  hai, 

Ka  whekite, 

Ka  whekaro,  te  kahui  tupua, 

Nau  mai  ki  waho ; 

Te  ritorito, 

Te  wai  whero ; 

Tupu  te  ora, 

He  ora,  ora. 


2  N 


282  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA  KAIORAORA  NA  HINE  WHE. 


Takoto  rawa  iho  ki  te  whare, 

Turama  tonu  e  te  ngakau, 

Ki  te  wahine,  e  tito  mai  ra, 

Kaore  koe  i  te  mohio, 

Rupeke  te  hoe  waka, 

To  kai  e  Runanga, 

Hara  mai  hoki  koe  ki  konei, 

Hei  komekome  ma  te  korokoro, 

Ma  wai  e  kai,  o  kiko  tokoroa, 

To  kai  na,  ko  te  hokowhitu  o  Manukorihi ; 

Kaore  koe  i  te  koa  mai, 

Taku  wai  whakatahe,  ki  Horokiri, 

Rutunga  patu  kei  te  puke  i  Remutaka  ra, 

Mei  kore  ake,  te  kanohi  rua ; 

Taupoki  ana  mai  taku  kumete  i  runga  i  te  tumuaki  o  Tako, 

To  kai  ra  e  Putaitua, 

Te  angaanga  hina  o  Ngatata ; 

Ko  te  ngarara 

Ko  te  kai  titiro  i  te  huanui ; 

Rere  mai  Moturoa, 

Ki  roto  i  taku  ipu,  e  tuwhera  nei,  e-i. 


* 

* 

*        * 

* 

no  Rikitaua ; 

* 

* 

*         * 

*  When  Te  Rauparaha  was  arrestecl  in  1840,  a  chieftainess  of  his  trihe 
composed  this  poem,  cursing  the  tribes  of  Ngamotu  for  having  assisted  the 
Europeana  in  the  war.  The  auger  of  those  trihes  having  heen  thus  exci- 
ted,  a  chieftainess  of  their  trihe  composed  the  following  poem  as  an  answer 
to  their  taunts. 


HAKIEAEA  0  NGA  MAOEI.  283 


HE  PATERE,  NA  TE  PIKI.  * 


Ka  turamarama  ra  e  te  hinangaro, 
Ka  whekite,  ka  whekaro, 
Ka  whakatarakupenga  ra  e  te  ngakau, 
Ko  nga  whakaaro,  tenei  ka  tata  mai, 
He  ngihanga  taraiti, 
Ka  kitea  atu  nga  kokonga  o  te  whare, 
Ka  marama  nui, 
He  whetu  ao  tenei  ka  tata  mai, 
Ko  te  rite  ra  i  taku  tinana, 
Aha,  ha,  ha. 

E  whae  Tutari  e, 

Matua  kapea  te  pura  i, 

To  kanohi, 

Tikarohia, 

Ka  maka  kei  te  whenua, 

No  namata  mai  ano  te  pura  i  to  kanohi, 

Pura  tonu, 

Pura  tonu  iho, 

Kei  to  keke  te  hokinga  mai  o  to  he, 

I  te  kumu  pitakataka, 

I  te  urunga  te  tau  ki  te  whenua, 

I  te  papa  teretere,  i  te  wheke  tere  mai  kei  te  moana, 

He  rurerurenga, 

He  panapananga, 

Tupuna  patua  ki  runga  ki  te  tahuna  pipi, 

Kei  hane  koe. 

Kia  atawhakaaro  marire  iho  e  te  ngakau, 

Ki  tou  pa  horo  kei  te  Arawi, 

Ko  Pangopango  te  kai  tutai  i  te  taua  i  te  po, 

Ko  Te  Kawe,  nana  i  tukutuku  te  taura  i  te  pari, 

Me  he  punga  waka, 


284  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Te  tatutanga  ki  te  whenua, 

Ka  mania,  ka  paheke, 

Ka  takahurihuri  koe  i  te  pari  ki  Tapirimoko, 

Takahia  atu  i  te  tua  one  ki  Hukarere, 

Ko  te  Rangituatea  te  rangatira, 

Nukunuku  atu,  nekeneke  atu, 

Ka  peka  ra  ki  tahaki, 

Ka  tika  a  Te  'Raha  i  te  au  maro, 

Ki  te  'Ati  Awa, 

Ka  rohea  putia  i  waenganui, 

E  Ngati-Tumarouru, 

E  Ngati-Kinohaku, 

E  Ngati-Waiora, 

E  Ngati-Apakura, 

E  Ngati-Urunumia, 

E  Ngati-Maniapoto, 

Ka  mau  koe  i  te  herehere, 

I  whakahokia  mai  i  Ngati-Mutunga, 

Te  tikinga  mai  i  a  koe, 

Me  utu  a  Te  Aka  ki  te  aha  ? 

Ki  te  pounamu, 

Ko  te  Awaikamoana, 

To  moho,  e  Aka,  na. 

Nau  ano  i  ako  mai  te  whakaheke, 

Awhiotia  i  te  nuku  o  te  whenua, 

Ka  tae  kei  a  Kapiti, 

Tirohia  e  koe,  te  maunga  tiketike  kei  Tararua, 

Ka  rau  Omere  kei  waho, 

He  maunga  tutainga  aio, 

Rerenga  waka  ki  Raukawa, 

Kei  Arahura, 

Ko  te  wai  pounamu  ra  tenei  ko  Arahura, 

Kei  Poutini, 

Ka  tu  nga  whata  kai  a  Tamairangi  ki  Porirua. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  285 

Aue  kapa  te  hoia, 

Kapa  te  tewara, 

Kapa  te  rnaori, 

Ka  rohea  Tutari  ki  waenganui  o  tona  pa, 

Umeretia  i  te  takiritanga  o  te  ata, 

Utaina  atu  ki  te  Tima  o  Kawana, 

Kawea  ki  tai  ki  te  moana, 

Ki  te  huti  hapuku, 

Ki  te  huti  ururoa, 

Ki  te  huti  warehou, 

Hei  kai  ma  Kararaina. 

Te  kati  ake  i  a  Te  Kawana 

Tikina  mai  ana  e  Potatau, 

Mauria  atu  ki  tana  ringa 

Kawea  ki  Waikato, 

Kia  kite  mai  a  Te  Pakaru, 

Kia  kite  mai  a  Taonui, 

Hei  whakapepeha  ma  rau  o  te  iwi, 

Kia  tangi  te  piopio, 

Piopio, 

Piopio, 

To  moho  e  Kararaina,  na. 


HE  WHAI  MO  TE  WERA.  KIA  MAHU  AI. 


Te  whai  a  te  kuku, 

Ko  te  whai  a  te  kaka, 

Mahumahu  akuanei, 

Mahumahu  apopo, 

Tahetahe  mai  to  kiri  toto  ki  to  mata  niho, 

Mahu, 

Mahu  reka, 


286  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Koi  uta ; 

Koi  tai ; 

Ka  eke  i  te  whai  a  te  raupapa, 

Te  whai  e  anu  matao, 

Whakareka  te  kiri, 

Whaia  te  whai  kia  aniwaniwa, 

Whaia  te  whai  kia  rekareka, 

Te  whai  e  anu  matao, 

Whakareka  te  kiri, 

He  toro  tuia, 

He  toro  motumotu, 

He  toro  ngarahu, 

Ka  tahu  ki  whea, 

Ka  tahu  ki  te  wai  nui, 

Ka  tahu  ki  te  wai  roa ; 

Ki  te  wai  takanga, 

Takanga  marama, 

Tena  te  wera  ka  huhuti, 

Kia  mahu, 

Mahumahu  akuanei, 

Mahumahu  apopo, 

Tahetahe  mai  to  kiro  toto, 

Ki  to  mata  niho, 

Mahu, 

Mahu  reka, 

Ko  toku  kiri, 

Ko  tou  kiri, 

Hui  ake, 

Ki  te  wenewene  i  runga, 

Hui  ake. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  287 


HE  WAIATA. 

Kauaka  te  korero  e  komuhua,  ki  te  tara  whara, 

Horahia  mai  kia  rongo,  te  rau  e  pae  uei, 

Naku  i  aha  iho, 

Na  te  ngakau,  koi  hotahota, 

He  whakataenga  koronga, 

Ka  eke  nei  hoki  kei  runga, 

Ka  hoe  i  a  Mangeo, 

Ka  katokato  i  te  rau  pororua, 

E  tatari  atu  ana, 

Hau  taua  mai  na  Te  Waru, 

Te  hoki  noa  atu  uru  rakau, 

Kei  te  Iringa  ra, 

He  puia  tu  noa, 

Te  puia  i  Ruahine  ; 

Ka  ngaro  noa  koange, 

Hatupatu  nana  i  topetope,  hi. 


HE  KARAKIA  PURE  MO  TE  TANGATA,  KEI  MATE  I  TE  MAKUTU, 
KO  TONA  INGOA  KO  KOROWHAKAPUPU. 


Korowhakapupu  ake  te  uru  o  te  whenua, 
I  aua  ianei  kia  tirohia  atu  he  atua. 

Tenei  au  whanatu  nei,  ki  raro  whenua  mea, 
Kia  kai  whakawai  hewa  te  hewa  o  Tutunui, 
Ka  tohu  ki  whea  ? 
I  ripiripia  ki  reira  ? 
I  toetoea  ki  reira  ? 

E,  To,  e  tae  koe  ki  raro, 

E  uia  mai  koe  e  tou  tini  i  raro, 

Na  wai  koe  i  homai  ? 

Na  Whiro  na  te  tupua, 

Whanake  hoki, 

Whanake  ka  kitea, 

Whanake  ka  rangona. 


288  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

E,  To,  e  tae  koe  ki  uta, 

E  uia  mai  koe  e  tou  tini  i  uta, 

Na  wai  koe  i  homai  ? 

Na  Whiro  na  te  tupua, 

Whanake  hoki, 

Whanake  ka  kitea, 

Whanake  ka  rangona. 

E,  To,  e  tae  koe  ki  runga, 

E  uia  mai  koe  e  tou  tini  i  runga, 

Na  wai  koe  i  homai  ? 

Na  Whiro  na  te  tupua, 

Whanatu  na, 

Whanake  ka  kitea, 

Whanake  ka  rangona. 

E,  To,  e  tae  koe  ki  tai, 

E  uia  mai  koe  e  tou  tini  i  tai, 

Na  wai  koe  i  homai  ? 

Na  Whiro,  na  te  tupua, 

Whanake  hoki, 

Whanake  ka  kitea, 

Whanake  ka  rangona. 

Haere  i  te  ata  mahina, 

Hikitia,  heihei,  e, 

Hikitia,  heihei,  e, 

Ho  atu,  homai  te  upoko  o  te  tangata  makutu, 

Ka  ripiripi, 

Ka  toetoe  ki  te  mata, 

Kei  here  pepe, 

Rere  te  ihi, 

Rere  te  mana, 

Motu  te  upoko  o  te  Atua, 

Kai  ramua, 

He  piere, 

He  matata. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  289 


HE  WAIATA. 

Kaore  taku  raru, 

E  rau  tahuritanga  ki  te  whare, 

I  whakawarea  au  e  hika, 

Ki  te  tama  i  ara,  na  Te  Puwhakahoro, 

Hua  noa  ki  te  hanga  e  nunumi  nei  kei  te  aha, 

Kaore,  kei  te  whakarato  ki  waenga  te  tahora, 

Te  ara  o  korua  ngakau  ki  nga  mahi,  a  Rua-te-pupuke, 

A  Rua-te-hotahota, 

E  heke  ana  ano,  i  nga  heketanga  o  Maro, 

Piri  ana  i  ara, 

Me  he  paua  whare, 

Piri  ki  te  tupari  maunga, 

Tini  whetu  ki  runga  i  te  rangi, 

Ka  whakahinga  noa  koe, 

I  a  Tane  mahuta, 

Ki  nga  uru  kiokio, 

Ki  nga  paripari  ki  Otuwhaia, 

ītere  pu  o  korua  mauri, 

Te  tika  i  te  ara, 

Tapeka  noa  i  te  whenua, 

Apiti  rawa  atu  ki  te  takotoranga  o  Haumia, 

Ki  te  aka  o  te  whenua, 

Totoro  to  ringaringa, 

Hei  waewae ; 

Totoro  to  waewae, 

Hei  ringaringa, 

Ka  takoto  te  ika  whenua  o  te  rangi, 

Ka  tahi  ka  auraki  mai, 

Ki  te  whanau, 

A  te  mangumangu  kikino, 

I  te  aitanga  a  Punga  i  a  au  e. 


2  o 


290  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI,  NA  PUHIRAWAHO. 


Takiri  ko  te  ata, 

Ka  ngau  Tawera, 

Te  tohu  o  te  mate, 

I  huna  nga  iwi 

Ka  ngaro  ra  e, 

Taku  tuatara, 

O  matua  ra, 

Ka  tuku  koutou, 

Tuia  e  Kohi, 

Ki  te  kaha  o  te  waka, 

Hei  ranga  i  to  mate, 

Kei  a  Te  Whare  a  Te  Hinu, 

Ka  ea  nga  mate, 

0  te  uri  ra  o  Kokako, 
E  pai  taku  mate, 

He  mate  Iaua  kei  tua  o  Manuka, 
Kei  roto  o  Kaipara, 
Kei  nga  iwi  e  maha, 
Kihai  Koperu, 

1  kitea  iho  e  au, 
Tautika  te  haere, 

Ki  roto  o  Tawatawhiti, 

Mo  Tuhoehoe, 

Mo  Kaipiha  ra  e  pa, 

Mo  Taiheke  i  kainga  hoetia  e  koe, 

E  kai  ware  ana, 

Ko  te  Hikutu, 

Ko  te  Mahurehure, 

Haere  ke  ana, 

E  Hika  e  Hope  i  a  Te  Rarawa, 

Tena  Hongihika, 

Nana  Te  Houtaewa, 

Huna  kautia, 

Waikato  ki  te  mate. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  291 


HE  HAKA. 

Aue  te  whakama  i  a  au  e, 

E  haere  noa  ana  ko  taku  tinana, 

E  kore  ra  Tutaua,  e  tata  mai  i  weiii  o  te  tapu  i  au, 

Turakina  ki  te  pari  tu  mai  ai, 

Tu  ngaio, 

Tu  harakeke, 

He  aha  te  kai  i  nopenopea  ai  e  au, 

He  hinu,  he  tuna, 

Kia  tau  ai  aku  rongo  te  haruru  ki  te  taha  o  te  rangi. 

Ka  whakatuhoropunga  te  rite  i  a  hau, 

Hei  kohi  mai  te  ure  i  a  au, 

E  ai  te  tokanga  whakaraurau, 

Kai  atu, 

Whakairi  atu, 

Kukuku  rawa, 

Roiroi  rawa, 

E  ki  te  pataka  tapu  a  Raukatauri. 


HE  WAIATA. 


E  whīti  e  te  ra  e  kai  ki  taku  kiri, 

No  mua  ra  to  manahautanga, 

Tenei  to  kai, 

He  whakakaewa  i  waho, 

Ko  nga  tuahiwi, 

Te  mau  atu  nei  e, 

Ka  hewa  o  tao, 

E  kore  e  whatiwhati, 

To  peke  mau  roa, 

Tonu  i  te  tao  e, 

Koia  tana  nei, 

Me  whiu  na  waho, 

Te  tara  ki  Pukuroa, 

Ki  te  taru  aotea. 


292  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  KARAKIA,  MO  TE  UA,  KIA  MAO. 


Tua,  tua,  koi  ranginui, 

Koi  rangiroa, 

Koi  rangipouri, 

Koi  rangipotango, 

Koukou  te  whetu  i  runga  nei, 

Moana  ropu  kei  tai, 

Kei  tai  e  riri  ana, 

Tu  mai  'a  'roi, 

Kei  tai  e  patu  ana  i  te  hau, 

Tu  mai  'a  'roi, 

Punganangana, 

Punganangana, 

Puaka  haua  te  tawhito  o  te  rangi, 

He  Uru  ra  ko  te  hau, 

He  Tonga  ra  ko  te  hau, 

Ka  hara  mai  ka  tinei, 

Ka  tinei  kia  mate, 

Toki  nui  te  toki, 

Toki  roa  te  toki, 

Toki  tawahie  te  toki, 

Ka  whanatu  au  ka  hahau  i  te  takapu ; 

O  te  rangi  e  riri  mai  na, 

E  nguha  mai  na, 

Ka  hinga, 

Ka  mate, 

Hau  mate, 

Whakataka  to  hau  ki  te  uru, 

Whakataka  to  hau  ki  te  tonga, 

Kia  tu  mahinahina  i  uta, 

Kia  tu  marokeroke  i  tai, 

Kia  ao  ake  te  ra, 

He  tio, 

He  keo, 

He  hauhunga. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  293 


HE  WAIATA,  NA  NGATIKAHUNGUNU. 


Kaore  te  whakama, 
Kei  te  ahi  e  tahu, 
Ai  rawa  he  mauranga, 
Ma  Ngatihokopu, 
Puia  tu  mai, 
Ki  Otonga  ra  ia, 
Kei  tawhiti  te  Pononga, 
Tenei  rawa  to  rongo, 
Te  angi  mai  nei, 
Nga  uru  hautapu, 
O  te  Totara  nei, 
Ka  wehe  te  manako, 
E  whae  ma  e, 
Kati  koia  aua  rangi  riri, 
Tukua  taku  tinana, 
Kia  ako  ki  te  mahi, 
Nga  mahi  a  te  pakeke, 
Kowai  ra  ka  mohio, 
He  hori  na  te  puku, 
Kia  eke  mai  to  tini, 
Te  tihi  ki  a  Muka, 
E  raupapa  tonu  nei. 


HE  WHAKATAPATAPA  KUMARA. 

Kapakapa, 

Kapakapa,  tu  taku  wairua,  ki  te  ao, 

Tapiri  tu,  he  maunga, 

Hekeheke  iho  i  runga  o  Rehia, 

Tuhi  te  uira, 

Raparapa  te  uira, 

Ko  anahau, 

Ki  te  hau  ia, 
Ki  te  hau  ia, 
Ka  tangi  to  pu, 
Ka  tangi  to  pu, 


294  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

Ka  taupu  nui  a  Weka  uea, 

Uea  te  taua  iti, 

Uea  te  taua  rahi, 

Kia  tutangatanga,  te  ara  ki  Mokoia, 

Whakatu  manunu, 

Whakatu  rnanunu, 

Hara  manunu, 

E  whia  aku  mate  ? 

Kei  taku  tua, 

Kei  taku  aro, 

Pihapiha  manawa  o  te  ika  kua  riro, 

I  hara  te  taua, 

Koia  Ru, 

Koia  Whe, 

Koia  Potipoti, 

Koia  Rakahua, 

Te  tama  i  torona, 

Whakina  e  koe, 

Ki  Waeroti, 

Te  tau  mai  ai  tohu-akura-tiwatiwa, 

Horahia  ori  ka  mate  tama  ki  te  wai  whana, 

Kaore  hoki  nga  uhi  nei, 

Nga  kai  nei, 

Nga  taro  nei, 

Ka  mareretia  e  te  tikitiki  o  Wahieroa, 

Te  tapa  mai  e  koe  taku  ika  nei, 

Ko  Hahaururoa, 

Ko  tukoki  hau-nui, 

Hauroa, 

Mahuta  runga, 

Mahuta  i  runga, 

Mahuta  i  raro, 

He  kapua  ke  hoki, 

To  te  atiru, 

To  te  atiru  i  tau  ki  whea  ? 

I  tau  ki  Maunganui, 

Ki  Maungaroa, 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  295 

Ki  Maungahauru, 
Taku  manawa  ka  irihia  nei, 
E  Tupetane, 
Tupetane, 
I-o. 

Tenei  au  e  Tupetane, 
Ko  Whiti-te-ramarama  au  e  Tupetane, 
Ko  Tama-te-ahu-iho, 
Ko  Tama-te-ahu-ake, 
Ko  Whitirau-te-toki, 
Ko  Tama-i-ahua-retireti, 
Ko  Tama-i-ahua-rorowai, 
Taku  paenga  ruwai  e  Apo  e, 
E  Apo  e, 
I-o. 

Kapua  hekeheke  iho  i  runga  o  Rehia, 
Tuhi  te  uira, 
Rapa  te  uira, 
Ko  anahau, 
Ki  tahau  ia, 

Tenei  koa  te  mokopuwananga,  te  tu  mai  nei, 
Koia  kia  toia, 

Kia  tokona,  ki  te  kauwhau  ariki, 
Rongo  putuputu, 
Rongo  te  mangia, 
Rongo  te  rakau  ohi, 
Ko  tana  kuru  motu, 
E  puhi  e  kei  tai, 
Kei  te  whakarua  koia, 
Hutia,  hutia, 
Hutia  te  kura  i  o  taringa, 
Taku  rei,  taku  rei, 
Taku  rei  ka  whati, 
He  toroa,  he  toroa,  he  ta, 
I-o. 


296  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  KARAKIA  WEHE  WAHINE  I  TE  TANE,  TE  TANE 
I  TE  WAHINE. 


He  unuhanga  a  Nuku, 

He  unuhanga  a  Rangi, 

He  maunutanga, 

He  mareretanga, 

No  tenei  ariki, 

No  tenei  tauira, 

Tena, 

Tena  te  pou  ka  tu,  te  pou  ka  tu, 

Ko  te  pou  o  te  wehe, 

Ko  Rangi  ka  wewete, 

Ka  wetewete  ki  runga  nei  e,  wetea, 

Wetea  ai, 

Wetea  mai  to  korua  moenga, 

I  pipiri  ai  korua, 

I  momoe  ai  korua, 

Wetea  ai, 

Ko  Kangi  ka  wehe, 

Ko  Papa  ka  wehe, 

Ka  wehe  i  tenei  ahiahi, 

Ka  wehe  i  tenei  marua  po, 

Anga  atu  ana, 

Ki  te  taiki, 

Ki  te  tai  a  po, 

Ki  te  tai  tangi  atu  ra, 

Anga  ake  nei  au, 

Ki  te  wao  nui  a  Tane, 

Koe  kei  mihi, 

Koe  kei  tangi, 

Wetea  te  tau  o  kahu, 

Tara  te  tau  o  korua  pueru, 

E  awhi  ki  te  rimu, 

E  awhi  ki  te  totara, 

E  awhi  ki  raka  tuwhenua, 

Tena  pou  ka  tu, 

Ko  te  pou  o  te  wehe, 

Ko  te  pou  o  Itangi  e  tu  nei, 

Whakamurahia  koe. 


HAKĪRAKA  0  NGA  MAORI.  297 


HE  HAKA,  NA  HOKI. 


Te  whakama  i  a  au  e, 

Me  he  iwi  ora  te  kai  kino  nei  te  mamae, 

Ki  te  rongo  kino  e  hau  mai  nei, 

I  tuakaihau  te  korero, 

E  te  patata  mai, 

Ka  hei  koia  taku  ngakau, 

I  ngaki  mowhiti  ai, 

Ki  taku  whakaaro, 

Ko  te  pou  huinga  mataho  nui  o  te  whenua, 

Ki  te  karanga  i  nga  iwi, 

Ki  te  ahu  taua  teretere  kei  Horotiu, 

Kia  kakahu  i  te  kahu  whakairo, 

He  neketaha, 

Ki  te  pakipaki  he  korohunga, 

Ki  te  nohoanga  o  te  Toiha, 

Nukunuku  Toheroa  ki  tahaki, 

Te  nohoanga  o  tumu,  te  nohoanga  o  he, 

Te  nohoanga  o  te  Whirowhiro, 

Ka  tau  ano  rapea  e  tama, 

Ka  waiho  te  haere, 

Hei  haere. 

Pae  mai  te  taonga  ki  te  whare, 

Hokia  te  tuarua, 

He  ara  kai  hokohoko, 

Kihai  koe  i  whakaaro, 

Ki  a  Waitaoro, 

I  nohoia  na  te  puaha  Okoro, 

Kihai  taka  mai  he  taonga, 

Maui  hangahangarau, 

I  hia  ai  Haha-te-whenua, 

Ka  eke  Hawaikiroa  ki  uta, 

Hika-te-pipiro, 

I  takina  mai  ai  Ruaea  ki  uta  nei, 

Hei  kati  mo  te  tangata, 


2  p 


298  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


He  manga  te  ika  i  houa  ai, 

Te  takere  o  Tainui, 

E  hara  rapea  e  tama  i  konei, 

No  rawahi  mai  ano, 

No  nga  mangainga  i  a  Tamatekapua, 

Whiro  te  tupua, 

He  tupua  Ngapuhi, 

He  tupua  Hauraki, 

He  tupua  Rotorua, 

He  tupua  'Kahungunu, 

He  tupua  Waikato, 

He  tupua  Taranaki, 

Kaore  e  tama  hei  iwi  i  ngaro  te  tupua, 

Purua  i  tore  o  Pihanga, 

Tuwhera  te  Whanganuiatara, 

Te  rongo  te  whauwhia, 

Kia  mau, 

Ki  te  rourou  iti  a  Haere, 

Kakariki  i  tunua, 

Kakariki  i  otaina, 

E  tama  e, 

Kei  te  huna  koe  i  to  atua, 

I  a  Tuwhakaparuate, 

Te  whakina  ai,  kia  kite  mata  o  tangata, 

Kei  hau  kau  o  rongo  tupua, 

Ki  taha  patu  o  te  rangi, 

'Ku  hono  nei  ka  riariaki, 

7Ku  hono  nei  ka  hapahapai, 

*Ku  hono  nei  ka  ranga  taua, 

He  taua, 

Kia  pikihaha, 

E  Hine-te-iwaiwa,  ki  te  mangai  o  te  whare, 

I  a  Tonga,  ko  Papatuanuku, 

Ko  te  Taiariki, 

Ko  Uekoko  te  ara  i  a  Henga  ko  Te  Tatauotepo, 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  299 


Ko  te  hiwi  ra  o  aku  tupuna, 

Nana  i  whakahua  te  rnakutu, 

E  toai  nei  i  te  ngutu  o  te  tangata, 

E  hara  koe  i  te  uri  o  Korokino, 

E  taroi  ra  i  tawhiti  ki  a  Hori, 

Ki  te  pu  ra  o  te  atua, 

Ki  te  pakeha  he  kaipuke, 

Nana  i  whakahua  te  pu  ki  uta  nei, 

Ki  te  tuatangata  ki  a  Mariaikena, 

He  taonga  noa, 

I  te  weruweru  pokaia  ki  te  ringa, 

Ka  paraharaha  te  one  i  Kukuriki, 

I  te  whainga  i  te  niatau  hapuku, 

Ki  te  kahu  atua  kahu  whero, 

Ki  te  pu  ra  i  a  Te  Uira, 

E  kawea  ana  e  te  ngakau, 

Ki  te  uri  ra  o  Komako, 

Ki  te  huanga  kerekere  ko  Kaihau, 

I  tuhia  mai  ki  te  nui  maka  rapa, 

A  te  kanohi,  ka  whekite,  ka  whekaro, 

O  ringaringa  e  Te  Wehi  ki  te  kai  kapo, 

Mai  te  kutikuti,  naihi  kopikopi, 

Ripa  mai  o  te  puke  o  Matakitaki, 

Ki  Hauraki ; 

Ko  te  kai  whakahoki  o  Pahungatoroa, 

Ki  te  tonga ; 

Ka  hoki  te  rongo  toa  o  Kukutai. 

Ka  haere  te  uri  o  kai-whiro-whenako  ki  nga  whenua^ 

A  hei  hakatea  noa  ai  ara, 

Ma  Ngati-te-Ata  ki  te  menenga  ope  ki  Puketutu, 

Kia  whakarongo  mai  e  Ngai  Pukenga, 

Ko  Ngati  Paoa  he  hikihiki  hoenga  taua  ki  Ngapuhi, 

Ma  Tangiteruru  ma  Te  Itauroha, 

Ka  tukutuku  ki  te  ia  ki  Ohi, 

Hei  a  Hongihika, 

Kia  whakapongatia,  mai  he  tupua. 


300  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


KO  TE  WAIATA  A  RANGITOPEORA. 


Kaore  hoki  koia  te  mamae, 

Te  au  noa  taku  moe  ki  te  whare, 

Tuia  ana  te  hau  taua, 

I  a  Te  Kahawai  whakaoho  rawa, 

Kia  kaha  e  te  iwi  kaha  kore,  te  hapai  o  te  patu, 

Kia  riro  mai  taku  kai  ko  Titoko, 

Ka  ueue  i  aku  niho, 

Puhikahu,  ko  Uehoka, 

I  ka  kohekohe  taku  korokoro, 

Roro  hunanga  no  Poutukeka, 

A  horo  matatia  e  au, 

Te  roro  piro  o  Taratikitiki, 

Whakakiki  ake  taku  poho, 

Ko  Taiawa,  me  ko  Tutonga, 

Waiho  mai  ra  aku  huruhuru, 

Te  puahau  o  Te  Tihirahi, 

'A  kai  atu  ko  Kuku,  ko  Ngahu, 

Ko  to  tupuna  i  tupu  ai  o  mahara  tohe  riri, 

E  tapu  ra  te  upoko  o  Te  Ruakeripo, 

Te  homai  he,  kotutu  wai  kaeo, 

Ki  te  Kawau. 

Ka  tukutuku  i  te  ia, 

Ki  Tarahanga  ki  te  kai  angaanga  i  Ngati  Pou, 

Ka  hirere  taku  toto, 

Ki  runga  ki  to  tumuaki  koroheke, 

Te  Rangimoewaka  tohe  riri. 


HAKIRARA  0  XGA  MAORĪ.  301 


HE  TANGI,  NA   TAWAPUTA,  MO    ONA   TAMARIKI    I  MATE  I  TE 
PA  HORO  1  TE  WHETU-MATA-RAU. 


He  umu  kai  tini, 
He  umu  kai  wareware ; 
E  hua  i  a  koe, 
He  uri  no  te  mahara ; 
Taia  ki  'Whiti, 
Taia  ki  Tonga, 
E  tohu  ana  hoki, 
Te  kura  taininihi, 
Te  kura  tairoroa  ; 
Na  Rangitarewa, 
Nau  i  horahora, 
Ka  mahora  ki  te  whanga  , 
Taku  matau  koti, 
Taku  pa'  kahawai, 
Motuhia  mai  ra, 
Ki  te  matau  rakau ; 
Ka  mau  kei  te  taringa, 
Kei  toke,  o  Kahuroa, 
Hiwia  mai  ra  te  ika, 
Takina  mai  ra  te  ika, 
Ki  te  puna  whaiti, 
Ki  te  puna  rekareka ; 
Ka  hara  mai  Tuturi, 
Ka  hara  mai  Pepeke  ; 
Pokaia  te  Manawa, 
Ki  te  umu  whakahere, 
Ki  te  umu  Orohea ; 
Homai,  me  pure, 
Me  pure,  me  tao, 
Me  tao  rawa,  ki  te 
Umu,  o  te  waka 
E  taua,  koe  ra,  i. 


302  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA   NA  KARAWAITERANGI. 


E  hoka  o  rongo,  e  hau  i  te  rangi ; 

Homai,  kia  pahua, 

Ki  te  ngutu  mau  ai ; 

He  mea  tangata  hoki ; 

Kei  riri  e  Whenu, 

He  aha  i  riri  ai, 

Ki  te  makau  tangata  ? 

Naku  ano  ra  taku  whakaironga. 

Ko  te  aha,  e  Kore, 

O  koha  ki  a  au  ? 

Ka  eke  'no  au, 

Te  puke  ki  Ohuka  ? 

E  Ngata  ma  e,  tukua  kia  haere, 

Ka  pa  ianei,  kei  te  ohi  ano, 

E  tau  te  kakare,  te  tau  o  te  manawa, 

Nau  te  ki  nei, 

Me  tara  tahi  au, 

E  hara  te  hourua, 

Kei  eke  i  te  papa, 

O  Taumatawharangi, 

He  koputunga  ngaru, 

Pae  ana  ki  te  one, 

Tenei  kei  au. 


HE  WAIATA,  NA  NGAI  TAHU. 


Tenei  pori  ki  Onawe, 

Whakariri  ngakau, 

Titiro  mai  o  mata  ki,  a  au, 

E  noho  taurere  nei, 

Huna  rawa  te  konohi, 

Kei  Pihautangohia, 

Ka  mate  au  ki  taku  tangata,  a-a. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  303 


HE  HAKA  TAUA.* 


E  te  iwi, 

E  te  iwi  e, 

Tangihia, 

E  te  waka, 

E  te  waka  e, 

Tangihia, 

Me  tangi  me  aha, 

Te  atua  horehore, 

Te  ngaro  ko  te  mea, 

Kopanipani  ra  rawa, 

Te  moenga  o  moe  parukuri, 

Tahuri  tata  iho  ano. 

E  kore  au  nei  e  tangi, 

Me  titiro  rnata  tahi  e  au, 

Me  pukana  tonu  ki  runga  te  rangi,  a. 


HE  WAIATA. 


E  whiti  e  te  ra, 

Werowero  ki  te  tara  whare, 

Kati  e  koro  ma, 

Hoki  ake  ki  te  koi  ora, 

Tenei  te  kawa  ora  ka  totoro  kei  a  hau, 

I  ngahoro  iho  ai  te  kutikuti  o  taku  kiri, 

Ka  tuia  au  nei  ki  te  pari  ki  kowhai, 

Te  wahi  o  te  tarewa, 

Ka  ruku  ki  te  wai, 

Ka  ea  ake  ko  Whareoneone, 

I  whaki  nui  ai, 

Tatangopuku,  ki  ta  Tangaroa. 

*  The  words  printed  in  italics  are  sung  as  a  chorus. 


304  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  KARAKIA,  KO  HIRAMAI  TE  INGOA. 

Hira  mai  ai,  te  whekite  o  te  rangi, 

Hira  mai  ai,  te  ngawha  o  te  rangi, 

Pera  hoki  ra,  te  kapua  nui ; 

Te  kapua  roa, 

Te  kapua  riakina, 

Ko  Hau, 

Ko  Tiki-tawhito-ariki, 

Ko  Te  Kuku, 

Ko  Te  Wawai, 

Ko  Te  Kawitiwiti, 

Ko  Te  Katoatoa, 

Ko  Tawhito-uru-ngangana, 

Ki  Hiwa, 

Hiwanui, 

Hiwaroa, 

Hiwapukenga, 

Hiwawananga, 

Takataka,  te  kahuki  o  te  rangi, 

Koia  a  Pou, 

To  putanga, 

Ki  te  whai  ao, 

Ki  te  ao  marama, 

Patua  i  te  kawa, 

Patua  ki  runga, 

Patua  ki  a  Papa, 

Te  rangi  e, 

Te  tau  ria  e, 

Tena  te  kawa  ka  whai, 

Te  kawa  o  Hiramai. 

Ki  Whangamata,  te  rakau, 

Ki  Puhangamata,  te  rakau, 

Marere  te  tatahe  o  taku  waha, 

Ki  runga  ki  a  koe, 

E  tapu  ranei  koe, 

E  tapu  ranei  koe, 

Maku  e  kai  to  upoko. 

*This  is  one  of  the  Karakias  alluded  to  in  the  Iament  for  Te  Heuheu  at  page  28,  as  one  of 
the  powerful  incantations  whieh  would  have  saved  himself  and  his  peopie  from  destruction 
if  he  had  repeated  it  at  the  time  when  the  mud  volcano  burst  out,  the  eruption  from  whieh 
overwhelmed  himself  and  ahout  forty  of  his  trihe.  It  was  given  to  me  at  Taupo  by  the 
present  Te  Heuheu. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  305 


HE  KARAKIA,  KO  TE  PAPAI  O  TE  KOTORE  O  RONGOMAIHUIA, 

TE  INGOA. 


Taku  waha  i  titia, 

Taku  waha  i  titia, 

Taku  waha  i  tauaraia, 

Nau  atu  ki  te  whetu, 

Kumutia, 

Nau  atu  ki  te  marama, 

Kumutia, 

Nau  atu  ki  tore  maru  wahine, 

Kati  na  tau  ika, 

'Papatuanuku, 

E  Kaihika, 

E  Kaiure, 

Ki  te  matapapari, 

Na  Ruatupua, 

Na  Ruatawhito, 

Kati  mou,  te  waha  o  te  tupua, 

He  titi, 

He  puru, 

He  toko, 

He  hangi, 

Na  Karotepo, 

'Karo-te-ao, 

Tutapaninihi, 

Tutapariria, 

Tutapakokota, 

Kokota  ki  a  Hine, 

Hinenui, 

Hineroa, 

Hine-te-weriweri, 

Tu-mumui  te  ngaro, 

Totoro  te  iro, 

Tena  te  omaki,  ka  noho  ki  to  riu, 


2   Q 


306  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Ka  noho  ki  to  inahamaha,  te  oniaki, 

Hotupu  te  toroa,  marongo, 

Tina  i  roto, 

Heuea  te  ihi, 

Heuea  te  maru  tupua  nuku, 

Tupua  rangi, 

Ki  kona  koe  monokia  atu  ai, 

Ki  te  pouriuri, 

Ki  te  potangotango, 

Ki  te  po  i  a  Hineruakimate, 

Te  ora  mai  hoki,  taku  rakau  nei, 

Titohia  nuku, 

Titohia  rangi, 

Tatau  te  po, 

Tatau  te  rongomaiwhitu, 

Taku  rakau  nei,  maroro-ki-te-^angi, 

Ko  koe  kei  taua  raia,  tini  o  te  po, 

Tu-maroro-maiwhiti  kei  raro, 

Kei  raro  kei  te  moremore  nui  no  Papa. 

No  Papa  i  raro, 

Tu-te-pipiro, 

Tu-te-haunga, 

Ritua, 

Riwaho, 

Ria  ki  to  putanga  e  Tane, 

Ko  te  ihi  o  taku  ure, 

Ko  te  mana  o  taku  ure, 

E  tae  taku  uve  nei  ki  runga, 

Ki  nga  makutu  i  runga, 

Ki  nga  whaiwhaia  whitiki  ai, 

Korero  ai, 

Matai  ai, 

Tena  nga  tapu  ka  horo, 

'Horo  ki  taku  tawhito, 

Ka  tahi  ki  taku  tawhito, 

Ka  rua  ki  taku  tawhito, 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  307 

Ka  mano  ki  taku  tawhito, 

Na  runga  mai  o  mataure, 

Na  raro  atu  o  mataure, 

E  puta  tatara,  ki  te  wiiai  ao, 

Ki  te  ao  marama, 

He  karo  hapai  tu  atu  hoki  au, 

I  taku  rakau  nei, 

Kei  runga  hoki  au,  tapawhanuku, 

Kei  raro  hoki  koe,  tapawharangi, 

Hinohi  te  atua  i  taku  rakau, 

Ngawha  te  atua  i  taku  rakau  nei, 

Ko  Hapainuku, 

Hapairangi, 

Taute  ake, 

Whangai  ki  runga,  ko  toku  tini, 

Whangai  ki  raro,  me  tou  tini, 

Ka  kiki, 

Ka  kaka, 

He  tawhito, 

Tawhitoure. 


HE  WHAKAAUAU. 


Pikipiki  maunga, 

Tangaengae, 

Ta  hau  ora, 

Ta  hau  ariki, 

E  awhi  ki  to  matua, 

Ki  a  Papa-tu-a-nuku, 

Papa  whiti. 


308  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  MAKUTU. 


Tukia  te  papa  i  uta, 

Ka  maranga  ake  i  te  po, 

Tukia  te  papa  i  tai, 

Ka  maranga  ake  i  te  ao, 

Homai  ou  mata  ka  rimurimua, 

Homai  ou  mata  ka  toetoe, 

Homai  ou  mata  ou  mata, 

Ka  tupuria  te  wharenga, 

Wharenga  mai  te  wharenga, 

Pua  haha, 

Pua  tata, 

Te  hoki  kei  runga, 

Te  hoki  kei  raro, 

Kei  a  Te  Na, 

Kei  a  Whena, 

Kei  a  Kuru, 

Kei  te  Awhe, 

Te  Awhe  matua. 


HE  WAIATA,  NO  NGATIKAHUNGUNU. 


Tirohia  Matariki, 

Te  whetu  o  te  tau  e  whakamoe  mai  ra, 

He  ho  mai  ana  rongo, 

Kia  komai  atu  au, 

Ka  mate  nei  au  i  te  mata  pouri, 

I  te  mata  porehu  o  roto  i  a  au, 

E  whakatutuki  ana  ki  ta  te  rangatira, 

Ki  tana  whakaironga, 

Kuru  rawa  i  aku  iwi, 

Kohi  rawa  i  aku  kiko, 

Poko  rawa  i  aku  karu, 

Tare  ana  i  runga  ra, 

Ho  ake  te  hirihiri, 

Haere  purangi  te  hua  ki  runga, 

Makara  ki  tawhiti, 

Ki  nga  whenua  hou. 


HAKIEARA  0  NGA  MAORI.  309 


HE  TANGI,  NA  TAREHU,  MO  TE  AHO,  I  HINGA  I  TE 
RUAPEKAPEKA. 


Tera  te  marama, 

Ka  whakawhenua,  i  te  pae, 

Ko  Te  Atua  pea, 

Tenei  ka  ora  mai, 

Tenei  to  kahu, 

E  puta  ki  waho  ra, 

Kia  whakarongo  koe, 

Ki  te  korero  o  te  riri, 

Kihai  koe  i  riro  mai, 

I  te  pu  i  huri  mai  i  runga  i  te  tere, 

I  riro  pea  koe,  i  te  pu  mau  mai, 

Ki  te  ringa, 

Kei  whea  hoki  ra  to  tapuwae  nui, 

E  horo  i  te  riri, 

Ki  te  taha  tu  o  te  rangi, 

Ka  whati  ra  ia, 

Taku  mahuri  totara, 

Taku  nohoanga  whakanui,  i  te  ranga  awatea, 

He  hinganga  whare  nui, 

Ka  moe  i  te  kino  e, 

Ma  wai  e  ranga  to  mate  i  te  ao, 

Ma  Hone  Heke,  te  uru  tikanga 

Takahia  te  kara, 

I  te  puke  ki  Maiki, 

Kei  raro  tata  iho  ko  Mohi  Tawhai, 

Ko  te  tangata  ra  ia, 

I  tupu  ai  te  riri, 

I  ngaro  ai  te  iwi, 

E  kore  e  hoki  mai  te  makau  ki  te  whare, 

I  a  Kawiti  ra  ka  puia  iti  i  te  ao. 


310  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA,  NO  NAMVTA. 


Pikoi  nuku, 

Pikoi  rangi ; 

Tena  te  tangata, 

Ka  riro,  ki  Wiwi, 

Ki  Wawa,  ta  te  Iiumi  kawenga, 

Te  waea  te  ara  ki  tona  wiiare, 

Ta  te  mate  kai  hanga, 

Ka  aiiiahi  te  ra  i  te  nohoanga, 

Ka  wherori  au  ki  raro  ra, 

Wherori  ana  ki  te  umu  hurori,  na  Parekorau, 

A,  he  whakama  kei  roto, 

He  whakama  kei  roto  ko  te  haerenga  atu, 

Te  hamumu  mai  te  waha, 

Hamumu  mai  te  waha, 

Kia  tika  au  i  te  ara  ki  Puhau  ra, 

Ka  hoki  mai  ai  e. 


HE  WAIATA,  WHAKATAWAHI,  NA  PARETUARANGI. 


Kaore  hoki  e  te  whakama  e, 

Huri  kau  ake  ki  te  kopai  whare  ra, 

Tukunga  waha  riri  ki  te  one, 

Ki  te  Wharau  ra  tuku  atu  ai  e, 

Koia  ano  kei  a  Te  Pehi  ki, 

Atahua  te  ata  titiro  te, 

Ngu  kotahi  i  a  Te  Matepo  e, 

Waiho  au  ma  Whahapurua  e, 

Wehe  te  wairua,  ki 

Tawhiti,  ki 

A  rere  i  waho  me  ko  Tahurangi,  ki 

Karipi  tu  ake  taku  poho  ki, 

Te  hinu  rangi, 

Kia  whakaturua,  ki 

Te  Ngohi  ra  e  wharangi  nei  na. 


HAKERARA  0  NGA  MAORI.  311 


HE  MAKUTU. 


Hoatu  koe  i  mua  na, 

Me  a  taua  kai  pai, 

Hei  muri  nei  au, 

Me  Tai-pupuhi, 

Me  Tai-totoko, 

Me  Tai-rere-na, 

Hei  muri  nei  au, 

Me  te  tuhi, 

Me  te  rapa, 

Me  te  uira, 

Me  te  aniwaniwa, 

Me  nga  tama  tokotoru, 

A  Tuhuatahi, 

Hoka-Takapu, 

0  Tuhuatahi, 

Hoka-Takapu, 

0  Tutangata  kino, 

Hoka  takapu, 

O  Moko-hiku-waru. 


HE  KARAKIA,  WHAKATO  KUMARA. 

Torona  tou  kakano, 

Whiti  tua, 

Whiti  taro, 

Whiti  haha, 

Ka  tupu  te  wai, 

Ka  ora  te  wai, 

Ohi, 

Ko  te  wai  ora  o  muri. 


312  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  MATA.* 

Whakarongo, 

Whakarongo  ra  te  taringa, 

Ki  te  hau  taua  e  hau  mai  nei, 

I  te  tai  ki  te  uru, 

Hurihia, 

Hurihia  ki  muri  ki  to  tuara, 

Tikina  taku  ika, 

Ki  waho  ki  te  moana  nui, 

Na  Kiwa  e  takoto  mai  nei, 

He  koronga, 

He  koronga  naku  kia  tae  au, 

Ki  nga  uru  kahika\ 

Ki  Ouru, 

Ki  Owhawha, 

Kia  kata  noa  mai, 

Te  kikitara, 

Kotikoti  paekohurehure, 

Kikipounamu, 

E  tangi  ana  ki  tona  whenua, 

Ka  tupuria  nei  e  te  maheuheu, 

Tangi  kau  ake  te  mapu  e. 


HE  KARAKIA  TAUMAHA. 


Ka  mama  Kauika, 

Tohunga, 

Ka  mama  Kauika, 

Whakarongo  korero, 

Ka  mama  Kauika, 

Whakatamatama, 

I  roto  te  whare  kura. 


*  The  worcls  printeei  in  italics  are  sung  as  a  chorus. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  313 


HE  PIHE. 


Tu  ka  riri, 

Rongomai  ka  heke, 

Tatara, 

Tatara  te  wai  puna, 

Ko  Ura, 

Ko  Kongakonga, 

Ko  Apaurangi, 

Ko  Kapitihono, 

Ko  Kapitihono, 

Te  ata  o  te  taua, 

Te  hikihiki, 

Te  ramarama, 

To  totoro  i  a  whanowhano, 

Whano  mai  te  toki, 

Haumi  e. 

Ka  riri  Tu, 

Ka  nguha  Tu, 

Ka  wawana  Tu, 

Ka  taka  raro  pouri  ai, 

Ka  taka  te  waro, 

Pipirau  e  Ru, 

Koia  he  taputapu, 

Tu-mata-Tangaroa  he  ngaro, 

He  ngaro  tuki  taua, 

He  iwa  tukua  ki  te  marae, 

Werowero, 

Koia  pipirau,  e  Ru, 

Koia  kia  kotikotia  te  uru  o  te  ariki, 

Pipirau,  e  Ru, 

Werowero  te  tara, 

Homai  ra  kia  taia, 

Wakarewa, 


2    R 


314  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Te  tara  ki  a  Tai, 

Me  ko  Tai  manawa  reka, 

Te  manawa  ki  a  Tu, 

Aeaea, 

Tu, 

xi.eaea, 

Hikihiki, 

Hikihiki  warawara  koia  i  Tangaroa, 

Ki  a  Tu, 

Aeaea, 

Homai  ra, 

He  kinatu, 

Whangaia, 

Ki  a  Tai, 

M e  ko  Tai, 

Manawa  reka, 

Te  manawa, 

Ki  a  Tu  aeaea , 

Aeaea  po, 

He  tapu  Tu-mata-Tangaroa, 

He  ngaro, 

He  ngaro  tuki  taua, 

He  iwa, 

Pipirau  e  Ru  koia. 


HE  KARAKIA,  HOHOU  RONGO. 


Ka  hongi  a  Maru, 
Ka  hongi  ki  a  Uenuku, 
Ka  hongi  a  Uenuku, 
Ka  hongi  ki  a  Maru, 
He  apiti, 
He  uanga. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  315 


HE  TANGI,  MO  RAUKURA. 


Haere  ra  e  Pare, 
I  te  ara  kohuru, 
I  te  ara  korero, 
I  te  ara  kohimu  e, 
Te  tau,  e-i. 

E  Pare  tukino, 

I  te  maru  awatea, 

Te  hoki  te  mahara, 

Te  moenga  i  te  tane, 

He  aha  koia  koe, 

Te  hoa  atu  ai, 

Ko  Whiti-ma-ariari, 

To  tapuae, 

Kia  hono  koe  te  heke  ki  raro, 

Ki  te  puni  wahine, 

Kei  o  whaea, 

Ma  Te  Okoniho  koe  e  taki, 

Ki  te  whare  i  to  matua, 

Kia  whakamoea  koe, 

Ki  runga  te  takapau  hora  nui, 

Kia  tangi  taukiri, 

Te  wahine  a  'Tj  Tiu, 

Te  tau,  e-i. 

Iri  mai  Eaukura, 
I  runga  te  puhirere, 
Ka  tokia  to  kiri, 
E  te  anu  matao, 
E  nga  hau  whakahoki, 
No  roto  no  Kainoke, 
Titiro  to  kanohi, 
Ki  te  rakau  ka  takoto, 


316  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

He  whakaniaunga  atu, 

Kei  o  matua, 

Ki  kona  e  Te  Kehu, 

Mapu  noa  ai  ki  te  ata  o  te  tau, 

Taku  kurupounamu, 

Tena  ka  makere, 

He  makao  taniwha, 

No  nga  puke  tu  noa  ki  te  whanga, 

No  Ruawahia, 

No  te  tara  ki  te  muri, 

E  Pare  a  Toki, 

Tena  to  taina, 

Mihi  mai  i  kona, 

Koe  mate  tuku  kino, 

Te  tau,  e-i. 


HE  WAIATA. 


Homai  noa  nei  o  riri  e  Pohane  ki  a  au, 

Whakarae  tonu  au, 

Whakarae  tonu  au  he  maire  tu  wao, 

Ma  te  toki  e  tua, 

Ka  haere  whakaonga  ki  Whariu-te-raro, 

Pehanga  o  Neke, 

Hao  noa  e  te  puku, 

Ki  a  au  ianei  me  atawhai  au, 

Hei  ora  mo  Hikaure, 

Kia  kopa  i  te  uru, 

I  te  aro  mahana, 

To  kou  nei  e  te  wero. 


HAKIRARA  0  NG-A  MAORI.  317 


HE  TANGI. 

Takiri  mai  ra  te  whetu  o  te  rangi, 
Ka  papa  nga  hoe  i  te  iahi  'Ati  Kura, 
I  te  waka  hoehoe  ki  roto  Papanui, 
E  manu  kau  ana  te  parera  i  te  wai, 
He  aha  kei  au  me  he  ika  kohuki, 
To  mata  i  haea  ki  te  uhi  tongarewa, 
Ki  te  toroa  tai  no  runga  i  nga  whanga, 
E  kai  ana  au  te  uru  whakamatara, 
Nou  e  Takarangi  ki  whakarerea  iho, 
Te  whatu  o  Uenuku  na  runga  ana  mai, 
Te  tara  ki  Whakaahu  kei  raro  iti  iho, 
To  kiri  whakaheke  ki  te  ata  kahurangi, 
E  tama  tu  mua  te  hoki  ki  muri  ra, 
Kia  turakina  atu  te  kopa  o  Whakawhiti, 
He  taonga  ruru  tonu  i  to  matua  ra, 
He  kirikiri  paura  no  Rarotane  ra, 
To  kiri  rau  iti  ka  popo  i  te  ahi, 
Ki  roto  Kaitoki  he  kawau  whakaruku, 
No  nga  tahuna  i  waho  o  Punawheko, 
E  hara  koe  e  tama  he  tau  whakahiapo, 
E  whakarawhaki  ana  nga  tai  o  te  rae, 
O  Mihirau  ra  e  ki  te  iwi  ana  ra, 
E  anga  to  mata  ki  runga  o  Ahutiti, 
Ma  to  tuahine  mana  koe  e  kite, 
E  tama  ki  a  au  na,  i. 


HE  WAIATA. 


E  hine  rongo  kino, 

Tae  ana  mai  te  whetuki  ki  a  au, 

Ki  tou  whaea, 

Ki  tou  tini  tonu, 

Uia  mai  ra  to  Koroua  hamu, 

I  tupu  ki  whea  te  kawai  o  te  here  ? 

Ko  Maromuka, 

Nana  Te  Aohinga, 

Ki  tou  ingoa, 

Ki  Te  Toka-tapu  e. 


318  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


KO  TE  KARAKIA,  A  NGATOROIRANGI,  KO  TE  UNUHANGA 
O  TE  ARAWA,  I  TE  WHAKAHEKENGA  Kī  TE  WAHA  O  TE 
PARATA,    MO    KEAROA   HOA   O   NGATORO,    NA    TAMATE- 

KAPUA  I  TAHAE. 


Unuhia  te  pou, 

Ko  te  pou  o  te  Rongomaimua, 

Te  whakarangona  atu  Ngatoro', 

Ka  heke  ki  te  pou  mua, 

Ki  te  pou  roto, 

Ki  te  pou  te  wharaua-, 

He  atu  rangi  mamao  Ngatoro'  hapainga, 

Tukua  te  wananga, 

Houhia  to  aitu, 

Ko  Rongo, 

Ko  te  rongo  na  wai, 

Ko  te  rongo  na  Ruarangimua, 

Turuturu  mai  ko  Oho-te-tai  na, 

Kauaka  me  ko  Ihumarakau, 

Te  tukua  atu  ki  te  ara  no  Rua, 

Hekeheke  iiio  i  o  ara, 

Takeke  whano  te  ara  o  Ngatoro', 

He  ara  whano  ki  te  po, 

Te  po  nui, 

Te  po  roa, 

Te  po  matirewhatu, 

Ma  te  whai  ariki, 

Ko  te  ara  o  wai, 

Ko  te  ara  o  Nganiho, 

Totohu  a  Te  Parata, 

Eke  hoho, 

Eke  Tangaroa, 

Eke  panuku, 

Huie, 

Taiki,  e  ! 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  219 


HE  KARAKIA,  HEI  WHAKAOHO  I  TE  RANGATIRA 
O  TE  WHENUA. 


Taku  rakau  na, 

Taku  rakau  na, 

Kia  tika, 

Kia  tika, 

Tika  tonu  ki  a  Taramoi, 

E  rokohanga  e  koe  e  moe  ana, 

Whakaarahia, 

Kohakina  ranei  i  te  uma, 

Kia  tika, 

Kia  tika  tonu, 

Whakaarahia  ona  kanohi  kia  oho  ia  i  te  moe, 

Whakapepekena  ranei  nga  waewae, 

Whakaarahia  ranei  te  upoko, 

Na, 

Na, 

Kia  tika  ki  te  uma. 


HE  WAIATA,  NA  TE  KETEWHARA, 


'Kaipuipu  ana  mai  te  marino  e, 

No  Matarehu, 

Tera  pea  ia  kei  roto, 

E  huri  ana  i  a  Tangaroa, 

Ki  runga  ki  te  waka  e, 

Ka  mokai  koange  ra, 

Nga  tuatara  o  Te  Huakiwi, 

E  ngangana  nei  e, 

Hei  wehi  mo  te  whenua  e, 

Ki  roto  Upokoruru  te  kete  kai, 

Na  Rotuhenga  e, 

Ponaia  atu  ra, 

Te  ihu  o  to  waka  e, 

Kia  tomo  ki  te  whare, 

I  a  Te  Rangi-tua-matotoru  e, 

Kia  wetekina  mai, 

Ngamawhatu  e, 

He  kawenga  hiatangi, 

Noku  ki  a  Kopurua  ra. 


320  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  HAHUNGA. 


Kia  kai  mai  koe, 

I  nga  kai  ngaki  a  tou  tini, 

A  tou  niano, 

I  waiho  i  te  ao  nei, 

Kopi, 

Koi, 

Hura  te  ata  ka  kai  ana, 

He  hinu  ra, 

He  taro  ra, 

He  kumara  ra  to  kai, 

Kai  namu  ai  kia  whangaia, 

Kai  namu  ai  ki  te  hiahia, 

Kai  namu  ai  ki  te  koronga, 

Kai  namu  ai  paepaenga, 

Kai  namu  namunamu, 

Kai  namu  namunamu, 

Ka  mama  munamuna, 

Ka  mama  korokoro, 

Homai  te  ata  o  te  kai. 


HE  WAIATA. 


Kaore  te  po  nei, 

Ko  te  tukituki  mamae  noa, 

He  pukawa  kei  taku  hika, 

He  wai  tororire  kei  te  tinana, 

Na  wai  koe  i  karanga  atu, 

Kia  kakekake  mai  nga  wahi  tapu, 

E  hara  i  a  au, 

Kei  auraki  atu, 

Ko  te  kore  kohu  i, 

He  ai  taku  waha, 

I  nga  raorao, 

Ki  Noho-paraharaha. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  321 


HE  KAHA  WAKA. 

Tenei  hoki  te  kaha  ka  raau, 

Te  kaha  raatua  uta, 

Matua  tai, 

Taku  kaha  nei, 

Ko  Mauwhakawhiwhia, 

Ko  Mauwhakarawea, 

Tere  te  hiku, 

Tere  te  upoko, 

Ki  te  hiakai  no  te  wahine  hoi, 

Ka  taka  hehe  te  hihi  o  koura, 

Te  wai  marinorino, 

He  ika, 

Me  tunu, 

Me  ota, 

Whano  waka  Parowhenua, 

Te  ika  ki  uta, 

Tuoi, 

Tuota, 

Te  whakahokia  ki  uta, 

Te  whakahokia  ki  tai, 

Te  ora  o  te  wahine, 

Ka  whakahokia  ki  uta, 

Ka  tuhaia, 

Tu. 


HE  WHEKIKI  TAMARIKI,  ME  KA  WARUHIA  TE  UPOKO. 


Moremore  takiki, 

Moremore  takaka, 

I  te  waruhanga, 

A  te  mata  koito, 

Koataata, 

I  taku  ipu  whakairoiro. 


2  s 


322  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


KO  TE  TANGI,  A  TURAUKAWA. 


Taku  tamaiti,  e  ! 

Ka  whano  ka  wareware  koe  i  a  au,  e-i ! 

Kei  whea  koe  e  tama, 

Kia  whakauru  mai, 

Ki  roto  ki  to  whare,  ki  te  Waha-o-te-rangi, 

Te  whare  tena  i  taia  ai  Tonga, 

Ki  runga  te  Taihoa,  e  ra  i ! 

Na  Kahuitara  i  hoehoe  te  uhi, 

Taia  ki  te  rangi  ka  kikiwa  kei  runga, 

Taia  mai  Whiro  ki  Hitekaiwhara,  e-i. 

Takoto  kau  Rakuru  ki  te  ihu  o  te  waka, 

Nana  i  kaia  kaore  i  whaki, 

Ra  rangona  ki  te  tangi  a  Tautiniariki, 

Te  hoe  a  Rehua  ko  Raparapa-te-uira, 

Tana  tata  ko  Whakawahataupata, 

Tana  matira,  ko  Matira-amoamo, 

Tana  aho  ko  Tiritiri-ki-matangi, 

Te  kawiti  o  te  paua  ko  Maire-hua-kai, 

Whakanohia  te  mata  ko  te  iwi  o  Rona, 

Houhia  ki  te  here  ko  Paepae-te-iria. 

Te  Turei-o-te-rangi,  e-i ! 

He  tira  haere  mai  no  Rupe  ki  te  kimi  mai  i  a  Hina, 

Tutaki  mai  'no  ki  te  roro  o  te  whare, 

Whakatorohia  me  ko  Iriirikapua, 

Ka  whati  tana  tara  i  whakangaua  ki  te  tumu, 

Ka  whiu  te  kaki,  tohungia  he  tangata, 

Ko  Rupe-te-Rangi,  e-i ! 

Tena  ra  te  mea  i  haere  ai  ia, 

Tohungia  ki  te  waha  ka  kotamu  nga  ngutu, 

Mohiotia  mai  ko  nga  korero  i  haere  ai  ia, 

Whakaturia  te  Tawhitorangium-te-hikihiki, 

Whakahekea  te  waewae  ripeka, 

Whakatakotoria  ko  Kauika, 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  323 


Ko  Tongitongi-tawhiritia, 

Whakakopea  ki  te  kauanga  nui, 

Kua  riro  ano  i  te  pikinga  matua  i  a  Taketake  e  ra  i, 

Porotaka  mai  nga  pararau  ka  kitea, 

Ka  kakekake  koe  i  te  maunga  i  Taketakeroa, 

Tapa  tana  ingoa  ko  Paihaukihia, 

Aea  e  tama  ki'  noho  mai  koe, 

A  wetenga  iho  taku  pute  rei, 

Ahuatia  mai  ko  te  one  Potaka, 

Ko  te  Tai-ki-tahaki, 

Ko  te  Paka-ki-tahaki, 

Whakahekea  iho  te  ngana  ki  waenga  nui, 

Ki  te  whawharua  ruia  atu  ai, 

Te  kumara-tawhiti,  hei  whakautu, 

Kia  kore  e  huna  mai  ana  e  Mahuia-i-te-rangi. 

Nau  mai  e  Rupe  taria  e  haere, 

Ki'  rongo  mai  koe,  e  rua  tau  ruru, 

E  rua  tau  wehe, 

E  rua  tau  mutu, 

E  rua  tau  kai, 

Nga  kai  hei  papare  mau  e  rua  o  uta, 

E  rua  o  tai, 

Kotahi  to  te  po  moea  mai  nga  mata, 

He  tokotoko  tao  kotahi  te  turanga, 

He  tokotoko  rangi,  ka  ngaro  te  kai, 

Ka  ngaro  te  tangata, 

Huna  iho  ra  ki  roto  Ituapopoki, 

Roto  Tureikura  nga  umu  a  Rehua, 

Te  umu  tangotango  rua  a  Haumaitiiti, 

Marekareka  e  tama  Kurunga  hoki. 

Ko  te  umu  tena  a  Te  Aokai,  e-i, 
Kaua  e  tama  e  haere  numinumi, 
Aro  nui  te  haere  ki  roto  te  Tatau, 
Te  whare  o  Miru  i  rorea  ai  Kewa, 


324  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Tenei  ano  au  kei  te  whakarongo  ake, 

Tenei  Mutu  te  taka  i  roto  i  te  whare  paroparo  nei, 

Tera  ano  Mutu  e  tihe  i  a  mauri  ora, 

Ka  rukuruku  ai, 

Hei  kata  mai  e  tama  ma  nga  iwi, 

E  kore  e  kataina  kua  rongo  'no  au, 

Na  Hikuao  te  Korohiko, 

Ko  te  rakau  i  tunua  ai  te  Moa, 

'A  rewa  ana  hinu  ko  te  aitanga, 

A  Te  Ratuoi, 

'A  rongo  'no  au  na  Kura  te  Ahuru, 

Te  Horopito  ko  te  rakau  i  tu  ai  a  Weka, 

E  Kona  te  tae  ki  mua  te  Ahurewa, 

Ki'  kai  Ttuhau,  ki  kai  Ttupawa, 

Ki'  whakaturia  te  tapu  o  te  Haina, 

Whakahekea  atu  tana  waewae  toa, 

Mo  te  turanga  atu  i  te  tini  o  Tutonganui, 

Ka  hinga  tana  ika  ko  te  Matatu-no-whiro, 

Utaina  ki  runga  ko  tana  waka  ki  Mahurangi,  e-i. 

Aea  e  tama  ki'  noho  mai  koe, 

'A  whakahua  au  nga  hiringa  nei, 

Hiringa  te  hihiri,  hiringa  te  mahara, 

Hiringa  Te  Hotuhotu,  hiringa  Atamai, 

Hiringa  Wareware, 

Kaore  he  hiringa  i  kore  e  kai  ano  i  a  ia, 

Hiringa  Te  Manumea  huna  ki  uta  ki  a  Tane, 

Hiringa  Te  Hohonu  maka  ki  tai, 

Ki  a  Tangaroa-mata-nui, 

He  oti  ano  e  tama  Tangaroa  kei  tai. 

Kei  roto  Whare-rimu, 

Kei  roto  Whare-one, 

Kei  roto  Whare-papa  o  Ruakipouri, 

Te  whare  tena  i  titaria  ai  nga  ika  riki  nei, 

Puna-te-waro  i  hara  mai  ai, 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  325 


Te  hiku  o  Tuna-roa  ki  uta  ra, 

Nana  i  whanau  Whara-huhi, 

Whare-repo, 

Te  Utu-utu-matua  te  whakapau-nga  wai, 

Nana  i  kawhaki  Aukume  Aurona, 

Na  wai  'no  e  tama  Tangaroa  i  hara  mai  ki  uta, 

E  whano  ana  ia  ki  te  Rotohahau, 

Ki  Hawaiki-uui, 

Ki  Rangiriri,  e-i. 

Ka  hua  e  tama  i  kotia  atu  'no  te  kaha  mo  te  po, 

I  to  whanautanga  i  ranga  mai  ai  te  hau  o  te  pukupuku, 

O  te  tonatona,  o  te  tau-mate  o  te  kunawhea, 

Pukai  rawa  atu  ki  te  aroaro  o  Matariki, 

0  Herekikini,  o  Heremomotu-kai, 
Momotu-tangata  ki  runga  Waerota, 
Nekea  e  Puanga  ki  runga  o  Rarotonga, 
Whakaturia  te  whare  ko  te  Maru-ao-nui; 
Nekea  e  Whakaha  ki  runga  o  Hawaiki, 
Whakaturia  tana  whare  ko  te  Rangiaio, 

Nga  tokorua  a  Taingahue  i  maka  ki  runga  ra, 
Hei  tohu  mo  te  rangi,  e-i. 

E  hara  koe  tama  i  te  wai  nui  nei, 

No  nga  matamata  i  ruuga  Whatanganui, 

No  nga  kurae  i  runga  Haumatao, 

He  mahakitanga  koe  no  Ngarue-te-rangi, 

No  Komanawa,  no  Komatamatarau-tutu, 

Ka  tau  'no  koe  te  ata  o  Pohea, 

1  kaihoratia  iho  e  o  tupuna  ki  roto  o  Tarere, 
Ka  tupu  koe  e  tama,  e-i. 


326  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  PURE  MO  NGA  TANGATA  E  PA  ANA  I  TE  RAKAU  I  TE 
KOWHATU,  E  TU  ANA  RANEI  I  TE  TAO  ME  KA  WHAWHAI, 
KO  TONA  INGOA  KO  TANGAROA. 


Te  whai  anatuatua, 

Anataetae, 

Ka  te  uea, 

Ka  te  ngahoa, 

Ka  te  piki  roto, 

Ki  to  turoto, 

Ki  to  mataniho, 

E  Haware-aitu, 

E  Haware-Tangaroa, 

Koi  tai, 

Koi  tai, 

Rori  i  tai, 

Pupu  i  tai, 

Ngarura  i  tai, 

Kowhatutiotio  i  tai, 

Kowhatu-taratara  i  tai, 

I  tu  ai  koe, 

I  pa  ai  koe, 

I  rnamae  ai  koe, 

Hoi, 

Tenei  hoki  te  whai  ka  eke, 

Ko  te  whai  a  Tangaroa. 

Tangi  ketekete  ana  te  tangi  a  te  Kura  torohai, 

Kaeaea  i  uta, 

Kaeaea  i  tai, 

E  Anumatao, 

E  Rua, 

Werohia  ki  te  tao  na  Aituhau, 

Na  Aitupawa, 

Te  kura  i  ora  i, 

Maripi  te  rangi, 

Ko  Anatutakina, 


327 


'Ku  wai  ora  hai, 

'Ku  wai  tupu, 

'Ku  wai  tipu, 

'Ku  wai  ora, 

'Ku  wai  ora, 

'Ku  wai  te  whakahuatia  kia  tupu, 

Pera  hoki  ra  me  Rangipupu, 

Me  Rangiawhiowhio, 

Ka  tohi  tu  te  wai, 

Ka  tohi  ora  te  wai, 

Ka  tohi  ora  ki  tenei  kiri  kowhatu, 

Te  whakateteretia  mai  he  toto  maringiringi, 

Te  whakateteretia  he  toto  matahetahe, 

Te  waiho  i  roto  he  toto  whakaariki, 

Unuhia  e  tuna  ki  to  whai, 

E  te  toto  pouri  nau  mai  ki  waho, 

E  te  toto  potanga  nau  mai  ki  waho, 

E  te  hua, 

E  te  ero, 

Waimarie, 

Waimatao, 

Te  ritorito, 

Te  tauira, 

Hikuwai  ko  Mata-te-hakuwai, 

E  ara  i  te  ara  moemoe  te  titi, 

Koi  mawharu  te  ara  ki  Haumapu, 

Tauria, 

Rei  ka  puta,  kei  waho, 

Kei  te  mokopurongo. 

Eke  i  te  mataniho  no  Tu-ki-waho, 
Eke  i  te  mataniho  no  Tu, 
Tupu  te  wai  Maru-waiho. 


328  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI,  NA  TAĪtAWIRI. 


Kaore  te  aroha  i  iau  i  a  au  e, 

E  wawae  ake  ana, 

He  hinganga  niea  nui, 

Ka  riro  ra  e  toku  inatua ; 

Toku  arai  hau, 

Ma  wai  e  ranga  to  mate  i  te  ao, 

Ma  to  teina  e  noho  mai  Tapeka, 

Mana  e  karanga  i  nga  iwi  e  rua, 

I  raro  i  Waikato, 

I  runga  i  Maketu, 

Ou  iwi  i  karanga  ai  koe, 

Tainui, 

Te  Arawa  ka  mate  ra  ia, 

Te  puhi  o  Tongariro, 

Ka  hinga  kei  raro. 


HE  HAKA.* 


Aue  e, 

Ka  kita  e  runga, 

Ka  kita  e  raro,  i 

O  roro,  i 

O  roro,  i 

O  roro  ngutu  mohio  ki  te  tito,  i 

Tapu  to  upoko  ki  te  noho  marire,  i 

'Ore  ki  a  au,  i 

O  kutu,  i 

O  riha,  i 

O  takataka, 

Nga  riwai  o  Horotiu, 

Ka  pau  te  huaki, 

Ka  pau  te  huaki, 

He  takatakapo, 

He  takatakapo  pakia, 

Aha,  ha,  ha,  a  whiua,  a. 


*  The  words  printeei  in  italics  are  sung  as  a  chorus. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  329 


HE  TANGI. 

Kaore  te  aroha  i  a  au, 

Ki  taku  potiki, 

Riro  tonu  mai  nga  hirihiri, 

Kei  au  ranei  to  hara  ? 

Te  riro  te  ngau  a  te  atua, 

Ki  nga  hunga  nunui, 

Rere  ke  mai  nei  ki  te  kiri  kahurangi, 

Kihai  ano  koe  i  tuituia  e  au, 

Ki  a  Raugi-nui. 

Ki  a  Rangi-roa, 

Ki  a  Ao-nui, 

Ki  a  Aoroa, 

Ki  a  Aototo, 

Ki  a  Aowhakakapua-rangi, 

Tuitui  kakahu, 

Me  kauhi  ranei  koe, 

Ki  te  huruhuru  kakapo  pu  mai  o  te  tonga, 

Te  whakatauria  koe  ki  te  kaka  o  te  waero, 

Te  whatu  o  Poutini, 

He  taonga  whakamoe  i  te  whare, 

Taku  mapihi  kahurangi, 

E  hara  i  te  tangata, 

He  whatu  tongarerewa, 

Na  hine  a  Pare, 

Nana  i  kimi  atu, 

Ki  tapatai  o  Hawaiki, 

Ki  te  ahunga  i  tai, 

Ki  te  aponga  i  tai, 

Ka  kitea  he  tangata, 

Ka  wawe  te  kutia  iho  e  Hine-nui-te-po, 

Kei  puta  ko  te  uri  ki  te  ao  na,  i  ! 


2    T 


330  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


KO  TE  TANGI,  A  KARANGA,  MO  WHAKATERE. 


Takina  mai  ra, 

Nga  huihui  o  Matariki, 

Puānga, 

Tautoru, 

Ka  ngaro  Atutahi, 

Mana  e  whakarewa, 

Te  tini  whetu  riki, 

Ka  rewa  kei  runga, 

Puhia  e  te  hau, 

Ki  runga  o  Pukekahu, 

Ka  ngaro  ia  i  te  rehu  tai, 

Tena  e  te  iwi, 

Taku"  kura-tangi- whakaingoingo, 

Te  whakaangi  atu  na, 

Waiho  kia  haere, 

He  toroa  awe  nui, 

E  kopa  ana  ia  ki  te  muri, 

I  hukia  mai  ra, 

Taku  hou  kotuku, 

No  runga  rawa  ia, 

No  te  pae  tauarai  ki  Poutini, 

He  Kuru-tonga-rerewa, 

Ka  tahi  ka  unuhia, 

I  roto  i  te  whare  o  Paekawa, 

I  tirohia  ano, 

Ka  hoki  te  uira  ki  runga  o  Tongariro, 

Ko  tou  tini  ra, 

Te  taka  mai  ra  i  te  mania, 

Ki  Okahukura  ra, 

Ko  te  matamata  i  torona  atu, 

Mo  koutou  ko  potiki  e  moe  mai  na, 

E— 'Tere. 


HAKĪRARA  0  NGA  MAORI.  331 


HE  WAIATA. 


Tenei  te  tinana  te  huri  nei  ki  te  whare, 

Tera  e  tau  te  kaihora  atu, 

E  pai  'no  to  tutaratanga, 

Mei  atu  waiho  au  i  te  whare  nei, 

E  hoki  nga  rongo  no  Tuwhare, 

Ka  hira  i  aku  rongo  ka  tawhe  nei, 

Aku  rongo  rere  noa  he  tau  tangata, 

Kei  tu  nga  tai  ki  Tapuarau, 

Kei  whati  kau  ki  te  rae  ki  Matuatara, 

Ketunga  wai  hoe  mai  na  taku  nui. 

E  muri  awatea  kia  noho  ia, 
Tu  atu  koutou  ki  te  mahi  kai, 
Hei  roto  nei  au  huri  atu  ai, 
Whakarongo  ki  te  tai  e  'wara  haere, 
Whakapu  ki  te  rae  ki  Paritaha  ra, 
He  homai  roimata  kia  tangihia, 
E  kore  e  tangihia  ka  wareware, 
Ka  te  kai  ke  roto  e  te  ngakau, 
E  hua  mai  ana, 
E  huri  tikanga  ana, 
Ko  taku  taha  i  waho  te  tau  tirohia, 
Ka  taka  ko  roto  nei, 
He  atua  e  kai  kino  ana, 
Na  taku  wairua  i  anau  kau, 
Tutaki  hewa  noa  ki  raro  ra  e, 
Whitirere  ki  te  ao  ko  au  nahe  au. 


332  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI,  NA  TAOTAO.: 


Taku  morikarika, 

Taku  moteatea  ki  te  hanga, 

Tohu  ake  au  e, 

Kei  te  ora  iho  te  niho  riki  e  ; 

Tohu  ake  au, 

Kei  te  ora  iho  te  kopa  roa  e  ; 

Tera  pea  koe, 

Kei  nga  turanga  tohu, 

Te  whati  koe,  e  Whero, 

I£nga  ringa  nunui, 

Nei  ka  he  noa, 

Koe  ringa  ware, 

Koe  ringa  kuware, 

Tena  e  te  hanga  e, 

Nga  ringa  hei  hapahapai  atu  mou, 

I  a  Rangimaro  e, 

I  a  Rangitaumanu, 

Fa  Rangipanoka, 

I  a  Kura  ra  ia, 

Taku  mangai  nui, 

I  waenga  i  te  hono  whakatangi  pu, 

I  a  Pakuhia  e, 

I  a  Ramaroa, 

I  a  Kohi  ra  ia, 

Ka  purua  ki  te  waha  roa, 

Ka  rere  ko  te  ringa  ki  te  whare, 

Ka  papa, 

Ka  tangi  te  whatitiri  e. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  333 


HE  TANGI. 

Nau  mai  ra  e  te  tau  ma  ki  a  au, 

Homai  te  aroha  ki  o  mokai, 

E  kore  te  aroha  koe  puakina  atu  e  au  ki  waho  ra, 

Me  ruru  tonu  iho  ki  roto  i  taku  aro  mokai, 

Nau  mai  ra  e  pa  ma, 

Whakahoki  a  wairua  ana  mai  ki  a  au,  e-i, 

E  hoki  korua  te  wehenga  ki  tawhiti, 

I  to  matua  ranga,  kati  pea  ra  e  te  tau  na, 

Me  whakarau  tonu  iho  e  au  te  wa  o  te  aroha, 

Koia  ki  te  whenua, 

Maku  e  whakamau  nga  puke  ahu-nui, 

I  runga  o  Tauhara, 

Maku  e  whakamau  nga  rakau  i  runga  te  Houhou, 

Taria  e  whakahoki  atu  nga  wi  e  hau, 

I  waho  te  Pokuru, 

Nga  turanga  haerenga  i  a  maua  ko  te  tau, 

Mamae  mokai  i  a  au  ki  taku  makau  nui, 

Kati  pea,  ma  koutou  ra  koe  whakarau  atu, 

Nga  motu  whakaea  i  waho  o  Motu-tawa, 

Koe  whare  wahine  koia  ki  o  whaea, 

Koe  turanga  haerenga  i  a  maua  ko  Te  Whare, 

Taria  e  whakahoki  mai  ki  roto  nga  whanga, 

Koe  turanga  mahi  kai  koia  ki  o  papa, 

Nga  one  ka  takoto,  i  roro  o  Paiaroa, 

Ki  kona  ra  e  koro, 

Whakamau  iho  ai, 

Nga  turanga  nui, 

Koia  ki  a  koe. 


334  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


KO  TE  TANGĪ  A  TE  HAWE. 


Tenei  te  taka  i  te  whare, 

Aitu,  e-i ! 

Te  titiro  kau  nei, 

Ki  waho  ki  nga  rae, 

Ita  pea  koe  kei  te  pua  o  te  tai, 

Ra  pea  koe, 

Kei  runga  te  karetai  moana  e  ra,  i, 

Runa  mai  ra, 

Te  ruru  i  a  Rongo, 

Utaina  atu  ra, 

Ki  te  riu  o  Tane, 

Ka  tau  te  ara  ki  te  moana  e  ra,  i, 

Tenei  to  awa, 

Ko  Tutakahia, 

E  Rongoteina, 

To  tau  mauri  ka  eke, 

He  tina  ki  runga, 

He  tamore  ki  raro, 

Tuturi, 

Hokai, 

Tangi  haua  atu  ki  te  rangi  kunawhea, 

Tena  te  tapu  no  Tu  ki  waho, 

Huiihurihia  mai, 

Te  kiri  o  te  ipo, 

Taria  e  whakarere, 

Ki  raro  ki  te  whenua, 

He  moenga  matao, 

Te  moenga  herea, 

To  uru  whakaata  ki  te  hihi  o  te  ra, 

Ko  te  ahua  i  a  ei, 

Tenei  to  maro, 

Te  Hau-o-Rongomai, 


TTAKTRARA  0  NGA  MAORI.  335 

Papatehuatara, 

He  whiu, 

He  Ta, 

He  Tiramate, 

He  Hauaitu, 

He  Haukaitangata, 

Rire  i, 

Tukua  atu  koe, 

Tukua  atu  koe  ki  runga  Toetoetu, 

Tukua  atu  koe  ki  runga  te  kaha  a  Tangaroa, 

Ka  hoki  mai  ki  muri  tenei  to  wai  te  wai  o 

Whitirauwhea, 
Tenei  to  whatu  te  pou  o  Whatitiri, 
Tenei  to  wai  te  wai  o  Kaitoa,    ' 
Te  hoki  ki  te  ao, 
Mauia  koe  ki  te  kai  mokai, 
Mauia  koe  ki  te  kai  whainoa, 
Mei  taua  mea,  e-i, 
Maku  e  ueue, 
Te  pou  ki  Kenakena, 
Maku  e  whakatu, 
Ki  te  hau  Paraki, 
Maku  e  Whakatu, 
Ki  te  Whakaruaroa, 
Hei  ngaki  i  to  mate  e  tama,  i, 
Ka  kite  mai  te  tini, 
Ka  kite  mai  te  mano, 
Ka  kite  nga  iwi,  e-i, 
Me  korero  koe  ki  roto  Whitirawhea, 
Naku  i  kawe  atu  ki  runga  o  Arapawa, 
Pounga  waihoe  ki  waho  ki  te  moana, 
Whakakia  i  te  kihau,  e-i, 
Whakatere  mairire  ki  roto  Whekenui, 
'A  eke  taua  ki  Rakatuwhenua, 
Te  tutuki  o  rongo  ki  runga  o  Rakiura,  e-i. 


336  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI,  NA  TE  HUIA. 


Tenei  taku  tira  wahine, 

Te  kautu  mai  nei, 

No  te  muri  e, 

Me  tauarai  mai  au  ki  te  pae  rakau. 

Kei  puta  nga  rangi  mihi  atu  ki  taku  ipo, 

Ki  kona  e  te  hoa  taratara  mai  ai, 

Horahora  atu  ai  ta  taua  kura  tangata, 

E  hara  hoki  ra  i  te  momo, 

I  huna  ki  te  toto, 

Na  Tane  i  ahu~mai, 

Ka  rere  te  ariki, 

Ka  puta  keiVaho, 

Ka  hoka  te  huru  manu, 

Ka  whakatangata  mai  koe, 

Korikori  hau  ake, 

Tahuri  mai, 

O  taringa, 

E  he  ana  au  ki  te  rawa, 

Na  te  haere, 

E  he  ana  au^ki  te  rawa, 

Na  te  tangata, 

He  kotahi  koange  au, 

Ko  te  kotahi  a  Whakatauriaiho, 

E  haere  noa  ana  ko  Rere-i-te-hemahema, 

Ka  tutuki  aku  koro, 

Ko  Te  Rangi-whakaputaia, 

Ko  te  kai  e  hanga, 

Te  urunga,  e-i. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  337 


HE  TANGI,  MO  HAURAKI,  I  MATE  KI  WAIKARE. 


Tera  te  Kaiwaka, 

Ka  tu  ki  te  uru, 

Taku  koara, 

Te  uira  i  te  rangi, 

E  kakai  rua  ana, 

Na  runga  o  nga  puke, 

Ko  te  tohu  o  te  mate  na  i, 

To  ana  te  marino, 

I  roto  o  Hokianga, 

He  tai  au  noa, 

Te  tai  ki  Onoke, 

Unuhia  atu  ra, 

Te  puru  o  Ramaroa, 

Waiho  ki  muri  nei, 

Ka  ru  te  whenua, 

Ka  timu  nga  tai, 

I  roto  Whirinaki, 

Karekare  kau  ana, 

Nga  tai  o  te  awa, 

Tu  noa  te  puia, 

I  runga  o  Kahia, 

Ka  ngaro  hoki  ra, 

Taku  hoehoe  waka, 

Taku  waka  rere  hau, 

Ki  roto  te  Kohukohu, 

Kia  tirohia  koe, 

E  te  iwi  tere  tai, 

Wahia  putia, 

Te  tara  o  te  marama, 

Taku  manu  tataki, 

Ki  te  tai  Tokerau, 

Haere  ra  e  Hau, 

Nga  tohe  maro, 


338  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

Haere  ra  e  Rua, 
Nga  riri  kahaki, 
Kaore  ianei, 
Ko  koe  kia  kamea, 
Hei  mutunga  ika, 
Ki  roto  o  Waikare  ! 
Kei  whea  hoki  ra, 
A  Tawhai  e  rangona, 
Kaore  ranei ! 
He  tahuii  waka  nui, 
Koe  riri  whatiwhati, 
I  to  matua  ra, 
Kia  utaina  koe, 
Ki  te  ihu  o  te  waka, 
Kia  whakarukuhia, 
Te  moana  pouii, 
Ka  kitea  i  reira, 
To  kiri  marama, 
To  mata  whakarewa., 
Ki  te  wai  ngarahu, 
He  paenga  koputu, 
Ka  pae  ki  Korora', 
He  paenga  paraoa, 
Ki  runga  te  Kaipuke, 
Kia  whakarongo  koe, 
Te  reo  o  te  tupua, 
Kia  whakamau  koe, 
Te  kara  o  Maiki, 
Ko  te  take  tena  i. 

Hoki  mate  mai  ana, 
Ko  te  hoa  i  au, 
Mei  a  waiho  koe, 
I  runga  Okaihau, 
Koe  riri  tungutu, 
Kei  o  matua, 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  339 


Kia  tiroiiia  koe, 
E  te  tini  o  te  hoa, 
Ki'  wharikia  koe, 
Ki  te  ngutu  o  te  pu, 
Kia  tau  te  wheoro, 
Ki  roto  Omapere, 
Kia  tangi  te  ngongoro, 
Ki  runga  te  Ahuahu, 
E  tika  ana  ia, 
He  hinganga  rangatira, 
I  te  nui  a  Ti  Maru  na  i. 

Ma  wai  e  ranga, 
To  mate  i  te  ao, 
Ma  kore  noa  iho, 
I  inuri  i  a  koe, 
Ma  Te  Waka  ra, 
Mana  e  rangahau, 
Kia  ea  ake  ai, 
Taku  mate  whakarere, 
E  kore  koe  e  ora, 
Me  kai  e  au, 
Pokai  i  te  tonga, 
Nana  i  timata, 
Nga  riri  ki  te  iwi. 

Ka  pa  e  tama, 
Ka  kora  ake  i  te  pae, 
Tikina  takahia, 
Te  puke  i  Tarahi, 
Kia  ea  ake  ai, 
Nga  mate  e  takoto, 
Moe  ana  ko  te  hoa  i. 


KO  TE  WAIATA,  A  TERE, 


E  muri  ahiahi, 

Takoto  ki  te  moenga  ; 

Aha  kei  a  te  kamo, 

E  wairurutu  nei, 

Aroha  noa  ake, 

Ki  te  tau  ka  riua, 

Nana  taku  aro, 

I  hua  waere  iho, 

Kaua  e  te  mano, 

E  porahua  mai, 

Waiho  koa  ngeau, 

Kia  noho  noa  ake, 

E  roto  i  au  nana  i  turaki, 

Tatara  ki  tawhiti, 

Ka  rau  aku  mahara, 

Te  whai  nei  au, 

Te  tira  o  Mataia, 

Hei  kawe  i  āu  nga  pinakitanga, 

Te  Wairere  nei,  ma  wai  e  whai  atu, 

Ka  hoki  au  whakamuri, 

Ki  Tauranga  ra  ia, 

Kei  raro  e  Wai  e  aroha  nei  au, 

Nau  i  whakawhara  ki  tou  kiri  tapu, 

A  whara  ki  toku,  nui  rawa  te  aroha. 


HAKIRAKA  0  XGA  MAOKI.  341 


HE  TANGI. 

Tera  Tawera, 
Ka  rere  i  te  ata, 
Hengia  Pouri, 
Tenei  ka  ora  mai, 
Mei  pewheatia, 
Te  hapai  o  te  pu, 
'Taha  mauitia, 
Ka  he  i  reira, 
Haere  ra  e  Karu, 
I  te  riri  hunuhunu, 
I  te  riri  tuku  tahi, 
I  te  nui  'Ati-Hine, 
Tenei  taku  toto, 
Te  paheke  i  raro  ra, 
Hei  whakamatara, 
Mohou  e  Te  Hoia, 
Ka  whati  ra  e, 
Te  tihi  ki  te  maunga, 
Unuhia  atu  ra, 
Te  Taniwha  i  te  rua, 
Tere  anini  ana, 
Ki  roto  Mapere, 
Ka  hari  ra  e, 
Te  wahine  'Ati-Hao, 
Ka  riro  i  a  ia, 
Taku  totara, 
Haemata  ra,  i. 


342  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  KARAKIA,  KI  A  TU-NUI-A-RANGI. 


Ko  Tu-nui-a-Rangi, 

Ko  Tu-nui-a-Mata, 

Ko  Tu-rama, 

Ko  Te  Ara, 

Ko  Te  Wairua, 

Kia  matai  riri  koe, 

Kua  toro  te  toko  mata  ika, 

Ma  Tai, 

Ma  Tui-a-te-po, 

Tama  te  ao, 

I  aua  kia  kitea, 

Ki  to  wairua  i  tutu, 

Ki  to  wairua  i  nganga, 

I  tu  haha  mai  ki  tenei  tangata  kino, 

He  tuhi, 

He  rapa, 

He  uira, 

Ka  mate  mai  te  po  uriuri, 

'Mate  mai  te  po  tangotango, 

I  a  au  e  Tuawhiti, 

I  a  au  e  Turaina, 

I  a  Te  Maiaia, 

I  a  Te  Whakaruaroa, 

I  a  Rongomaihuia, 

Torona  te  po, 

Ka  mate. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  343 


HE  WAIATA. 


Ra  te  marama, 
Ka  roko  marewa  ake, 
Mei  pera  mai, 
Ko  taku  whaea  mate, 
E  tau  au  e, 
Ko  te  whai  a  hiku, 
Te  tangi  a  taku  ihu ; 
Whitiwhiti  kau  e, 
Ra  te  whakama, 
Me  takapau  iho, 
Ka  pono  tonu  ano, 
Taku  kai-reretanga, 
Tena  te  tangata, 
I  pau  kau  whai  e, 
Ka  taunu  ki  a  au, 
Kei  nga  taiwhanga, 

0  Pararaki  waho, 
He  moe  ra  naku,  i, 
E  hara  i  a  au, 

1  kowhera  nui  e, 
Na  te  tangata  ano, 
Kei  kuhu  kau  mai, 
Te  kite  i  te  kino, 
Ka  waiho  kia  huri. 


344  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  AWA  MOANA. 

Kia  rongo  mai  koe, 

Hau  ruhi, 

Hau  ruhi, 

Hau  ngenge, 

Hau  tukitukia, 

Hau  e  pu  mai  na, 

Ka  whanatu  au  ka  piki  i  a  koe  na, 

Ka  whanatu  au  ka  raka  i  a  koe  na, 

Koia  na  whiwhinga, 

Koia  na  rawea, 

Koia  na  rawenga, 

Koia  na  purutia, 

Koia  na  tawhia, 

Koia  na  whakarotua, 

Rotua  te  wai  kia  rotua, 

Rotua  te  moana  kia  rotua, 

Rotua  te  rawa  uta, 

Pikitia  te  moana, 

Te  nui  tarawa  tai, 

Tukua  atu  au, 

Kia  rere  a  manu  tu. 


HE  WAIATA  AROHA. 

Tera  Matariki, 

Hikitia  i  te  ripa, 

'Whea  nei  e  Huka, 

Ka  tauwehe  i  taku  kiri, 

Mokai  Tararua, 

I  araia  mai  ai, 

Te  kite  atu  au, 

I  taku  piringa  aoraro, 

Naku  te  tahukura, 

I  whakamoho  i  te  ahiahi, 

Kei  tae  ki  reira, 

Kei  mihi  mai  ki  te  iwi. 


HAKIRAKA  0  NGA  MAORI.  345 


HE  WAIATA,  NA  HAEREHUKA.* 


Ko  wai,  ko  wai  tenei  tangata  ; 

E  tangi  haere  nei, 

Ko  Te  Matapihi  koe, 

E  whai  ana  koe  i  te  tira, 

I  a  Te  Muniuhu,  i  a  Taoho, 

I  a  Te  Haupapa  i  haere  para  kore, 

Kaore  aku  ringaringa  hei  hikihiki  i  a  koe, 

E  rnamae  ana  te  kanga  a  Wainieha, 

Tupuna  uia  taurekareka, 

Ko  wai  au  ka  kite, 

Ma  Wharawhara-te-rangi, 

Te  uri  o  Manawa-pohatu, 

Ma  tama  a  Huka, 

Ma  te  mokopuna  a  Paretera, 

Tuakana  o  Tunaeke, 

Ka  pai  au  ko  te  whakarongo  atu, 

Tou  taonga  ko  te  Kaoreore, 

Ko  te  Rau-o-te  huia, 

Titiro  to  kanohi, 

Te  hiwi  ki  Maketu  e  tawhana  kau  mai, 

Te  tara  ki  Mouao  ka  tarehua, 

Ko  Hikareia,  ko  Tareha  ka  paru  o  ngutu, 

Ka  inu  koe  i  te  wai  mongamonga, 

Te  uri  o  Te  Hokotahi, 

Ko  Rerehou, 

Ho  mai  aku  hau, 

Nga  titaha, 

Nga  kohua, 

*  In  Mareh  1851,  Te  Puni  and  some  other  chiefs  of  the  Ngatiawa  tribe  aeeom- 
panieei  the  Governor  to  Waikanae  to  meet  Eangihaeata,  whom  they  had  not  seen 
since  the  termination  of  the  war.  Eangihaeata  then  recited  this  poem,  to  signify 
that,  aithough  these  chiefs  had  eome  under  the  proteetion  of  the  Governor,  he 
could  not  give  them  a  very  eoreiiai  reeeption,  because  his  heart  was  so  stuug  with 
the  insults  contained  in  the  Patere  whieh  Te  Piki  had  composed  against  him  and 
his  tribe  (see  page  283),  that  he  was  emite  ill  from  vexation.  At  the  same  time 
he  signified  by  the  poem,  that  had  these  insults  eome  from  great  chiefs  Iike  Te 
Puni  and  his  reiation,  then  he  could  have  horne  them  ;  but  eoming  as  he  thought 
from  base-born  plebeiaus,  they  were  guite  insupportable.  He  thus  paid  a  Aatter- 
ing  eompiiment  to  Te  Puni,  yet  at  the  same  time  dexterously  insulted  those  with 
whom  he  was  so  enraged. 

,  ___ 


346  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

Nga  herehere  o  taku  pakanga, 

Kei  ora  koe  te  tito  mai, 

Te  tito  atu  ai  koe  i  tou  tara  ware, 

Hei  kutikuti  mo  nga  iwi  ki  uta, 

Mo  Ngati-Ahuru, 

Nana  i  kawe  ki  waho, 

I  huna  ai  te  tangata. 


HE  TANGI,  NA  NAWEMATA,  MO  TANA  TANE  I  MATE  Kl 
TE  RUAPEKAPEKA. 


Tera  te  whetu  e, 

Kapohia  ana  mai, 

Ka  rumaki  Matariki, 

Ka  rere  Tawera, 

Kapohia  e  hine  te  atarau  o  te  rangi, 

Kapua  whakatu  i  runga  o  Tapuae, 

To  tupuna  ra  e, 

E  moe  whakaurunga, 

Kati  na  ki  te  mana, 

Haere  noa  koe  ki  te  riri  tawhai, 

Te  whana  kawhaki  ki  mua  ki  te  upoko, 

A  rangia  koe  te  ahi  a  te  tupua, 

Na  te  mamae  ra, 

Ka  kai  ki  te  kiri, 

E  rewa  to  toto  e, 

I  nga  one  taitea, 

I  runga  te'  Pekapeka  e, 

He  paenga  rangatira, 

Te  pito  kauika  i  te  ipo  i  a  au  e, 

Ma  wai  e  ranga  to  mate  i  te  ao^ 

Ma  kahore  noa  iho, 

E  whakamutua  ana  te  riri, 

To  ana  te  marino, 

I  muri  i  to  tua ; 

E  hine  e, 

'Tu  tane  koa, 

Tikina  ta  kahia  nga  whare  korero. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  347 


HE  WAIATA  TAWHITO,  NO  NAMATA,  NA  TAPORE. 


Takiri  mai  te  ata  i  runga  o  Piriaka, 

Atea  kau  ana ; 

Ka  riro,  te  tau  e,%  i, 

Haere  e  Pa,  i  te  kapa  hui  rangi, 

I  te  ringitanga  kura,  ki  waho  ki  Takapau, 

He  mounga  tangata, 

Tana  kiri  aritahi, 

I  motu  mai  te  reinga, 

Hei  matakitaki, 

Ka  muia  koutou, 

E  te  pongarongaro, 

Whakamau  te  titiro, 

Ki  te  apaapa  tapu, 

Ki  te  kauhanga  nui,     ,* 

Kia  haematatia ; 

To  toto  whakarewa, 

Tuhi  ana, 

I  te  rangi , 

E  hara  te  tama  na, 

Te  kiri  o  Uenuku, 

Ka  noa  kei  muri, 

To  kiri  i  taitaia, 

Ki  te  wai  ngarahu ; 

Ka  pupu  to  hinu, 

Koe  wai  taramea. 

Tena  nga  ipu  kohu  e  ! 

Ko  Huahua, 

Ko  Pango ; 

Ko  Tahuata, 

Hei  wharikiriki ; 

Horea,  e  Waha',  to  kiri  angaanga, 

Hei  rautao  iho, 

Te  umu  ki  Kahotea, 


348  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

Mo  te  pu  rangatira  i  tukua  ake  nei, 

E  waiho  ana  au, 

Hei  kai  angaanga, 

Mo  te  Keteiwi  ma; 

Ekore  Te  Whata', 

E  hunuhunua  iho, 

Me  whakakapoai, 

Kia  rato  matou, 

O  tapu  tuarea, 

Ka  noa  i  au  na,  i. 


KO  TE  WAĪATA,  A  TE  TOENGA, 


Kaore  te  aroha, 
E  huri  i  roto  ra, 
Tau  kei  Kapiti, 
E  moea  atu  nei, 
Oku  wairangi, 
Ki  te  tangi, 
Kau  atu, 
Karea  kautia, 
Ko  koe  na  e  Hui, 
Tara  te  korero, 
Ka  tikanga,  e  te  rau, 
Au  ka  pirangi, 
Te  hua  aku  kamo, 
Ko  te  rere  i  Ouru, 
'U  ra  e  kupenga, 
E  aurakina  mai, 
Waiho  kia  hoea, 
He  moana  tai  tua, 
Te  kite  atu  au, 
He  horanga  putai, 
Na  e  Ikawhero, 
Kei  tawhiti  na  koe, 
Whano  ka  urutu, 
Te  manako  i  a  hau  e. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  349 


KO  TE  TANGI,  A  TAOHO. 


Ra  te  whetu, 

Ka  mahuta  i  te  pae, 

Me  he  mea  Tawhaki, 

I  roto  i  to  riu, 

O  haereuga  popoto  e, 

0  rongo  mai  haere, 
Haere  i  te  ata  e, 
Te  ata  o  Tariki, 

Ka  whiti  mai  ko  te  ra  e, 

Ka  kai  ki  to  kiri, 

Utaina  atu  ra  e, 

Ka  hemo  nga  hau  o  Niwa, 

Haere  i  te  ata  e, 

Ko  nga  karere, 

A  Kama,  raua  ko  Okioki, 

Uira  i  te  rangi  e, 

Ko  te  Kurapotea, 

Taku  arai  riri  e, 

Ki  runga  te  taumata, 

1  te  nohoanga  runanga  e, 
I  a  Matohi  ma  nei, 
Tenei  nga  patu  e, 

Kei  o  matua, 

Kei  a  Murupaenga  e, 

Hei  here  i  te  waka, 

Hei  korero  tu  e, 

Hei  whakaaro, 

I  te  riri, 

He  atua  rere  rangi  e, 

Ki  runga  o  Taranaki, 

Ka  rangona  te  panga  e, 

He  waka  utanga  nui, 

Na  o  potiki  na  i, 


350  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

Ka  ngaro  Taumua  e, 

Ka  mate  ko  te  tai  ki  te  umtoa, 

Taku  whare  ki  uta  e, 

Ko  te  rakau  na  Tu, 

Ko  Tangimaomao, 

He  whare  papa  riri  e, 

Na  o  tupuna, 

He  kauhoe  mou  e, 

Ko  Papa-tu-ki-te-rangi, 

Ki  runga  o  Hikawera  e, 

Kia  hurihia  koe, 

Nga  oneone  whakaparapara  nei, 

Marere  te  punga  o  Mairu  e, 

Te  waka  o  Whakatau  na  i, 

Ka  karanga  o  Hau, 

Ka  u  au  ki  uta  e  i, 

Ngaro  noa  Tuwhare  ra, 

Te  huinga  korero, 

Tenei  to  patu  e, 

Ko  Kapuamangu, 

Ka  taka  i  te  whare, 

To  pu  tangi  ata  e, 

Kia  mihi  atu  au, 

Hei  whakarongo  mai  e, 

Ma  nui  whenua, 

Hei  whakarongo  mai  e, 

Ma  rau  o  iwi  na  i, 

Pinea  te  kapua, 

Ko  te  Rangitaumai, 

Pinea  ki  tawhiti, 

Ki  runga  Maunganui, 

E  Tohe  tangi  kino, 

Whakarongo  mai  ra, 

Te  kauhoa  taua, 

I  to  matua  ra, 

E  moe  i  te  hau  na  i. 


HAKIEARA  0  NGA  MAORI.  351 


HE  ORIORI,  NA  TE  MOTU,  MO  RANGITUMUA. 


Eangitumua  e  noiio  mai  ra, 

I  te  kahika,  a  Hinerahi  ra  e-i, 

Tenei  au  nei  e  tama, 

Kai  te  kimi  noa, 

Kai  te  rapa  noa  i  aku  mahara, 

Kaore  nei  e  tama  te  rahi  tangata  i  a  taua, 

Ka  ngaro  ra  ia  te  wa  ki  to  tuakana, 

Nga  whakaruru  hau, 

0  tini  raua  ko  mano, 

Tena  ka  riro  i  runga  i  nga  hanga  a  Taikomako, 

1  te  kapukapu, 
I  te  kaunoti, 

I  nga  hanga  a  Mahu  i  hara  mai  ai, 

Ki  te  rangahau  i  a  Taewa, 

Ka  poronga  i  reira, 

Koi  a  Kurapatiu, 

Ka  puta  ana  pori, 

Ka  tau  mai  i  tana  tau  i  a  Marewa-ki-te-po  ehe, 

Ka  nonoho  mai  ai, 

Kia  tau  ki  raro  ra, 

Koia  te  kai  whakatutu, 

E  noho  mai  nga  hiwi  ki  Kahuipu  ra, 

No  te  hokinga  mai, 

Ka  waiho  i  te  hamuti, 

Ko  Tuwhakarongomina, 

Ka  mate  i  reira, 

Ko  Haereatautu, 

Te  ngakinga  o  tona  mate, 

I  Upokotaua. 


352  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA,  NA  NGATI-KAHUNGUNU. 


Taku  turanga  ake, 

I  te  hihi  o  te  whare, 

Me  te  kai  aowhia  te  roimata  i  au, 

Aroha  i  mahuki  ki  te  tau  ka  wehea, 

Ka  ngaro  ki  te  tonga, 

Naku  koe  i  tuku  atu  i  te  mata  raharaha, 

I  te  rehia,  i  te  harakoa  e, 

I  te  ringa  toro,  i  te  ringa  horahora, 

Na  te  waitohu  i  whiua  ki  a  au, 

Ka  hei  ra  tau  e  te  mate  o  tawhiti, 

Nana  nei  kai  kohi  i  aku  kiko, 

'Ore  he  papa  e  tutakina  mai, 

Aue  kaha  ai  taua  te  haere. 

E  muri  ahiahi, 
Takoto  ki  te  moenga, 
Whakatoro  ana  mai  ko  to  wairua  tonu, 
'A  hewa  au  e  tenei  kei  te  ao, 
Whanake  te  maha  i  a  rau  a  Raro, 
Me  tangi  atu  koe  te  tangi  o  Rakaua, 
Te  tangi  o  Eikiriki  kia  hoki  mai  ai, 
E  hara  koe  i  te  tane  he  puhi  koe  naku, 
Te  ipo  ki  te  moenga, 
Naku  ra  i  kau  mai  te  awa  ki  Waikato, 
Te  ata  tirohia  i  te  hinapouri, 
Huanga  tonu  au  na  Harihari-te-raro, 
Na  Te  Raupare  noho  ana  i  Okaiokai, 
Na  Te  Huhuti  nau  i  kau  mai, 
Ko  Hine-teko  i  te  Rotoatara, 
Aea  ake  ana  ko  Hine-hore  ko  koe, 
Huanga  tenei  ka  rite  ki  a  au. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  353 


HE  TU  A  PANA  TAMARIKI  WAHINE. 


Tena  te  pukepuke  ka  tu, 

Ka  tu  ki  uta, 

Ka  tu  ki  tai, 

Ka  tu  ki  te  hohonu, 

Ka  tu  ki  te  parenga, 

Ka  tu  ki  te  ahunga  niai  i  Hawaiki, 

Ka  tu  ki  te  aponga  mai  i  Hawaiki, 

Ka  tu  ki  te  whakatohuatanga  mai  i  Hawaiki, 

Tena  tokotoko  ka  tu, 

Ko,  tu  i  tenei  ata, 

I  te  ata  o  tenei  turakanga, 

I  te  ata  o  tenei  wai  tuhi, 

I  te  ata  o  tenei  whakarukutanga, 

I  te  ata,  i  te  ata  o  Hine-angiangi, 

ī  te  ata  o  Hine-korikori, 

I  te  ata  o  wahine, 

Tena  te  whakaruku  ka  kawe, 

Tena  tokotoko  ka  tu, 

Ko  te  tokotoko  o  Hine, 

O  Hine-rauwharangi, 

O  Hine-i-te-iwaiwa, 

Tena  tokotoko  ka  tu, 

Ka  tu  ki  uta, 

Ka  tu  ki  tai, 

Ka  tu  ki  te  ahunga, 

Ka  tu  ki  te  aponga  mai  i  Hawaiki, 

Whakahopu, 

Takahia  ki  tai, 

Rukuruku, 

Eaea, 

Rukuruku, 

Eaea, 

Ooi, 


2   Y 


354  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Te  Mokoputangaroa, 

E  ei, 

Takiritia, 

Takiritia  ra  te  tapu  o  Hine, 

Te  tapu  o  Eua-nuku, 

Ka  kawe  ki  te  wai  ka  turakina  ha. 


HE  NGERI,  NA  NAMATA.* 


E  uta  ana, 

E  whiu  ana  te  kakau  o  te  hoe, 

E  uta  ana, 

E  whiu  ana  te  kakau  o  te  hoe, 

A  he  aha  i  raro  ka  riri, 

He  aha  i  raro  ka  nguha, 

He  aha  i  raro, 

Ka  kawe  roroa  ki  tana  mokai  taringa  rahirahi, 

Whea  te  tapoko  e  kuhu  ai  te  hanga  o  Maitai, 

A  ki  whea  ki  whea, 

Ki  konei  ano, 

A  ki  whea  ki  whea, 

Ki  konei  ano, 

Huhu  ai  waru  ai, 

Huhu  ai  waru  ai, 

Na  we  hoki  te  hanga  takamori, 

A  to  wahine, 

I  homai  ki  konei, 

Tena  whakataka  koa, 

Pura  te  karu  i  te  oneone, 

Waiho  ma  te  tangata  e  titiro, 

Te  tapoutanga, 

O  to  hope  kikokore  tikaroa,  a. 

*  The  worcls  priuteei  in  italics  are  sung  as  a  chorus. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI. 


355 


HE  TAU  WAKA,  ME  KA  TOIA  MAI  I  TE  NGAHEREHERE.* 


Kotia  te  pu, 

Waiho  i  kona, 

Kotia  te  kauru, 

Waiho  i  kona, 

E  ai  ra, 

Ko  te  umu  tuhi, 

Kihai  i  tae  ki  nga  pukenga, 

Ki  nga  wananga, 

Ki  nga  tauira, 

Matua  kuru, 

Matua  whao, 

Matua  te  toki, 

Matua  te  tatai,  haruru, 

Tu  ake  au  ki  runga  nei, 

Ki  te  whare  hukahuka  no  Tangaroa, 

Tangaroa  i  whatia  i  Ahunuku-tai  ma-roro, 

Orooro  te  toki  na  Hine-tu-ahoanga, 

Kaore  ko  au  ko  Rata  e  kimi  ana, 

E  hahau  ana  i  te  awa  i  Pikopikoiwhiti, 

Mate  iho  ana  ki  Maunga-roa, 

Mate  mai  ai  Kowhitinui, 

Ta  taua  rangi, 

Mate  mai  ai  i  a  Rata  Wahieroa, 

Ta  taua  rangi, 

E  Ri,  e  Ri  e, 

E  Ra,  e  Ra  e, 

Te  ta  wariwari  au  ki  te  riri, 

Huka, 

Huka, 

Huka  te  riri, 

Huka, 

Huka  te  tauaraia, 

Ia. 


*  The  words  printed  in  italics  are  sung  as  a  criorus. 


356  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  KARAKIA  MO  NGA  TANGATA  MATE  KONGENGE,  KA  TITIRO 
IHO  TE  TOHUNGA  Kl  TE  TUPAPAKU  KA  TATA  KA  MATE,  KUA 
RERE  AKE  TE  MANAWA  NEI  KI  RUNGA  KI  TE  IHU,  KA 
KARAKIATIA,  E  TE  TOHUNGA. 


PuPUHA, 

Pupuha  whakaea  te  manawa  o  Rangi, 

E  Rangi, 

Ranginui, 

Rangiroa, 

Rangitahua, 

Tahua-nuku, 

Tahua-Rangi, 

E  Tu  homai  to  wairua,  ora, 

He  ora, 

Ora  ki  Tupua, 

Ora  ki  Tawhito, 

Ora  ki  te  whai  ao, 

Ki  te  ao  marama, 

Tihe,  mauri  ora, 

Ka  hinga, 

Ka  mate, 

Ka  hinga  te  rakau, 

Na  Aituhau, 

Na  Aitupawa, 

I  reira  te  kuru, 

I  reira  te  angi, 

I  reira  te  rakau  taki  wara, 

He  tau  tika, 

He  tau  oha, 

Ka  anga  uta, 

Ka  anga  tai, 

Ka  anga  te  po, 

Ka  anga  te  whai  ao, 

Ka  anga  te  ao  marama, 

Tahuri  mai  e  nga  atua, 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  357 


Anga  mai  e  nga  atua, 

Ko  te  tiwha, 

Ko  te  tiwha  i  a  Ranginui  e  tu  nei, 

Pera  hoki  ra  Tutepeaunuku, 

Tutepeaurangi, 

Hurihuri  kiino  ana, 

Peruperu  kimo  ana  ka  ranea, 

Ka  ranea  marire  he  pawa, 

Taiataia  ko  matapo, 

Ko  mataao, 

Ko  mata  anianiwa, 

Ki  te  tutawake, 

Ki  te  hau  o  te  Rongomaiwhiti, 

Taia  i  to  uru, 

Ko  Maru-taia  i  to  rae, 

Ko  Maru-taia  i  to  takataka, 

Ko  Maru-taka  te  roro  taka  ki  uta, 

Taka  te  roro  taka  ki  tai, 

Wahie  aha,  wahie  rewa, 

Wahie  atua, 

Houhou  atua. 


HE  HONO. 

E  Tiki  e, 

Ho  mai  te  ruruku, 

Rukutia, 

Taroia, 

Tamaua, 

Toro  te  kiko, 

Arawa  i  o  uaua, 

Tenei  hoki  te  tutaki, 

Ka  mau. 


358  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  KARAKIA  WHAKANOANGA  1  NGA  RINGARINGA,  O  TE 
TANGATA  TANGO  I  TE  TUPAPAKU,  ME  KA  MATE  I  TE 
KONGENGE,  I  TE  MATE  TAUA  HOKI. 


Te  purangi, 

He  taketake, 

Ko  te  taketake  i  tua, 

Ko  te  taketake  i  waho, 

Ko  Tai-a-Rangi-nui,  e  tu  nei, 

Ko  Tu-hikitia, 

Ko  Tu-hapainga, 

Haere  mai  te  ki, 

Haere  mai  te  korero, 

Haere  mai  te  korero, 

Haere  mai  te  wananga, 

Nga  tapu  ki  nga  tapu  korero, 

Nga  tapu  ariki, 

Nga  tapu  tohunga, 

Nga  tapu  i  a  Tu, 

I  a  Tu-riri, 

I  a  Tu-nguha, 

I  a  Tu-paro, 

I  a  Tu-kai-taua, 

Amo  ake  amo  ake, 

Kura-nonoi  e, 

Kei  runga  te  purangi, 

Kura-nonoi  e, 

Kei  runga  te  taketake, 

E  Kura-nonoi-Rangi  ha  i, 

Amo  ake  au  i  nga  ihi, 

I  nga  tapu, 

I  nga  mana, 

I  nga  Tu-tawake, 

Ma  Rautakina, 

Ma  Rautakina  ha  i, 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  359 

Whangaia  ki  te  rangituaiwa, 

Whangaia  ki  te  rangituaono, 

Kei  te  ki  wa, 

Kei  te  Kura  to, 

E  te  kokiri  e  rere, 

I  runga  te  rangi  nei  e, 

Te  oriori  e, 

Te  oriori  e, 

Te  tapu  huhu, 

Me  te  tapu  huhu, 

Te  horohoro, 

Me  te  horohoro, 

Te  whakanoa, 

Me  te  whakanoa  e  kia  noa, 

Noa  rawa  ka  kai, 

Ka  kai  e, 

Ka  kai  ki  te  rangi, 

Ka  kai  e,  ka  kai  ki  a  Whiu, 

Ka  kai  e,  ka  kai, 

Kia  upa  ka  kai  e, 

Ka  tango  ake  ana  Whitiki, 

Ka  waiho  i  a  ia  kia  mate, 

Mate  i  a  ia  kia  ora  ora, 

Kia  ora  ki  tupua  ora, 

Ki  tawhito  ki  te  whai  ao, 

Ki  te  ao  marama  au  ka  titoi, 

Au  ka  titoi, 

Au  ka  hahaka, 

Au  ka  hahaka, 

Koe  hiha  titoi  ki  tawhito  Nuku, 

Titoi  ki  tawhito  Rangi, 

Titoi. 


300  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TAU,  NA  NAMATA. 


E  TE  iwi  e, 

Ki  Kahorehore, 

Ki  Kahorehore, 

Ka  rere  au  ki  Ngapuhi  ra, 

Ki  te  tama  whai  riri, 

E  tama  Aho,  e  tama  a  Kawe,  to  inati, 

Ka  tikitikia  he  kawau, 

A  he  kawau  tikitiki, 

Tahuhu  ki  te  awa  ki  Waikato, 

A  he  kawau, 

Kimikimi  noa  ana, 

Rapurapu  noa  ana, 

Kei  whea  te  tangata  ue, 

Ara  kei  te  pnke  i  miti, 

Kei  te  puke, 

Hongi  ki  te  puke, 

Kei  Kahorehore  te  waha  tangata  ue, 

Taitaia  mai  te  puke  i  noho  ai  te  whetito, 

Pahi  mai  ra, 

Paha  mai  ra, 
Tena  ta  tatou  pokai  karikawa, 
E  taka  noa  ana  i  runga  i  te  kemokemo, 
Tuwhaina  atu  Raukawataparirihau, 
Taka  noa  ana  koa  iana, 
Te  Pokaitaua  ka  moti  te  whenua, 
Ka  moti  te  tangata, 
Ka  waiho  iho  te  papa  i  raro, 
E  penei  te  uaua,  i  te  uaua, 

0  tenei  waka  i  te  uaua  o  tera  waka, 

1  te  uaua, 

Ka  tapoko  tapoko  hu  kereru, 
Ka  tatiha  a  taua  nei  mahi  e  whae, 
Whakaronga  ake  ana  ko  te  tangi  mai  a  te  tui, 
He  aha  tau  e  te  ko. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  361 


HE  TUA  PANA,  MO  NGA  TAMARIKI  TANE. 


Tena  te  pukepuke  ka  tu, 

Ka  tu  ki  uta, 

Ka  tu  ki  te  wai ; 

Ka  tu  i  te  ahunga  mai  i  Hawaiki, 

Ka  tu  i  te  apongo  mai  i  Hawaiki, 

I  te  whakatohuatanga  mai  i  Hawaiki, 

Tena  pukepuke  ka  tu, 

Puke  ka  ranga, 

Ka  tu  i  te  ata, 

I  te  ata  o  tenei  turakanga, 

I  te  ata  o  tenei  whakarukunga, 

I  te  ata  o  Tu, 

I  te  ata  o  Tama, 

I  te  ata  o  Tutawake, 

Aai! 

Tena  tokotoko  ka  tu, 

Ka  tu  ki  uta, 

Ka  tu  ki  tai, 

Ka  tu  ki  te  hohonu, 

Ka  tu  ki  te  parenga, 

Ka  tu  ki  te  muri  wai, 

Ooi! 

Kei  te  muri  wai  o  Hawaiki, 

Whakahopu  takahia  ki  tai, 

Rukuruku, 

Eaea, 

Rukuruku, 

Eaea, 

Ooi, 

Te  Mokoputangaroameha, 

Takiritia  ra  te  tapu  o  Ruanuku, 

He  tapu  ka  kawea  ki  te  wai, 

Ka  turakina,  ka  whakawaituhitia, 

Ooi, 


2  z 


362  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

Takiritia,  takiritia  ra  te  tapu  o  te  tama  nei, 

He  tapu  kawea  ki  te  wai, 

Ka  hiihua  ka  whakanoatia, 

Ooi, 

Ka  whakahekea, 

Ka  whakamaniatia, 

Ooi, 

Takiritia  i  reira, 

Toro  i  reira  toro  he, 

Tona  kinaki,  tona  kinaki, 

Kia  tu  ko  Tane  i  te  ata  o  Tu? 

I  te  ata  o  Tama, 

Te  m?ti'ama  i  te  ata  taweke, 

Te  marama  pokai  tu, 

Whanau  au  te  marama, 

Ko  Tawake,  ko  Tama, 

Whanau  au  e  te  marama  pokai  tu, 

Katahi,  ka  rua,  ka  toru,  ka  wha, 

Pokai  tu  au  e  te  marama, 

Pokai  e,  pokai  e, 

Ka  rima,  ka  ono,  ka  waru, 

Tu  au  e  te  marama, 

Pokai  e,  pokai  e, 

Kei  te  torutoru,  kei  te  pekepeke, 

Te  karere  na  tama  i  tiki, 

Ki  runga  te  Rangihoaia, 

E  te  rupe,  rupe  iho,  rupe  ake, 

Kei  tai  heke  iho,  heke  ake, 

E  Rua  e  nau  mai  ki  roto  te  whare, 

Ki  tokotoko  e  Rupe, 

Nau  mai  ki  te  moenga, 

Ki  to  patu,  ki  to  taoroa, 

Ki  to  Honikura, 

E  Rupe, 

Nau  mai  e  Rupe  ki  Maunganui, 

Ki  Maungaroa, 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  363 


Ki  Maungakariretoro, 

Tenei  to  ara  e  Rupe, 

Ko  Mimira-i-te-rangi  e  Itupe, 

Raranga,  raranga  ra  taku  taka  pau, 

Ka  pukea, 

Hei  moenga  mo  maua  ko  aku  rei  tokorua, 

Kotahi  ka  pukea,  e  te  wai  ka  pukea  to, 

Ka  pukea  to  he, 

Ko  Toto,  ko  Tama  ko  Manmnea, 

Ka  pukea,  ka  pukea  au  e  te  wai, 

Ka  pukea  ko  Tu,  ko  Tawake, 

Ka  pukea  ka  pukea  au  e  te  wai, 

Ra  pukea,  ko  Tawake,  ko  Toi,  ko  Rauru, 

Ka  pukea,  ka  pukea, 

Puke  toro,  puke  toro  he. 


HE  TANGI,  NO  NAMATA. 


Taku  nohoanga  whakateka  i  te  tau, 

I  ngaro  ai  te  tangata, 

Pakia  e  au  hau  ke  hoki, 

Ka  porangia  rawatanga  ngaro  noa  e  hine, 

Tupu  a  hue  te  kai,  kei  te  moana, 

Tupu  a  hue  te  kai,  kei  te  ngahere, 

Ko  te  pa  whakaruruhau  o  te  mara, 

A  Takarangi,  a  Ngarangikapupuke, 

E  tuku  ki  Rangitoto, 

Maku  e  whakamau  te  utu  ki  Okare, 

He  herenga  taniwha. 


364  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA. 

Kaore  te  pawera, 

Te  pakikini  kei  te  tinana, 

Whakatau  rawa  iho, 

Te  tau  noa  ki  te  whenua, 

E  tuia  ana  mai, 

He  warawara  tupua, 

Ka  huri  whenua  e, 

Ka  wheroku  au  ka  matey 

Ki  mai  na  koutou, 

Kei  runga  au  o  te  taku  ahi? 

Kaore  koa  e, 

Ka  te  riri  e  aku  hoa, 

Naku  nei  whakahohe, 

0  mahi  nei,  e  namata, 
He  pai  aha  koia, 

1  nuia  mai  ai, 
Ka  pa  te  tinana, 
Me  here  pipipine, 
E  whi  te  ruruku, 

Ka  whiti  au  kei  Haumua, 

He  kai  na  e  au, 

E  whakaratoa  ki  te  tini  na, 

E  kai  mohu  tonu, 

Na  Tiki  ra  i  a  waiho, 

Kei  tiriwatia, 

Kei  te  tinana, 

E  mau  ana. 


HE  HAKA  MO  TAKARANGI. 


He  tangata  kau  Takarangi, 

Na  Manukawehi, 

I  here  ki  te  taura, 

Hei  waruwaru  kao, 

Ko  Te  Whiti  te  tangata, 

Nana  i  turu  pou  mai  Paritutu. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  365 


HE  WAIATA,  NA  NAMATA. 


Kaore  te  hukihuki, 

Ka  riro  ki  te  mauri, 

A,  e  hoa  ma  korero  tu  atu, 

Te  one  ki  Rangatira, 

Ka  kaite  korua, 

I  te  mata, 

Tangata  ka  whaki  kia  nui, 

Noku  nei  te  kino, 

I  haere  i  te  ngutu, 

He  kino  mai  ano, 

Te  uri  o  Papango, 

Nuku  mai, 

Ki  a  au  he  waewae, 

Meroriki, 

I  titiro  ai  koe  ki  te  kino  i  a  au, 

Ko  wai  hoki  koia, 

Te  wahine  pai  rawa, 

Ko  te  wehenga  atu  ano  i  a  Muturangi, 

Oti  tonu  atu  ia, 

Me  tona  nei  pai, 

Kei  te  moana  ra, 

Te  parera  papai. 


HE  TANGI. 


Ko  te  kiri  kahurangi  hoki, 

I  wera  i  te  ahi ; 

Ko  au,  ko  te  kiri  tutua, 

E  waiho  mo  te  ora ; 

Ko  au  ko  te  kiri  matotoru, 

E  whakaora  mo  te  ao, 

Ko  te  kiri  kopipi, 

E  tuku  ki  te  mate. 


366  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TUPE  MO  TU. 

Karo  taha,  te  karonga  a  te  po, 

Karo  taha  te  karonga  a  te  ao, 

Tupe  Nuku, 

Tupe  Nuku, 

Tupe  Rangi, 

Tupe  Rangi, 

E  Tu-te-rangi-kokota, 

Tahua  atu, 

Tahua  rnai, 

Tu-whakamoea  te  toha  Kaurerewa, 

Kaurerewa  te  mata  o  Kiukiu, 

Te  mata  o  Kapewhatu, 

Ko  Kapewhatu, 

Ko  Ruatangata-matua, 

Auta  Nuku, 

Auta  Rangi, 

Turuturua  te  tapuwae  o  Uenuku, 

Hokai  te  tapuwae  o  Rongomai, 

Tinatina  ma  Korowhatu, 

He  punga,  he  aka,  he  tauira, 

Ko  te  tauira  o  wai, 

Ko  te  tauira  o  Tu, 

Kumpine  Tu  i  to  manawa, 

He  manawa  riri,  he  manawa  nguha, 

He  manawa  Kaukauia, 

Taku  mata  ko  te  whetu, 

Taku  mata  ko  te  marama, 

Taku  mata  ko  te  ra  e  tu  nei, 

Ki  kona  koe  tu  mai  ai, 

Ki  konei  au  tu  atu  ai, 

Whakarere  whatu  ki  taku  wheinga. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI. 


367 


HE  KARAKĪA  WHAI  TUPAPAKU  KA  HINGA  TE  PAREKURA  KA 
PATUA  TE  NUINGA,  KA  MATE  KATOA,  KA  PAHURE  TE  MEA 
KOTAHI,  KA  TITIRO  NGA  TANGATA,  KA  TAHI  KA  KARAKIA 
TE  TANGATA  MANA  E  WHAI,   KA  MEA. 


Ko  Houtu, 

Ko  Houtu, 

Ko  Hourere, 

Ko  Hourere, 

Ko  Houtaketake, 

Te  kai  a  Tu, 

Te  kai  a  Whiro, 

I  runga  ano  te  puranga  o  te  iho, 

I  raro  ano  Tauranga-te-aweawe, 

Whaka-Hotu-nuku, 

Whaka-Hotu-rangi, 

Tokina  te  Rangi-tu-mamao, 

Tupe, 

Tupe  ki  te  puke  o  to  wahine, 

Tupe  ki  te  puke  o  to  tane, 

Tukua  atu  au  kia  rere  a  manu, 

Me  Houmea. 


HE  HAKA.: 


Ko  au  anake  te  tikoro  nei, 
Ko  Ringawhatia, 

Ka  mekemeke  te  rau  o  te  tangata, 

Ka  riro  ki  Wiwi, 

Ka  riro  ki  Wawa, 

Tdia  e  hara  mai  ki  konei, 

Whakakita  ai  te  tarakihi, 

Kita,  kita. 


*  The  words  printed  in  italics  are  sung  as  a  chorus. 


368  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA,  NA  NAMATA. 


E  raro  taringa  kore, 

Whakahuatia  mai, 

Kei  te  hua  au  e, 

Te  toroa  i  te  moana, 

Tuku  marire  mai, 

Nga  makau  maori, 

E  taea  ianei, 

Te  papare  ki  tahaki, 

E  Tihe  ma  e  homai  koia  e, 

Te  wai  paraoa  e, 

Kia  whakapakia, 

Mo  runga  i  taku  rangi, 

Ka  noho  makikore  ra, 

Utaina  e  Tihe, 

Ki  te  ihu  o  te  waka, 

Nga  uranga  atu, 

O  te  Tahawera  nei, 

Ka  taka  i  te  taringa, 

Ki  te  whakarongo  atu, 

Whakakore  rawa  ake, 

Ka  tauaki  nui  tonu. 


HE  NGERI. 


Ma  wai  e  kai  te  harore, 

Ma  wai  e  kai  te  harore, 

Ma  wai  e  kai  te  tawa  puta, 

Ma  wai  e  kai  te  tawa  puta, 

Ma  wai  e  kai  te  hinau  te  kame  a  te  kiore, 

Taku  waha  kai  kai, 

Taku  waha  kai  kai, 

Taku  waha  kai  kumara  whakahoro  o  Whakatete, 

Ka  puta  te  rongo  i  a  Tuwhare, 

Auraki  kau  ake  ki  Parikanihi, 

Kei  runga  kei  te  wharawhara  kei  te  noho. 


HAKIKARA  0  NGA  MAORI.  369 


HE  TANGI,  TAWHITO. 


Tunui  ki  te  po, 

Whitia  mai  ki  te  ao  na,  i, 

Ki  kona  e  te  tau, 

No  te  tangi  noa, 

Kei  whea  i  a  nei, 

Nga  manu  korero, 

Te  ata  ka  whanake, 

I  runga  o  Whakapu  na, 

Kawea  e  ia, 

Ki  te  ingoa  o  tana  potiki, 

Ahua  mai  ai, 

Nga  korero  ki  te  tau, 

Haoa  koe, 

Te  kupenga, 

He  taura  rua  tena, 

E  tangi  to  ihu, 

E  haehae  to  ate, 

Koia  tonu  ano  tena, 

Ko  to  wahine, 

Ka  pau  ko  te  ahi, 

He  oti  ano  te  oranga  o  taku  potiki, 

Taku  potiki  e, 

Ki  te  manuhiri  puta, 

Taku  potiki  e. 

Nga  patutu  taua  ki  te  rangi, 
Whakamau  ra  e  tama  ma, 
Ki  te  wai  whakaata, 

0  to  koutou  tuakana, 
Kei  a  Rangi  aku, 

1  nunumi  ake  nei, 
Wareware  ana  hoki, 
O  ngakau  atua, 

O  rauhanga  nei, 
E  te  tau  na,  i. 


3   A 


370  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


KO  TE  TAU  I  TAHUNA  AI,   TE   TATAU-O-TE-PO  TE  WHARE 
O  MIRU.* 


Tauia, 

Tauia  te  papa  kia  haruru^ 

Tauia, 

Tauia  te  papa  kia  ngatata, 

Te  huakina, 

Te  whare  mehameha, 

I  a  Miru  e  ara, 

E  ara, 

E  ara, 

E  te  whare  komuhumuhu  nei, 

E  ara  e  te  whare  korerorero  nei, 

E  ara  i  te  urunga, 

E  ara  i  te  moenga, 

Ka  matika, 

Tu  ka  haere, 

Tu  ka  tu, 

Awhiowhio  i  Nuku, 

Ka  tutu, 

Awhiowhio  i  Itangi, 

Te  turakina  atu  ki  te  po  uriuri, 

Te  turakina  atu  ki  te  potangotango, 

Te  turakina  atu  ki  te  po  i  a  Hineruakimoe, 

Te  ora  mai  hoki  ki  a  au, 

E  whanatu  nei  kia  mahaki, 

Mahaki, 

Mahaki,  marire, 

Ko  wai  te  toa  i  mate,  ki  te  whare  na, 

Ko  Ngo,  raua  ko  Kewa, 

Maina  te  ahi  kia  mahana, 

Tahuna  te  ahi  kia  mura, 

Tahuna  te  Tatau-o-te-po, 

*  Tiie  three  last  lines  of  this  song  are  sung  as  a  chorus. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  371 

Kia  haruru, 

Rere  te  kora, 

Rere  ki  te  Uru-o-te-Rangi, 

R-ere  te  koro, 

Rere  ki  te  Uru-o-Hawaiki, 

Ka  noho  mai  Tau, 

I  te  Uru-o-mata-tira, 

Te  tukua  iho  ai, 

Te  kaha  i  a  Ihenga, 

Raua  ko  Itongomai, 

Whiria, 

Whiria, 

Whiria  te  kaha  tapu, 

Te  kaha  ranga ; 

Taua  Tuturi-o-whiti, 

Whakamaua  kia  tina, 

Tina, 

Hui,  e, 

Taiki,  e. 


KO  TE  MATA  O  TE  HORONGA,  O  MATAKITAKI,  I  A  NGAPUHI. 


E  noho  ra  e  Muri, 

Tiakina  te  tauranga  ika  kei  Ahuriri, 

Whakahoro  ai  to  moenga, 

Kia  ngawari  te  papa  ki  raro, 

Kei  noho  titengi  koe, 

E  ngari  to  Te  Rongohu, 

He  whakairinga  moenga, 

Ki  te  rua  o  Koroki, 

Kawea  te  ngaha  te  kai, 

Whakahaerea  nei  e  te  nane, 

Ka  hu  ra  i  te  puta  o  te  reinga, 

Hu. 


372  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


KO  TE  WAIATA,  A  KOROPANGAITI,  MO  TE  TOKI  KORE. 


Tenei  ka  noho, 

Ka  pupuke, 

Ka  hihiri, 

Au  mai  te  whare  e  ai, 

Inoi  kau  atu, 

He  ringaringa  tangata, 

E  nako  rnai  ana  hoki, 

Whiti  rau  i  roto  ra, 

Me  kai  kau  5no? 

Au  nei  toki  kore, 

Me  tao  kau  'no, 

Te  wahine  remu  pango? 

Ko  aku  niho  i  koi, 

Ki  nga  taewa  nei, 

Ka  hewa  Te  Kaireka, 

I  tukua  atu  ai, 

Hei  hoko  toki  atu, 

Hei  whakamatariki, 

Mo  te  Tarere  ra, 

E  whakapukea  nei. 


HE  KARAKIAe 


I  tena  te  huri, 
Te  huri  ka  whakarawe, 
Te  huri  e  whano  ai  koe3 
Ki  to  tini, 
Ki  to  mano, 
Ki  to  kau  ariki, 
Whakairi  atu  to  ara, 
Ki  te  rangi. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  373 


HE  KARAKIA  MO  TE  WHARE  NUI  WHAKAHARAHARA,    MO  TE 
WHARE  HOU  ME  KA  OTI  TE  HANGA, 


Kimi  te  kawa  kimihia, 

Kimi  te  tapu  kimihia, 

Kimi  te  kore  khnihia, 

Kimi  ki  uta  te  kawa, 

Te  kawa  Tane, 

Ki  a  Tu-maunga  i  uta, 

Te  kawa  te  kawa  Tane, 

Ki  a  Tu-parara  i  uta, 

Te  kawa  te  kawa  Tane, 

Kimi  ki  tai  te  kawa, 

Te  kawa  Tane, 

Ki  a  Ngaru-tarawa  i  tai, 

Te  kawa  te  kawa  Tane, 

Tenei  ka  kite,  kite, 

Kite  kite, 

Mautakatia  te  uho  e  o  te  whenua, 

Te  mana  e  o  te  whenua, 

Karoro  e  ki  te  po, 

Karoro  e  ki  te  ao, 

Maire-hau  e  no  Tu  e  taki  mahuta, 

Te  rito  hai, 

Ka  keri  ra  taku  tapu  he  nui  here, 

Niu  tona, 

Angiangi  matangi  te  niu  here, 

Niu  here, 

Niu  toria, 

Takina  te  kawa  ko  kawa  nekea  taku  kawa  nei, 

Te  whanatu  ki  te  kimihanga  o  te  rangi, 

Ki  nananga  e  o  te  rangi, 

Rangi-nui, 

Rangi-roa, 

Rangi-kokouri, 

Kapua-nuku, 


374  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

Kapua-rangi, 

Ka  tutu  te  hoata, 

E  tere  i  kuparu, 

Tera  waka, 

Matihere  koia  kapetau  iho, 

Kapetau  ake, 

Kapetau  rearea  rearea, 

Ki  Whangawhanga-te-rangi  a  tihoi, 

Tihoi, 

A  tihere  tihere, 

A  ka  whetoki  whetoki  te  manu  ki  uta, 

A  ka  whetoki  te  manu  ki  tai, 

A  ka  wheti  wheta  amo  ake, 

Amo  ake  te  toki  nui  a  Tane, 

He  toki  nui,  he  toki  roa, 

He  kuru  tawake, 

He  kuru  pangopangoa, 

Aitu,  Aitu,  ai, 

Maitiiti,  Marekareka  te  tupua, 

I  karokaroa  te  mata  o  Hawaiki, 

Kei  te  pou  tuaroa  te  maro, 

E  tau  ai  au, 

E  tau  te  maro  tauria, 

Kei  te  pou  toko  manawa, 

Te  maro  e  tau  ai  au, 

E  tau  te  maro  tauria, 

Kei  te  pou  whakaotinga  te  maro  tauria, 

Ka  tau  tana  maro  e  tauria, 

Karuru,  karuru  au  i  aku  rama  ki  te  tai, 

A  Henga ; 

Pera  hoki  ra  aku  tungane  tama, 

Ko  Pepemua, 

Ko  Peperoto, 

Ko  Pepetaha, 

Ko  Pepe-te~muimui, 

Te  Tira-toro-ngahuru, 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  375 

Te  marama  i  whanake  aku  tama  hai, 

Mei  hara  mai  mei  tirotiro, 

I  hara  pea  i  a  Maramawhakahotu, 

I  a  Marama-whakataha, 

I  a  Marama-whakaahu-ake  i-te-pae, 

Ko  reka  ko  taua  karekare, 

Te  tai  ki  raro  Tonganui, 

Tureke  iho, 

Tureke  torohai, 

Tangi  ake  au  e  Rangi  ki  runga  o  Atu  e  Rangi  e, 

Tutarahia  ai  taua  e  Rangi  e, 

I  maumauria  ai  taua  e  Rangi  e, 

Kore  ko  te  mea  ko  te  mapu  na  tere, 

Ko  te  tangi  hai, 

Hikihiki  to  tapuae, 

Rangaranga  to  tapuae, 

Hi,  ha, 

E  hara  mai  ana  pea, 

Hinemanini, 

Hinemanana, 

Kai  ma  te  koura, 

Kai  ma  te  kokopu, 

Kai  ma  te  tapora, 

Ti,  ta,  i  taku  wai  haroharo. 


HE  WAIATA. 


Takoto  Whangaroa,  e-i, 
Whaiti  kokori, 
Rerenga,  waka  mai, 
Nohou  ra  e  Te  Iwikau, 
Utaina  atu  au, 
Hei  turu  i  te  hua,  e-i, 
Te  Wheke  a  Muturangi, 
E  kukume  tau  nei,  i-i. 


376  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


KO  TE  WAIATA,  A  TE  KAAHURANGI. 


Ko  te  atamai  ngutu  au  a  te  tamaiti  nei, 

Mo  aku  haere  ruahine  i  te  waha  roa, 

He  koha  naku  e, 

Ma  wai  taku  mea  e  tiki  mai  e  wewete, 

Ma  Tawa  i  raro, 

E  hara  Te  Kene, 

He  tangata  wairangi  ki  au  anake, 

Ngari  Te  Tumuhuia, 

Hei  oranga  ngakau, 

E  kai  nei  koe  i  au, 

He  marama  mate,  ka  kowhiti  kei  runga, 

Ki  Tauranga  ra,  ko  Ngaurakau, 

Ko  Turuhia, 

Na  wai  koe  i  whakatata, 

Na  maua  ko  taku  ropi, 

Me  whakatangi  te  korowhiti  ki  Maketu  ra  ko, 

Te  Whetuariki, 

Tahuri  ki  Whakatane  ko, 

Te  Kahurangi, 

Koe  ara  ripeka  e  rau  mangangatanga  o, 

Te  ngakau, 

Ki  Rotorua  ka  ngaro  te  wai  o  Ngati-Huia, 

Te  Apoapo,  Te  Uremutu, 

Ka  tu  motoi  tangata  ko  Te'Paraha  na  ke, 

E  mau  ana  te  ingoa  ko  Te  Rangihaeata, 

Tahuri  ki  Waikato, 

Ko  Pura  koia, 

Ko  Te  Hiakai, 

E  tuwhera  ana  waenga  he  awa  taniwha, 

Maku  e  whakakopi,  ka, 

'A  kopi  mai. 


HAKIKARA  0  NGA  MAOKI.  377 


HE  KARAKIA  MO  NGA  TANGATA,  ME  KA  PATUA,  KA  WHATI 
NGA  RINGARINGA,  ME  NGA  WAEWAE,  NO  REIRA  TENEI 
KARAKIA. 


Tenei  te  kume, 

Te  kume, 

Te  wai  nui, 

Te  wai  roa, 

Te  wai  mareparepa 

Te  tutaki  Nuku, 

Te  tutaki  Rangi, 

Te  whakataura, 

E  u,  e  mau  e  noa, 

Tutakina  te  tahuhu, 

I  hara  mai  me  te  toto, 

Tutakina  te  tahuhu, 

I  hara  mai  me  te  uaua  oi, 

Tenei  hoki  te  ruruku, 

Ka  u,  ka  mau, 

Ko  te  ruruku  tapu  o  Tane, 

Tane  i  ho  mai  koia  te  ruruku, 

Rukutia  iho  kia  u  kia  mau, 

Kiri  o  te  rakau  ho  mai  mou  e, 

Kumea  toia, 

Kiri  o  te  Ngarara  ho  mai  mou  e, 

Kumea  toia 

Kiki  toi  ake  hai. 


HE  WAIATA  AROHA. 


E  to  ra  koia,  ko  te  ra, 
E  ahua  iara  ko  te  whakangaro  e, 
Ka  hara  mai  roimata  ka  maringi  e, 
He  koke  ko  koe,  kia  rere  mai  e, 
Kia  tapapa  he  maru  tangata. 


3   B 


378  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  KARAKIA  MO  NGA  WAKA  ME  KA  HAERE  KI  TE  MOANA. 


Ruruku  te  Hangi, 

E  Rongo  tenei  te  rangi  ka  ruruku, 

Piere  te  rangi  e  Rongo  tenei  te  rangi  ka  piere, 

Ngatata  te  rangi  e  Hongo, 

Tenei  te  rangi  ka  Ngatata, 

Tenei  te  rangi  ka  u  ka  mau, 

Ko  te  ruruku  i  rukutia  ai, 

Te  Rangi-nui  e  tu  nei, 

Ko  te  ruruku  i  rukutia  ai, 

Whatu-te-ihi, 

Tai  honuhonu  te  tata, 

Tai  karekare  te  tata, 

Tikina  mai  au  utaina, 

Ka  tere  te  waka  hai, 

Te  taotao  kei  runga  te  taotao  e  Rangi, 

Te  mata  ihia  e  riri  mai  ra  e, 

E  nguha  mai  ra  ka  turakina, 

Ka  romia  ka  whakaruhia  ka  whakangehea, 

Tena  taotao  Rangi  ka  eke  i  tenei  tua  kiato, 

Ka  eke  i  Uru-te-tarawa, 

Kei  runga  te  tarawa  e  Rangi, 

Te  whanatu  taku  tarawa  nei, 

Ki  te  mata  i  a  Tu  e  riri  mai  na, 

E  nguha  mai  na, 

Ka  turakina, 

Ka  whakaruhia, 

Ka  whakangehea, 

Tena  tarawa  ka  eke  i  tenei  otukiato, 

Ka  eke  i  a  Rauru. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  379 


HE  KARAKIA,  MO  NGA  KAI  KATOA. 


Waere  waerea  iho,  ta  taua  taru  oi, 

Matua  matakare  to  hai, 

Tera  kei  runga, 

Te  tira  e  Rangi, 

Te  tira  koi  to  puturanga, 

Koi  Hawaiki, 

Kia  korikori  koe, 

Koi  to  mauri  ka  tupu, 

Tupu  koe  e  to  mauri, 

Ka  rau  huihui  koe  i  to  mauri, 

Ka  rau  matomato  koe  i  to  mauri, 

Ka  te  tupu  koe  i  to  mauri  ora  hai, 

Whangaia  nga  atua  kia  anga  mai  e, 

Whangaia  Rongo  kia  anga  mai  e, 

Whangaia  Rongo  te  karo  patu, 

'Ai  mitikia, 

Ngaua  horomia, 

Ka  ata  kai  te  Whakatokare  rire, 

Te  maramara  o  te  rangi, 

Tenei  to  whangai  maroro, 

Maroro  to  hiakai, 

Ka  tatari  ki  tai, 

Mata  tini, 

Ka  makatetea, 

Ka  whakatara  te  niho, 

E  Rongo, 

Maroro  te  Rangi  e  hai. 


380  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  KARAKIA,  MO  TE  MUTUNGA  O  TE  HAUHAKENGA 
KUMARA,  KA  WHAKAHOKIA  ANO  TE  PITO,  NO  REIRA 
TENEI  KARAKIA. 


Whererei, 

Whererei  te  puke  i  te  iwi  roa, 

Kia  tu  ahua  iho, 

Kia  tu  ahua  ake,  to, 

Whererei  te  puke  i  a  Maui, 

Kia  tu  ahua  iho, 

Kia  tu  ahua  ake  to, 

Tena  ra  to  tawau  e  kuia, 

Ka  rere  to  tawau  e  kuia, 

Ka  ti  to  tawau  e  kuia,  hai, 

Takoto  au  iho, 

Au  ki  raro  ki  to  matna, 

Ki  a  Papa, 

Ko  Papa-nui, 

Ko  Paparoa, 

Ko  Papa-i-tukia, 

Ko  Papa-i-matoe, 

Ko  Papa-i-wawahia, 

Wawahia  e  Tau, 

Wawahia  e  Rongo, 

Tena  te  kano, 

Ko  Rua-kaeke, 

Koi  waho, 

Koi  te  hapu  nui. 


HE  WAIATA,  NA  NGAI-TAHU. 


Te  tuiau,  ki  te  katikati, 
Te  whakakekeu  moe  i  a  au, 
Te  whiuwhiu  taku  tatari, 
Kei  Parakiwitini, 
E  patu  mai  ra,  Taiaroa, 
I  te  Kakerangi, 
E  takaru  ra, 
Kei  te  moana. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  381 


HE  KARAKIA  MO  NGA  IKA  KIA  HAERE  MAI. 


Te  ika  i  Rangiriri  ra  e, 

Ka  tukia  i  reira, 

Ka  ngarue  i  reira, 

Whare  ripo, 

Whare  o  Tangaroa, 

Rire, 

Ko  ika  ka  tere  mai, 

Rire, 

Te  ara  taki  ki  whane  toro  hai, 

Te  ika  i  Kapiti  ra  e, 

Ka  tukia  i  reira, 

Ka  ngarue  i  reira, 

Whare  ripo, 

Whare  o  Tangaroa, 

Rire, 

Ko  ika  ka  tere  mai, 

Rire, 

Te  ara  taki  ki  whane  toro  hai, 

Te  ika  i  Whanganui  ra  e, 

Ka  tukia  i  reira, 

Ka  ngarue  i  reira, 

Whare  ripo, 

Whare  o  Tangaroa, 

Rire, 

Ko  ika  ka  tere  mai, 

Rire, 

Te  ika  i  Waitara  ra  e, 

Ka  tukia  i  reira, 

Ka  ngarue  i  reira, 

Whare  ripo, 

Whare  o  Tangaroa, 

Rire, 

Ko  ika  ka  tere  mai, 

Rire, 


Te  ara  taki  ki  whane  toro  hai, 

He  makeke  ra  ko  te  hau, 

I  tukia  ai  to  hinangaro, 

I  tahuti, 

I  mataku, 

Hoki  mai  tenei  to  epa, 

Ko  Mahere-a-tangata, 

He  puaki-aro-mea, 

E  puaki-aro-mea  hai, 

He  mauru  ra  ko  te  hau, 

I  tukia  ai  to  hinangaro? 

I  tahuti, 

I  mataku, 

Nau  atu, 

Hoki  mai  tenei  to  epa, 

Ko  Mahere-a-tangata, 

He  puaki-aro-mea  hai, 

He  kotiu  ra  te  hau, 

I  tukia  ai  to  hinangaro, 

I  tahuti, 

I  mataku, 

Nau  atu, 

Hoki  mai  tenei  to  epa, 

Ko  Mahere-atangata, 

He  puaki-aro-mea  hai. 


HE  PUHA.* 


E  kaua  niua, 

E, 

E  kaua  niua, 

E, 
E  kaua  niua  i  raro  i  te  uru  mehameha, 
A  he  mokaikai  atu  kl  tawhiti  na, 
A  takaoraora  ana, 
A  Patua  i  a  Kekero, 
Takawhitiwhiti. 

*  The  words  printeti  in  italics  are  sung  as  a  chorus. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  383 


HE  TANGI,  NO  NAMATA. 


Teneī  te  kakara  o  te  matua, 
Te  ho  mai  nei  na  hau  whenua, 
Tuku  mai  runga  o  Matawharu, 
Whakamau  to  mata  nga  tai  aupiki^ 
Waho  o  te  Marua  koe  tai  haerenga, 

0  te  tini  a  Tira  e, 

Kihai  te  matua  i  waiho  e  ia, 
Nga  umu  e  tuwhera, 

1  runga  Rangiahua, 

Ki  te  iwi  ka  ngaiongaro  noa  atu  ra, 

He  mangungu  toki  nui, 

Tenei  ano  ra  taku  tapuae  nei, 

Ko  Tihorewhenua  mana  e  oroi  atu, 

Kia  koi  e, 

E  kore  koi  ka  upoko-nuitia, 

Te  tu  o  te  tangata, 

Kaore  i  mua  ra  i  te  kawa  e  hau  ana  i, 

Taku  matua  e  tama  na  Wai, 

Hurua  to  whare  ko  te  Uru-o-Manono, 

Kia  rauiri  koe  i  te  piko  whakairo, 

Na  te  matua  na  i. 


KO  TE  TANGI  MO  MOKOWERA,  HE  RANGATIRA  NO  NGATIAWA. 


Taku  hou  kotuku, 
Ka  whati  i  te  ra, 
Moenga  rangatira, 
Ki  runga  o  Puwhara, 
'A  kai  atu  au, 
I  te  tangata  toro  ara, 
Taku  kai  ko  Rewa, 
Nana  koe  e  hoa, 
I  mate  ai, 
Ka  kai  Tu, 
Ka  kai  Rangi, 
Ka  kai  Uenuku,  e-i. 


384  KO  NG-A  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA,  NA  TE  WHE. 


KONAKIKNAKI  ai, 

Te  aroha  i  au, 

Te  tane  i  kino  ai, 

Hurihia  e  au, 

Te  tuku  kei  te  Whanga  e-i, 

I  wheta  ai  Morehu-u. 

Mawai  au  e  kawe-i, 
He  rerenga  tiwai  kei  Tuiau, 
Whakaripi  ra  e  Uru  aku  kai  hou, 
Ore  konohi  mai  ki  te  rae-i, 
Kei  Taumutu  ko  te  tito  atu-u. 

Tera  ia  te  pure  rangi-i, 
Haehae  ana  kei  Hananui, 
I  ma  reira  atu — 
Taku  kai  roro  ko  Taiaroa  e-i, 
Kei  whenua  hou  koe  ra  i, 
Me  puhi  au  ki  reira  e-i. 


HE  WAIATA. 


E  rere  e  te  ao, 
Ko  koe  hei,  karere, 
Ko  au  ki  raro  nei, 
Koro  ai  ki  te  tere, 
Te  mokai  puku  nei, 
Mana  rawa  e  ho  atu, 
Te  kite  hoki  au, 
I  Awatere  ra  ia, 
Ko  te  wa  tonu  i  a, 
E  kore  au,  e  kite,  i. 


HAKĪRARA  0  NGA  MAORI.  '  385 


KO  TE  TANGI,  A  TE  HAWE. 


Tera  te  tai  te  tangi  mai  ra, 

Te  rae  ki  Turangi, 

Whakarongona  atu  te  harurutanga  mai, 

Kaore  ra  e  ko  Raua-ki-tua, 

E  kai  ana  i  te  korero, 

Kia  rongo  mai  Te  Kanawa, 

Mo  nga  mate  ki  tua, 

Mo  Te  Karawa  i  tua  o  Whakaahu', 

Mo  nga  whakakiki  a  Ngati-Awa, 

Kia  waiho  au  mo  Te  Hiakai, 

I|roto  Pamiko, 

Mo^nga  patu  whakawareware, 

Mo  taua  e  hine, 

E  kore  au  e  ware, 

Mo  aku  turanga  mohio  ka  haere  au  e, 

Nga  puke  tu  mai, 

I  runga  te  Tihi-roa, 

Ki'  whakairia  atu  ki  runga  o  1  ukutahi, 

Me  whakahoki  taua, 

Nga  tai  e  huri, 

Roto  Parekete, 

He  tai  whakahemonga, 

Ki  te  kei  o  te  waka, 

Ka  tuku  atu  ana  ki  roto  Waitara, 

Kaore  ana  ra, 

Ra  pea  koe  kei  te  turanga  hakari, 

Kei  te  kapa  waniwani, 

I  roto  te  Remutu, 

I  te  nui  a  'Ti  Kura, 

Taku  manu  taupua  o  te  rae, 

'Na  ra  e  Pono', 

Kia  whakapuakina  nga  ki, 


3  c 


386  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

Mo  te  heke,  mo  te  haere, 

I  kainga  i  nga  rangi  ra, 

Mo  te  puke  i  ukuia,  i  tahia, 

I  runga  o  Taranaki, 

Kia  noho  mai  koe, 

I  roto  Rumupiko, 

Ka  whati  e  hine  te  turanga  tama-wahine, 

Me  hapai  atu  ki  te  kapu  o  te  ringa, 

Ka  piki  atu  ai  i  runga  i  Okare, 

Ka  tuku  atu  ana  ki  roto  Waingongoro, 

Taku  kahu  tiepa, 

Taku  ata-whakairo, 

Taku  remu  kaitaka  ka  ngahae  i  te  ata, 

Me  hoa  atu  koe  ki  te  mura  o  te  ahi, 

I  roto  Titipou,  i  te  nui  a  'Ti  Tu', 

E  kore  uakaha  te  haere  ki  runga  o  Tararua, 

He  whenua  tauhou, 

Tahuri  mai  ki  muri, 

E  hine. 


HE  MATA,  NA  TE  KUKURARANGI.* 


Hei  ngerengere,  aha  te  houhia, 

Hei  ngerengere,  aha  te  houhia, 

A  hei  ngerengere  whakatu  kau, 

Ki  te  patatai  o  te  moana, 

Tena  te  tangata,  ka  riro  ki  wiwi, 

Tena  te  tangata,  ka  riro  ki  wawa? 

Taria,  e  hara  mai  ki  konei, 

Whakakita 

Ai,  te  tarakihi, 

Kita, 

Kita. 


*  The  whoie  of  this,  with  the  exception  of  the  two  first  words,  is  sung  as  a  chorus. 


HAKIRARA  0  NGA  MAOEI.  387 


HE  TANGI,  NA  MATANGI-HAU-ROA. 


Takoto  rawa  iho  ki  te  po, 

E  huihui  ana  mai  o  tatou  wairua, 

Kia  piri,  kia  tata  mai  ki  taku  taha, 

Matatu  tonu  ake  ka  maranga  kei  runga, 

Whitirere  ki  te  ao,  tirotiro  kau  au, 

E  me  he  wairua  atua,  te  tarehutanga  atu, 

E  te  manawa  i  raro  kapakapa 

Tu  ana,  ka  maranga  kei  runga, 

Ho  mai  te  mata  kia  haea  ki  taku  kiri, 

Taku  kiri  tirohanga  mai  e  aku  tamariki  nei, 

Mauria  atu  ra  e  Whiro, 

Aku  toto,  aku  tahe,  aku  parapara  tapu, 

Kia  kite  mai  koutou, 

Ko  a  hau  ra  tena, 

E  kimi  ana  i  te  ara  i  haere  ai  taku  pokai  tara  ki  te  tonga, 

Tena  ka  paea  nga  hiwi  maunga  ki  a  Ngati-Hau, 

Ko  te  rongo  pai  tena  i  a  koutou,  he  rongo  toa  mai, 

Hauhau  ana  ki  te  tahatu  o  te  rangi, 

Te  puta  to  rongo  toa  ka  pehia  mai  e  Whanganui, 

He  toa  e  whaiatia  ko  te  potiki  na  Tu~whakairi-hau, 

Kia  ata  whakaputa,  tena  ano  ra,  nga  tamariki  toa, 

Na  Rakamaomao,  kei  te  rangi  e  haere  ana, 

Na  Motai-tangata-rau, 

Takahia  atu  ra  nga  tu  a  one  kei  Mata-hiwi  ra, 

Ko  to  tinana  i  noho  atu  j 

Ko  te  rongo,  i 

Tuku  mai, 

Wani  mai,  i  runga  o  nga  maunga, 

Hoki  ana  mai  ki  a  hau  e  noho  atu  nei  te  kainga, 

Kia  whakatauki  au  i  konei, 

Aue, 

Taukiri  e. 


388  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


KO  TE  TANGI,  A  TU-TARA-KURA,  TUPUNA  O  TE  ANAUA. 


Taku  kainga  pahera  kau  koe  ra  i, 

Kihai  turia  e  au  ki  te  aniwaniwa, 

Kihai  whakataua  ki  te  mata  i  a  Tu, 

Ka  tuku  ai  koe  ra  i, 

Maringa  nui  ra  koe  pou  kai, 

Tenei  ano  ra  Whakatau-potiki, 

Nana  i  tu  te  Huru-o-Manono, 

Kaka-tumuaki-rawea, 

Kaka-haere-iti, 

Ko  te  ahi  tunu  manawa  tena, 

Ka  tuhi  ki  te  rangi, 

Ka  rapa  ki  te  rangi  na  i, 

Tama  Hinewai, 

Taria  mai  e  koe, 

He  matangi  ruru  hau, 

He  tonga  kari  whenua, 

Tena  au, 

Whanatu  na,  e-i. 


HE  KARAKIA  WHAKAMAHUTANGA,  MO  NGA  HUE,  ME  KA 
TAONA;  KA  URUA  TE  UMU,  KA  KARAKIA  TE  WAHINE 

MANA  E  TAO  TE  UMU,  KA  MEA. 


Te  tamariki  kaitangi  hue, 

Pu  te  hue, 

Tanu  te  hue, 

Tupu  te  hue, 

Toro  te  kawai3 

Whanaua. 

Whanaua, 
Kia  tini, 
Whanaua, 
Kia  mano, 
Whanaua, 
Kia  rea. 


HAKIEAKA  0  NGA  MAOKI.  389 


HE  WAIATA,  NO  NAMATA  NOA  ATU.* 


Te  tai  ki  a  Te  Ura, 

Ka  rawaenga  mai  te  aroha, 

Te  aroha  ki  te  iwi, 

Koara  pu  ake  i  roto  ra  ; 

He  tai  ka  wehe  rua, 

Tere  ana  ia  ki  te  uru. 

I  ahua  e  te  po, 

E  arumia  mai  te  moenga, 

Wai  ka  kite  iho, 

Te  rau-rarahitanga  i  te  tinana  ; 

E  ngari  te  ngakihi, 

E  tukia,  e  marere  i  te  toka,  e-i. 

Tangi  haere  ana  nga  tai,  ka  tanumi, 

O  Papa-rūii  ra, 

Ki  te  hoa  i  torona, 

Kei  te  tiriwa  ki  te  korero, 

Mokai  tupu  wahine, 

Te  paokatia  taku  ringa, 

Ki  te  uru  paroa  ; 

Te  puke  tahua, 

Ki  Ngamotu  ra,  e. 


HE  TANGI,  NA  PAPAHIA,  MO  TE  HUHU. 


Tera  te  whetu, 
Me  ko  RereahiaLi, 
E  torengi  atu  ana, 
Te  pae  ki  a  tirau, 
Pai  aha  ra  i  au, 
I  te  ipo  ka  riro, 
E  ngia  i  a  koe, 
Ko  taku  taonga  nui, 
E  hine  kai  tu, 


*Xn  1852,  when  the  European  settlement  on  the  Auckland  Islands  was  about  to  be  broken 
up,tke  Natives  sent  this  song  in  a  Ietter  to  Sir  G.  Grey,  to  indicate  their  hope  that  he 
would  still  occasionally  visit  the  islands;  aithough,  from  their  deserted  state,  when  such 
an  unexpected  visit  took  piaee,  it  was  doubtful  how  many  of  them  might  be  left  ahve. 


390  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


E  hine  kai  rere, 
E  hine  kai  kapo, 
Te  ranga  awatea, 
I  te  hihi  o  te  ra, 
Koe  ti  ka  ngaehe, 
Roto  Awapoka, 

0  takanga  tonu, 
Ra  pea  koe, 

He  numinga, 
He  kopanga, 
Kaore  ka  tuwhera, 
Te  ngakau  haere-i, 
Whitikia  to  kahu, 
ī  te  ata  ka  whanake, 
Kia  tuku  atu  ana, 
Nga  tira  o  te  haere, 
Raro  te  whenua, 
Ka  kitea  ki  runga  ra, 
Kia  tangohia  mai, 
Koe  kura  a  Maui, 
Nga  mahi  e  pupuke, 

1  o  huaanga  ra  ia, 
Me  ko  hine  na  Rau, 
Mana  e  rere  atu, 
Rukuhia  iho  ra, 
Koe  kuku  moe  toka, 
Koe  ika  moe  rimu, 
Kia  piua  iho, 

He  kai  ruru  mai, 
I  te  tini  o  te  iwi, 
I  te  puni  wahine, 
I  te  nui  a  Ti  Koro,  na  i, 
Kei  'hea  hoki  ra, 
Nga  tai  o  te  uru,     , 
Ka  ngaro  hoki  ra, 
Taku  toka  taipari, 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  391 

Taku  toka  taitimu, 

E  tu  i  waho  ra, 

Turanga  hoa, 

I  te  one  taitapa, 

Whakaputaina  ra, 

Koe  waka  tipi-hau, 

Kia  rokohanga  atu, 

Te  au  e  mahora, 

E  kau  i  reira, 

He  moana  waiwai, 

Rarangi  noa  ra, 

Te  rangai  kuaka, 

Kia  tauhikohiko, 

He  pari  tu  waho, 

I  herea  iho  koe, 

Hei  makau  rawa  atu, 

I  tapu  i  te  aha. 

To  uru  whatiwhati  ? 

Te  ho  mai  ai, 

Hei  mihinga  ake, 

Mo  hine  i  te  ao  e-i ; 

Tera  te  uira, 

Ka  hiko  ki  te  rangi, 

E  kakai  rua  ana, 

Na  runga  o  Tauwhare, 

Kaore  ianei, 

Ko  te  tohu  o  te  mate, 

Unuhia  noatia, 

Te  ata  o  Wharo  ! 

Te  whakaaro  koe, 

Ka  nui  o  hara, 

Takiri  whakarere, 

Te  patu  i  to  ringa, 

Rongomai-hara-nui, 

Uenuku-wareware, 

E  ui  ana  au. 


392  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

Kei  'hea  te  marama, 
He  Tangaroa-a-mua. 
He  Pau-te-korekore, 
Ka  rumaki  atu  koe, 
Ki  te  tua  o  Raukawa, 
Ka  rere  whakawahine, 
Te  tonga  o  te  ra ! 
E  tangi  haere  ana, 
Nga  tai  o  te  uru, 
Te  Papa-o-whare-ana, 
To  haerenga, 
Tahutahu  kau  ana, 
Nga  puke  o  te  tonga, 
Ka  hutia  te  tohunga, 
Ki  runga  ki  a  Rona, 
Ka  whakairia  nei,  e, 
Uakina  ake  ra, 
Te  tatau  o  te  rangi ! 
Ki  a  piki  ake  koe, 
I  te  rangi  tuatahi, 
Te  rangi  tuarua, 
E  tae  ki  raro  ra, 
E  uia  mai  koe, 
"  Ko  te  aha  tenei  ?" 
Ko  te  pakipaki  o  te  ao, 
Ka  maunu  mai  nei, 
Ko  te  taroi  o  te  riri,  e — 
Ko  te  tai  ko  te  ata, 
1  mahue  iho  nei. 
Whakaparirautia, 
Te  whetu  i  te  rangi, 
Atutahi-Marehua,  e — 
E  hara  e  te  hoa, 
He  utanga  kupu  au, 
Na  rau  o  iwi, 
Na  rau  o  tangata, 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  393 

Ka  ngaro  nga  iwi, 
Ka  ru  te  whenua,  e, 
Ka  poua  taua, 
Nga  pou  tu  noa, 
I  roto  Waimako, 
Ka  tokia  to  kiri, 
E  te  tomai-whenua, 
I  roto  o  Hokianga, 
Ka  timu  nga  tai, 
Ka  mokaia  hoki,  e, 
E  titiro  ana  au, 
Te  puia  tu  noa, 
I  runga  o  nga  hiwi, 
Tineia  kia  mate, 
Kei  tae  hoki  ake, 
He  mahara  ma  roto, 
Ki  te  kino  ra  ia, 
Ka  tau-wehea  nei,  e-i. 


HE  WAIATA  NA  NGAI-TAHU. 


Ka  po  taku  rangi, 
E  whakatau  ana  au, 
A  'hea  ano  ra, 
Whakaputa  mai  ai, 
Ka  riro  pea  koe, 
I  te  kai  rakau, 
I  te  kai  whanawhana, 
A  Taiaroa. 


KO  TE  KARAKIA  MO  TE  OINGA  IWI  KI  TE  WAI  MAORI, 

Oioi,  me  te  oioi, 

Opeope,  me  te  opeope,  • 

Oia,  oia  te  mata  o  Rua-Nuku  ki  te  wai, 

Kia  ma,  kia  ma, 

Kia  makitakita. 


394  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA,  NO  NAMATA. 


Arohirohi  nea  to  waima, 

I  runga  i  aku  karno  e, 

He  mutunga  rangi  tangi, 

Kei  tata  ana  ka  mawehe  tenei, 

Ka  tatara  tenei, 

Kei  whakarika  noa, 

E  te  hukihuki, 

Na  wai  hoki  te  mea  ka  wareware, 

Ka  tu  inati  koe  ki  raro  te  hiku  wai, 

Wahine  te  Waitoke, 

Runa  atu  ia  a  taua  muna, 

E  ruru  nei,  ka  wetewete  pea, 

Ki  rau  tangata  e  pae  nei, 

Ka  mutu  au  te  manako. 


KO  TE  PURE  A  HINE-KIORE,  MO  TANA  TUNGANE,  MO  RA- 
HIRIMATUA,  ROKOHANGA  NOATIA  ATU  E  IA,  KUA  MATE, 
KUA  TUTAKI  HOKI  TE  WHARE  I  TE  MAWHAIWHAI,  I  TE 
WHARE  PUNGAWEREWERE. 

Nga  tokotoko, 

Te  korupe, 

Te  paepae, 

Nga  moenga, 

Nga  haerenga, 

Te  tahuhu, 

Nga  heke, 

Nga  kaho, 

Ka  taihinga,  ka  taimate, 

Ka  taitakoto,  maperuperu, 

Mawhawha,  mawhakarere, 

Kia  rere  mai  Tahuhurangi, 

Ko  Wheke-nui  na  Timurangi, 

Pikopiko,  he  mahu  to, 

Ko  Wheketo, 

Ko  Patata, 

Umu,  ko  Whero-ua 

Ko  Whero-ua, 

Ko  whero-ua,  Hawaiki, 

Ko  Whero-ua. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  395 


KO  TE  TANGI,  A  KAUHOE',  MO  TE  PUOHO-O-TE-RANGI. 


Tuatia  au  e  Kio', 

Kei  hoki  mai  to  wairua-i, 

E  whakapu  mai  ra  nga  tai, 

Ki  Pakawau,  me  tangi  atu-i, 

He  tira  Koroirangi  kua  tu, 

Nga  tohu  ra  i  a  o  Poua-i, 

Tenei  te  pipi  te  takoto  nei, 

Hei  haehae  noa  i  te  ra-i, 

Me  tangi  marire  te  tane, 

I  te  whare  ra  i  hanga  ai  koe-i, 

I  to  whakapiringa  i  nga  kakaho, 

I  haupatua  iho  ki  nga  kiri, 

E  ngaro  ana  i  a  Te  Wahapiro, 

E  tu  ana  i  a  Nga-manu-i, 

E  piki  ana  i  a  Te  Mate-whitu, 

E  kopa  ana  i  a  Nga-kono, 

E  ma  Te  Teke  e  aukaha  mai, 

Ma  Tungia,  ma  Te  Hua — i, 

Ma  Kaiapoi  e  whakanoho, 

Mai  te  whakarei, 

Ma  Te  'Paraha  e  whakatu, 

Mai  te  toiere — i, 

Whakarewaina  ra  Tainui, 

Whakarewaina  ra  te  Arawa — i, 

Whakarewaina  ra  Tokomaru, 

Matahorua  ki  te  wai, 

Kia  rewa  'Raukawa,  'Whakatere, 

Hei  kawe  i  a  koe, 

Ki  Paremata — i, 

Ma  to  nuinga  e  taupoki, 

Nga  whakakoki, 

Ki  Taiari  ra — i. 


396  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  TANGI,  NA  MAHUIKA. 


Moe  mai  e  tama, 

I  te  moe  a  te  kino, 

Kia  waiatatia  koe, 

E  te  tamahine  a  Manahuna, 

Ko  te  aitanga,  a  Puna-te-waro  koe, 

ī  te  wai  tenei, 

Ko  te  whare  kia  taka  te  ahuru, 

Ko  Hiu-te-ananui, 

Ko  te  whare  i  moe  ai  nga  whetu, 

Ka  marewa  ki  runga, 

Ka  kitea  nuitia, 

E  kai  e  te  tonga, 

E  kai  ki  Raukawa, 

Ka  ngaro  hoki  ra, 

Taku  eke  haupapa, 

Taku  heke  matangaro, 

No  nga  mahihi  e, 

Nga  mara  ia  ki  Maihi-rangi  e, 

Nau  mai  e  tama  ki'  whakawahia  koe  ra, 

Ki'  whakataua  iho, 

Te  manu  a  korowhio, 

Te  manu  a  Tararua, 

E  na  te  kohu  i  rutu  mai. 


HE  WAIATA,  NO  NAMATA. 


E  to  e  te  ra  ahua  te  whakangaro, 

Au  ki  raro  nei  huri  mate  atu  ai, 

He  puna  ka  utuhia  he  wai  kei  aku  kamo, 

He  aroha  i  mahuki  ki  te  tau  i  rangia, 

E  te  ngakau  ra  e  tumanako  nei, 

Ka  motu  koe  ko  tawhiti,  ko  wai  e  hokia  mai 

Kauaka  ra  ngeau  e  takarea  mai, 

Waiho  ko  angeau  kia  noho  ake  ana, 

E  whi  aku  tatari  ka  whiti  te  atarau, 

Ki  ko-nei  hoki  au  whakamau  atu  ai, 

Te  ao  ka  rere  mai  na  runga  ana  mai, 

Te  hiwi  ki  Omaru  he  ripa  tauarai, 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  397 

E  rangi  ki  a  koe,  e  rehu  nei  a  te  kamo, 
Ko  tahi  koa  koe  i  karea  atu  ai, 
Nau  rawa  i  haumiri  te  wa  ki  te  tinana, 
E  mawai  hoki  koe  e  nui  manako  atu, 
He  tau  kei  te  marea  e  mahia  ana  mai, 
Kei  eke  ware  ki  runga  raru  rawa  hoki  au. 


HE  WAIATA,  NO  NAMATA  NOA  ATU. 


Kaore  te  rangi  nei, 

Tuku  tonu  ki  raro  ra  e-i, 

Muri  aroha  noa, 

Ko  koe  na  e  Hiwi  e-i, 

No  taku  ringa  ra, 

Te  raumaewa  noa  ki, 

Te  muka  a  Taro, 

Te  hanga  i  a  te  ngutu  e-i, 

Kati  e  te  rau, 

Te  mahi  te  pana  noa,  ki 

A  iri  au  e, 

I  te  waka  korewa,  ki 

A  noho  taku  iti, 

Te  one  i  Raukura,  ki 

A  tihore  rua, 

Te  remu  o  te  toroa,  ki 

A  pai  e  whae', 

Ki  to  whainga  makau  na-i. 


HE  KARAKIA,  MO  TE  HUAKANGA  AKE  I  NGA  TUPAPAKU  1 
ROTO  I  TE   RUA. 


Te  iho  e  o  te  whenua, 

Te  mana  e  o  te  whenua, 

Ka  roro  e  ki  te  po, 

Ka  roro  e  ki  te  ao, 

Mairehau  no  Tu, 

No  Tu  e, 

Takimahuta  te  rito,  e  hai. 


398 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


KO  TE  TANGI,  A  KAKORI. 


Tera  te  uira  kowhera  i  te  taha  rangi, 

He  tohu  aitua  no  te  nui  matua  ka  whakahemo, 

Hoe  ana  Kai-waka-rua  ka  mutu  atu  i  Maru, 

Ko  wai  te  wahine  tautauhea  e  kai  mai  taku  matua, 

E  hira  koe  i  a  Te  Piki,  e  tapore  nei  taku  manawa, 

Ho  mai  to  waipunarewa,  hei  whakamakuku  i  aku  ngutu, 

E  tu  i  waenga  nui  ra  ko  te  ngoungou  o  Tutuope, 

E  kotamu  i  te  heiawa  he  maunga  puhi-puhi  no  Koheta, 

E  Mio  i  te  uru  kai  tahi  taua  i  te  upoko, 

O  Turuturu  ingoa  kore  me  ko  wai  tana  matua, 

E  pai  ana  e  te  iwi  he  o-tao,  mai  i  Ngamotu, 

Ko  wai  te  whakakaitoa  kati,  ko  koe  mo  te  ao, 

Ka  pa  ko  Ruataranaki  ko  te  tama  a  Mahirua, 

He  tini  te  mate  i  a  hau  ka  whakamutu,  e-i. 


HE  TANGI,   NA  TE  KAPONGA. 


Ra  te  whetu,  hikohiko  ana  mai  kai  runga, 

Ko  aku  mahara,  e  pa  ma, 

E  noho  nei  au !  ko  au  anake, 

Kai  hua  mai  koutou  e  pa  ma, 

Kai  te  turaki  au  ki  te  whenua, 

Ko  te  moe  a  te  manu  e, 

Tenei  ano  Werorangi  te  titiro  nei  nga  mata, 

Ki  te  hurunga  mai  o  te  ra, 

Kaore  te  mahara  iho,  ki  te  hoa  kore  i  a  ia, 

Kai  hea  o  tuakana, 

Ne  o  taina  hei  whakaete  nohoanga, 

Kaore  i  au  e, 

Kai  te  wareware  taku  ngakau, 

Kaore  rawa  i  raro, 

Iri  ai  ra  taua  i  runga  i  te  kaha  taua, 


HAKIEARA  0  NGA  MAORI.  399 

I  a  Te  Rangihangu, 

Hau  atu  ana  ki  te  rae  ki  Whaka-ahura.igi, 

I  hunuhunua  mai, — ki  te  mura  o  te  ahi, 

I  patua  mai  te  kakara  kia  mihi  au  i  konei  e, 

He  tohu  aha  koa  e  pa  ma, 

Te  whiu  ai  nga  patu  ki  au  e, 

He  tane  koa  ngeau  e  tau  'no, 

Te  turaki  nui  atu, 

I  koripoa  au  e  te  wai  o  Titahi, 

Kai  kite  ake  au, 

I  te  tangata  inu  wai  toto, 

Ika  ke  tuwhera, 

Aue  taku  taina  e. 


HE  WAIATA,  NO  NAMATA. 


E  rere  e  te  ao, 

I  tuku  atu  ra  e, 

Te  tihi  ki  Taranaki, 

Ho  mai  ki  roto  nei, 

E  te  ngakau, 

I  hihiri  ai, 

Ki  nga  mahinga, 

O  taku  itinga, 

E  hara  e  te  hoa, 

Te  waiho  i  te  korero, 

Me  tauwehe, 

Kia  wareware, 

Kia  turakina, 

He  pae  tauarai  kei  Okare, 

Ko  te  rere  tangi  kino, 

Te  rutua  i  aku  kamo, 

Whanake  ka  whakaaro, 

He  whamamao, 

Nga  tai  huri  atu, 

Kei  Kapuni, 

He  mihinga  atu  ianei  naku, 

Te  ao  ka  tuku  mai  kei  Rangitoto. 


400  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA,  &o. 


HE  WAIATA,  NA  TE  RANGI-HIWI-NUI. 


Haere  e  kui  koutou  ko  taokete  i, 

Mo  aku  whakamahinga  i  te  wi  i  Ohau, 

Mo  te  taheke  tangi, 

Ki  muri  ki  te  matua,  i. 

Ka  tahi  koe  e  kui, 

Ka  makere  i  a  hau. 

Ko  tahi  au,  i  mihi  ai  au  ki  a  koe,  i. 

To  ringa  werawera, 

Kia  mau  ai  te  tatua,  i. 

I  hoki  mai  taua, 

E  i  te  taupa  ki  Whakamarama,  i. 

Kia  ripo  ai. 

E  hara  i  a  hau, 

Nana  koe  koi  whakapako, 

Na  Ngarangi  e  a  Hinohi, 

Kati  nei  ki  a  au, 

Ko  te  kete-korero  a  Turoa, 

Ko  te  one-tu  e  a  Paetahi, 

Ki  roto  te  Kapakapa, 

Pukai  atu  ai. 


KO  TE  TAUMAHA  MO  NGA  KAĪ,  ARA  KO  TE  WHAKAPAI. 

Tena  taumaha,  ana  oti  taumaha, 

Ka  mana  mai, 

Ka  mama  koe  e  Hine-kiore, 

Ka  mama  koe  e  Tapiukura, 

Ka  mama  koe  e  Peauiho, 

Ka  mama  koe  e  Peauake, 

Ka  mama  koe  e  te  wahine-matarenga. 

Kainga  iho  au  e  te  makinokino, 

E  Peauiho,  e  Peauake. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  401 


KO  TE  TANGI  A  KAUHOE  MO  TE  WHAO,  KUA  MATE  RAUA 
KO  TUPOKĪ. 


Tera  te-uira, 

Hikohiko  ana  mai, 

Hoehoe  ake  ra  nga  rahi  a  Te  Whao,  i  raro  te  hikuwai  e, 

'A  tika  i  te  i% 

Orohua  i  tai,  ka  ripa  ki  waho  ra  e, 

Atutahi  koa, 

Te  whetu  tarake  o  te  rangi  e, 

'A  kopi  te  kukume, 

Ka  hahae  Matariki  e, 

Puanga,  Tautoru, 

Nana  i  kume-kume  koutou  ki  te  mate  ra, 

Wahia  i  waenga, 

0  te  angaanga  o  Ngati-Mahuta  nana  te  wahine, 
To  kiri  piataata, 

Kia  whakapokia  ki  te  ahi  manuka  i, 
Iti  taku  taina, 

Me  tangi  e  au  i  te  pou  o  te  whare  ra, 
Nau  i  eke  atu, 

1  te  waka  pukutea — i  te  waka  kohekohe  ra, 
Kurutongarerewa, 

Nau  i  wehe  atu,  te  tau  i  a  Kahu  e, 

Motaha  ki  tahaki, 

Kei  te  anuanu  au  i  te  wai-roro  tapu, 

No  Tukorehu, 

No  Hauauru  ka  kita  aku  niho  e, 


HE  HAKA  TAUTITOTITO,  NA  WEROHIA. 


Te  rangi  e  tu  nei,  e  tapu,  e  tapu, 
Ko  hine  i  tohia  ki  te  wai  o  Raukura, 
Ka  noa  e  waiho  kia  whio  ana  mai, 
Kei  tu  nga  nui  o  te  rangi, 
Tenei  ano  Motutapu  te  toitu  nei ; 
Eunanga  o  te  riri,  runanga  korero, 
Ko  te  pou  te  ueuea, 
Horahoratanga  o  nga  tapu  i  te  ata, 
Ka  tata  nei  ki  te  ngahuru, 


3  E 


402  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

Ki  te  umu  kumara, 

Te  hoa  o  Werohia-i-te-rangi, 

Ririwai,  Wairoro  e, 

He  wareware  tou, 

Ki  te  whakaeronga  o  to  kete  inanga, 

Mara  i  po  warutia, 

E  Tionga  ki  Rangiiti, 

Kainga  e  te  huka, 

Paria  e  te  tai, 

Whakamara  ai  te  rua  pokere  a  Puharo-Puroro, 

Nou  anake  te  takataka, 

I  kororia  ki  te  rau  o  te  tewhatewha, 

I  te  kauopeopenga  o  te  poumua  i  te  Wairoa, 

Tu  noa  i  Arikikapakapa, 

Me  he  aha  nei  te  pononga, 

Ka  puta  te  whananga  ki  ora  taina  kore, 

Mokopunui  e  oho  kia  ora, 

He  aha  te  hokinga  ki  nga  wahine, 

Ki  nga  tamariki, 

Pakia  i  te  tiwha, 

Horea  i  te  pokotaringa, 

Hounga  karakia, 

Mo  te  aha  e, 

Mo  te  umukirihau,  whakaeanga  patu  i  te  ata  e, 

Ki  mai  kaore  ano,  e  hara, 

Ki  rawahi  atu  ko  Mokotiti, 

Ko  Tukutuku, 

Tena  tuaina  kia  ata  tirohia  te  kai  o  roto, 

I  a  Tawhaki, 

E  kia  mai  nei  e  Puharo-Puroro, 

A  he  tutunaawai  no  to  kainga, 

No  te  awa  i  Puarenga, 

Ko  te  Wehikura  te  marae, 

I  tahia  ai  te  ringa  pai  whakairo, 

O  Te  Mokotiti, 

Kia  roro  to  kai  taringa  e, 

Puharo  e, 

Puroro, 

A  mate  kuri  au. 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  403 


HE  WAIATA  MO  TE  WHAKARERENGA  A  TE  WAHINE 
I  TE  TANE. 


Kaore  hoki  e  te  whakama, 

Noa  i  a  au, 

Whakaaro  rawa  iho  ki  a  au, 

Ko  taku  takopatanga  i  te  po, 

Homai  e  hine  te  ahi  kia  piua, 

Ko  te  raina  iti, 

Ma  te  tau  e  kite  mai  taku  kinonga, 

Ma  te  tau  e  kite  mai  taku  tumenga, 

Mokai  taku  whaea  te  hiwi  kia  tika, 

Kei  whakama  ki  te  nohoanga, 

I  a  Taupoki  i  te  Menenga  ra, 

E  hara  kahore, 

Kei  te  rarangi  taku  tino  ngahuru, 

Ka  hara  toku  ka  taikawatia, 

Ko  te  pito  i  tu  ki  tahuna  manga, 

Mauria  tou  ki  runga  te  totara, 

Mauria  tou  ki  te  ure  kahurangi, 

Kei  whakaeke  koe  ki  runga  ki  te  peka  patate, 

Kei  noho  au  kei  kata. 


HE  WAIATA. 


Kaore  te  whakama,  i  tahuna,  ki  te  ngiha, 

I  tuwhiria  mai  ki  te  korero, 

Aea  ano  ra, 

I  ako  ai  ki  te  mahi, 

I  taupokina  iho,  te  tere  o  Rauriki, 

Me  he  kino  whakairo  au  e  hurihia, 

Ki  te  toki  mata  iti, 

Kia  ata  tu  e, 

Mokai  e  whae  te  ata  rauhanga, 

I  taku  hinenga, 

Kihai  takahia, 

Nga  one  ka  takoto  kei  Orua, 

Kei  whakapuke  te  tai  o  te  mata-kurae, 

O  te  Taitapu, 

Ki  taku  matua  i. 


404  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE    RANGI  POI. 

Poi-Poi, 

Poia  atu  taku  poi  ki  Turangawhakapu, 

Hei  a  Karewa  e  tangi  taukiri  mai  nei, 

Ra  whaea  i  roto  i  te  whare  mate  ki  tana  makau, 

Me  tangi,  me  aha  e  hine, 

Te  inati  o  'Tu, 

Te  inati  o  'Maniapoto, 

Ka  puta  au, 

Ka  ora  au, 

Ki  te  whaiao, 

Ki  te  ao  marama, 

Ka  kitea  te  pae  ki  Tuhua^ 

Tenei  koa  nga  iwi  o  Te  Eangiweherua, 

Ka  pau  te  whakarato  ki  nga  moana  e  rua, 

Ki  Kukuriki  ra, 

Ki  Oue  ra, 

Kia  kai  mai  te  tamure, 

Tu  ka^  te  whare  i  a  Turingenge, 

Po-awhitu-ka  reka. 


KO  TE  TANGI,  A  WAIPUKE,  MO  PUANAKI. 


Kaoee  te  aroha  e  tama  i  a  au, 
Whakarongo  ki  roto  ra  me  he  tai  e  wawara  i, 
Wai  koa  e  i  aku  rangi  mana  ra  i, 
Te  tuaititanga  o  te  mate  na  i, 
Nei  pea  e  tama  e  piki  ana  taua  i, 
Ara  o  Rakei'  e  whano  ai  ra, 
'A  koaina  nga  rangi  ki  mua  i, 
Tena  te  matua  naku  i  a  waiho  i, 
Tua  o  nga  tonga  i  te  mura  o  te  ahi, 
'Ai  ho  mai  kia  hurihurihia  i, 
'A  rewa  to  hin'   ka  waiho  ki  te  ipo  e-i, 
He  aha  ianei  hei  a-waihotanga  i, 
Maiki  ka  haere  kau  ana  i  te  wai, 
Hua  i  kau  ai  e  huri  Tainui, 
E  huri  Kahukura  ki  a  au  na-i, 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  405 

Whakataka  te  taringa  pewhea  hoki  ra, 

Korihitanga  mai  o  te  maiiu  i  te  ata  i, 

Karangatia  ana  te  tahataha-rangi  e, 

E  tama  a  te  hoa, 

E  tu  ra  korua  i  te  waka, 

Te  waka  tere  nui  ki  raro  te  muri  wai, 

A  whakarauikatia  te  ropu  tane  i, 

Roto  te  Waiiti  kia  kai  noa  mai, 

Mano — te  whenua, 

Tatou  i  konei  na-i, 

Numia  atu  ra  e,  nga  whakawhitianga  e, 

Roto  Rapanui,  kia  wakatipi  taku  manu  e-i. 


HE  WAIATA  TAWHITO.* 


E  One  rere  noa, 

I  te  ihu  o  te  waka  e, — 

Kihai  ano  taku  tau, 

I  rokomahuta  ake  i  te  pae  ra, 

Ka  takoto  to  ika, 

Ki  roto  Wharekahika, 

Ko  Te  Ua-o-te-rangi  e-i, 

Ki  roto  Haparapara, 

Ko  Te  Umu-whakamatamata  e-i, 

Naku  i  kaiponu, 

Hei  hoko  kahu-waero  mo  taua  e-i, 

E  hara  a  Te  Puhi, 

He  whakarauoratanga, 

Na  Parera  i  te  parekura, 

0  Ngati-Rongoi  e-i, 
Ki  rawa  mai  nei 

A  Tareha,  me  tuku  ki  raro  ra  e-i, 

1  maharatia  iho, 

Ki  te  uri  o  Te  Maunu, 
Korero  nui  e-i, 
I  hakua  hei  aha, 


*  He  tangi  na  Huka  mo  tona  iramutu  i  patua  wakatia  e  Ngati  Maru  e 
Ngati-Pukenga  ki  waho  i  te  moana,  tona  utu  he  kohuru  na  Huka  hei  utu 
mo  Te  Oneone  kotahi  rau  takitahi  i  mate  ai  hei  utu  no  Ngati  Pukenga. 


406  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Ko  te  uri  tena, 

O  Haerehuka  e, 

Nana  i  kai  te  tangata, 

Mo  Umupeke  koe, 

E  mo  Te  Makutu  e-i, 

Mo  Ruru  ra, 

Mo  tama  a  Te  Uru  kei  raro  e-i, 

Mo  Apokai  koe, 

Ki  roto  te  Kaharoa  e-i, 

Mo  to  tupuna, 

Naku  i  taumau  ora  e-i, 

Inaia  te  kore, 

Ko  enei  tamariki, 

Ko  wai  taua  kakai  e-i, 

Kauaka  taku  tau, 

E  kainga  rikirikitia  e-i, 

Whakaratohia  ra, 

Kia  rato  nga  iwi  e-i, 

Kia  rato  'Pukenga, 

Kia  rato  Waitaha  e-i, 

Kia  rato  'Pikiao, 

Kia  rato  Te  Kanawa  e-i, 

Kia  kai  Hukiki, 

Kia  kai  Makino  e-i, 

Mo  Toko-te-kohuora, 

Na  o  matua,  i  kai  haere, 

Haehaea  mai  ra, 

Ki  te  mira  tuatini  e-i, 

Ki  te  kuku  moe  toka, 

No  nga  puke  i  waho  ra  e-i, 

He  o  no  Te  Harakeke, 

No  Marae-karaha  e-i, 

Raupitia  ra, 

Ki  te  rau  koromiko  e-i, 

Ki  te  rau  angiangi, 

No  Tukehu  kei  raro  e-i, 

Kia  'tohu  to  hinu, 

Te  toto  o  aku  tama  na-i. 


HAKIEARA  O  NGA  MAOEI,  407 


HE  TANGI  TAWHITO. 


Tera  Kaiwaka,  ka  marewa  i  te  rua, 

Kia  ui  atu  au,  kei  'hea  te  taonga, 

Kei  roto  i  a  au,  e  kai  haere  aua, 

Ngaro  noa  e  Hare,  i  waenga  i  te  hono, 

Te  whakawaiwai  nga  patu  i  te  whare, 

Te  taiapotia  i  a  Kiharoa, 

Te  tarnatatia,  te  ata  o  Kotuku, 

Hei  patu  whakawai,  i  te  ranga  awatea, 

ī  te  whana  tuku  tahi,  i  te  nui  a  Ti-'Wake, 

Koe  riri  horahora,  i  te  rahi  a  Ti-Tahu, 

Koe  riri  aupaki,  na  o  teina, 

Kei  a  Ti',  kei  a  Whare',  kei  a  Paru  rauriki, 

E  tu  ai  au,  te  maro-Whakatau, 

Hei  taumata  atu,  mohou  ki  te  riri  na-i, 

Pau  te  ki  atu,  nau  mai  e  noho, 

Ko  Unu  a  Rau,  ko  'Puhi  taniwha  rau, 

Hoki  mai  e  tama,  ka  momoe  nga  ika, 

Ki  roto  Kaipara,  e  moe  ana  ratou, 

Moe  ana  te  huia,  ara  ana  te  toroa, 

Nga  matatahuna,  i  waho  Waihi, 

Taiputia  ra,  te  kahu  a  wherowhero, 

Tuhi  ana  i  te  rangi,  me  ko  Ruataraonga, 

To  toto  ka  tuhi,  mau  ana  i  te  rangi, 

Te  toto  o  Manu-mea, 

E  waiho  ana  koe,  he  hau  manowhenua, 

I  runga  o  Kaka,  i  te  pito  kauika, 

I  te  hei  piwhara,  na-i. 


HE  WAIATA  KARAKIA.* 


Aue,  i  whare  kino  i  a  au,  whare  mataotao, 

Ka  tuwhera  kau  ake  te  whare  i  moe  ai, 

Ka  ngaro  a  Te  Hiko, 

Taku  manu  whakaoho,  i  te  ata,  e-i, 

He  oti  hoki  te  kawe  ki  te  paeroa  i  uta  ra  e, 

He  oti  hoki  te  kawe  ki  te  puke  ahu  mai  i  tai  ra, 

Ki  te  toka  tu  ki  te  wai  e, 

*  Na  Pareraututn,  waiata  tangi  mo  tana  taroa. 


408  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

Nowhea  e  hoki  ake  to  koiwi  ora  ki  te  ao, 

Kia  manawatia  iho  e  au,  e-i, 

Manawa  Tane, 

Manawa  Tane, 

Ta  taua  whiti, 

Ta  taua  whiti, 

Ta  taua  rori, 

Ta  taua  rori, 

Tuturi  whanake  te  papato, 

Paparu  te  angaanga  o  nga  atua  ki  waho, 

E  whia  aku  tama  takotako, 

E  rua  aku  tama  takotako  i, 

Whakarere  atu  ko  Tu-makehoi,  i, 

Tawhaki  hoki  taku  tama,  e-i, 

E  we  one  tu,  one  ka, 

Ko  Maru-te-whare  aitu, 

Hurahia  ko  te  tutu, 

Hurahia  ko  te  ka, 

Hurahia  ko  nga  atua, 

Ma  wai  e  huaki, 

Maku  e  huaki, 

Ka  matika  he  atua  raeroa, 

Koia  i  Uru-te-rangi, 

Ka  maranga  i  Uru-te-rangi, 

Ka  kokia  te  whatu  moana, 

Tautika,  tautonu, 

Te  roua  atu,  te  kapea  mai, 

Roua  ki  whiti,  roua  ki  tonga, 

Hamama  tu  te  waha  o  te  atua  raeroa, 

Te  ko  Hopi  Hopa, 

Te  atua  i  te  taha  rangi  e  oho — , 

E  oho  nga  atua  whio, 

E  oho  nga  atua  ta  e  oho  i, 

Te  hara  i  pakia  ai  koe, 

Mokai  hau  tenei  te  rimu, 

To  whakatina, 

Ka  takoto  kei  te  tahua  hi. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  409 


HE  MAKUTU. 


Turou  whakataha  te  rangi  e  tu  iho  nei, 

E  kanga  ki  te  whetu, 

E  kanga  ki  te  marama, 

E  kanga  ki  te  ra, 

E  kanga  ki  te  rangi, 

E  kanga  ki  a  Papa-tu-a-Nuku, 

E  kanga  ki  a  Whatitiri-matakataka, 

E  kanga  ki  a  Puaorangi, 

E  kanga  ki  a  Atutahi-marehua, 

Turou  whakataha  te  rangi  e  tu  iho  nei, 

Kuruki, 

Kuruki  o  atua, 

Kuruki  o  tapu, 

Kuruki  o  makutu, 

Kuruki  o  whaiwhaia, 

Kuruki  o  kanakana, 

Kuruki  o  raweoi, 

Kuruki  whakataha, 

To  upoko-'pokokohua, 

Kainga  reka, 

Ma  raro  mai  koe  i  taku  tou, 

Ma  runga  atu  au  i  to  upoko, 

'Pokokohua. 


HE  TANGI  NA  PANGO,  MO  TE  WHARAUNGA. 


Te  iwi  e  moe  nei,  whakaarahia  ra  nge, 

Te  tara  ki  Kaitoto  e  ru  ana  te  whenua, 

Kua  tutohungia  ano  nga  aitua  e  Whara', 

Ka  kata  te  tiutiu,  tirohia  Uenuku, 

E  hoka  i  runga  te  atua  he  nei, 

Kihai  koe  i  kawea,  ma  te  nui  a  Ti  Ari', 

Kia  koaina  koe  e  te  mano  e  takoto, 

E  Whara'  korero  nui,  ki  te  putea  wananga, 

E  tu  ai  koe,  nga  haupapa  kowhatu, 

I  runga  o  Totorewa  ka  ruia  to  tao, 


3f 


410 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Ka  mate  ki  reira  wiiiua  ki  te  maui, 

Ka  hinga  Rangiahua,  pu  kau  o  hau  riri, 

Ki  runga  o  Hangahanga  i  taroia  e  koe, 

Nga  hau  o  te  rangi,  i  haere  koutou, 

Ki  tua  te  marangai,  kia  whakaruku  koe, 

Te  punu  i  Rotua,  kia  hinga  nui  mai, 

Te  mano  'Whakaue',  ka  kai  koutou, 

Ki  runga  te  Pukeroa,  tera  e  titiro, 

He  po  ka  tuku  nui,  ka  hoki  whakamuri, 

Ki  te  ngohi  whakarewa,  kei  a  Muri'  a  Pare, 

Nana  i  moumou,  whakatoaia  iho, 

Te  tangata  whainoa,  me  ko  Te  Waiatua, 

To  roro  e  Haerehuka,  te  kai  a  Paretapu, 

Kaore  e  te  iwi,  e  kaupehitia  iho, 

Ka  nui  o  hau  ki  te  uru  ki  te  tonga, 

Ka  puea  to  mate  ki  reira  na-i. 


HE  PANA,  NA  RARO. 


Turou,  turou  whakataha, 

E  tapu  taku  upoko  he  puna  wahine  na  Rangi  a  Kahu, 

Tuhoro-matakaka  ko  te  pu  o  te  hue  i  tupu  mai  ai, 

Ka  toro  te  kawai  makere  te  whakatawa, 

Ko  ratou  ra  kiano  i  patete  te  Taitapu  ki  Parinui, 

Kia  whakarongo  mai  te  tini  o  Manahua  i  Motutapu, 

I  te  awhenga  ra  i  Kaiweka,  i  Mokoia  ra, 

Ka  noa  au  e  kaiure, 

Ka  noa  au,  ka  noa  au  he  peka  ano  no  taku  tupuna, 

No  Hinepito,  no  Eangiwhakapirikura, 

Ko  te  kura  i  'hea, 

Ko  te  kura  i  hoki  mai  ai  Tuhourangi, 

Ki  tona  whenua  ha, 

Amioa,  amioa  ko  te  rua  o  nga  hokinga  mai, 

Hoki  rawa  mai  ka  kuraruraru,  ka  pohehe, 

He  tiki  hou  hoki  te  tiki, 

He  kura  hou  hoki  te  kura, 

A  he  topuni  hou  hoki  te  tarawa, 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  411 

He  aha  te  kupu  ka  tito  mai  ai  ki  a  hau, 
Akiaki  noa,  akiaki  noa  ki  kore,  ki  kore  ha, 
Kaore  aku  peka  e  te  iwi  ki  te  kainga, 
He  rau  nunui  inai  no  runga  no  Paengaroa, 
Tapotu  ki  Rotorua  ki  Hakaipuku, 
Kei  Manukaroa  te  whare  awheawhe, 

0  nga  pakeke  e  noho  mai  te  kongutu  awa, 

1  Utuhina  noku  ano, 
Ngongotaha  noku  ano, 
A  Whetenga  noku  ano, 
A  Horohoro  noku  ano, 
Te  Whakamaru  noku  ano, 
A  Maroa  noku  ano, 
Tutukau  noku  ano, 

A  Paeroa  noku  ano, 

Noku  anake  ano, 

No  taku  tupuna  no  Hine-aupounamu, 

Kowharawhara  piri  noa  iho  ano, 

E  taoi  ki  te  tango  i  taku  ure, 

Ina  taku  tena, 

Na  taku  toa  i  puta  mai  ai  Urua-te-ao, 

I  horo  ai  a  Titaka,  i  mate  ai  a  Tunoke,  i  mahue  ai, 

Tou  whenua,  aha,  aha,  ina  taku  toa  na. 


HE  WAIATA  KARAKĪA,  NA  TE  ARATUKUTUKU  HE  WAHINE 
ARIKI,  HE  WHAKAHIHI  MO  NGA  TANGATA  O  TAUPO. 


Te  rangi  e  te  pikitia,  te  kakea, 

He  mano  tangata, 

Te  rakau  mauri,  te  rakau  tororire, 

Kia  huri  te  taringa  te  tawara  a  te  iti, 

Te  tawara  a  te  rahi,  a  te  wahine  whakakake, 

Ka  tahi  au  ka  utu, 

Ko  au  ko  Te  Rangi-matinitini,  i  runga, 

Ko  au  ko  Puhaorangi, 

Ko  au  ko  te  Aoturoa-i-waho, 


412 


KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Ko  au  ko  Whatitiri-inatakataka, 

Titirau-niaewa, 

Maikuku-rnakaka,  te  whakatapairu-ariki, 

Raukatauri,  Raukatamea,  Maitiiti,  Marekareka, 

Ruatamahine,  te  whakapitaumamaua, 

Te  Komataarangi, 

Ru-Nuku,  Ru-Rangi,  Ru-Papa,  Rukerekere, 

Tapauku,  Tapahoro,  me  te  pupu,  me  te  hoata, 

Hineruarangi,  ka  toro  ra  i  te  whenua, 

Te  ahi  a  te  wahine  maru  kore, 

Ka  mau  te  tohu  kai  te  rangi, 

Ko  te  tihi  o  Manono, 

E  kore  koe  e  tau  hei  whai  ake  mo  te  taki-aho-ariki, 

O  te  wahine  maru  kore,  e, 

Ko  aku  atua,  ko  aku  taniwha, 

Aku  karakia,  ka  rite  ai  ki  a  hau, 

Kei  pahao  koe  e,  kei  whakahihi  Taupo  e  takoto  nei, 

E  rori  ra  i  o  rori,  e  poke  ra  i  o  poke,  tu  kau, 

Ka  kopi,  ka  kopi  ai  Mata-Nuku, 

Ka  kopi  ai  Mata-Rangi,  ko  te  wahine  turituri, 

Hakoakoa  ko  Mahutu  ki  te  papaihore  to  i, 

Hurua,  hurua  te  maro,  whawhea,  whawhea  te  maro, 

He  maro  aute  to  koutou, 

He  maro  raurekau  to  kopi  ai  wherahia, 

Ue  'hau  i  tapu  ai,  e  hau  i  te  atua, 

Matakite  whaiwhaia,  me  he  atua  koe, 

Tuhituhi  ka  riro,  ka  riro, 

Kanga,  kanga  koe  ki  te  tangata, 

Ko  koe,  ko  au,  taua  nei  tarawhitia,  whitia, 

Whitiwhitiora,  e  tahuri  noa  ana,  e  tau  noa  ana, 

Te  ai  he  taiepa  mo  te  tinana, 

Kua  kite  au  he  pounamu, 

Ko  Tairapanga,  na  taku  tupuna  tekau  toki  ko  Waihou, 

Kua  moe  atu  i  to  whare,  ka  whiwhi  koe, 

Hei  whakatairanga  mai  ki  a  hau, 

No  taku  tupuna  anake  te  whare  i  purua, 

Ki  te  pounamu, 

E  ai  te  papa,  ko  Whakaari, 


HAKIRARA  0  NGA  MAOEI.  413 


Kei  taku  kaki  te  Kiekie, 

E  ngangahu  nei  Puwerewere, 

Ko  Patuinoana,  ko  Hikawera, 

Te  Tiwha-o-te~rangi,  te  Ngako-o-Kiritara, 

Ko  Rangipaia,  ko  Otakou,  Tuhitaroa, 

Ko  Punohu,  ko  Kaukau-matua,  koa, 

Nga  nui  o  te  wahine  wehi  kore  nei, 

Tururu  ranei,  e  piko  ranei,  e  mate  ranei, 

Ka  taia  koe  ki  te  hao,  hao,  a  waia, 

Takoto  te  tuara  nui  u  Paia,  ko  Rongomai, 

Hapainga  te  aho  o  to  tupuna,  tama-wahine, 

I  ariki  ai  ki  te  taniwha, 

Tukua  te  rangi  a  te  tama  a  te  tangata, 

Kia  piki,  ko  te  rangi  au,  ka  papa  te  whatitiri, 

Tukua  te  hau  o  pungawere, 

Kimihia  mai  e  Ngahue,  ko  te  whenua  e  takoto  nei, 

Ka  ai  he  oneone  mahi  kai  ma  te  wahine  tito  haka, 

Ko  taku  tupuna  ko  Ngatoro', 

Hei  ru  kai  ki  Taupo, 

Ka  ora  koe  te  titotito,  pahao  taniwha, 

Kei  te  reinga  te  taniwha, 

Ka  pupu  ake  te  rakau  ko  Waitahanui, 

Tena  te  mea  whero  te  mau  mai  na,  kei  te  weruweru, 

Te  tikanga  i  hurihia  ai  te  Ruapeka, 

E  kimi  ana  i  te  haerenga  mai  o  aku  tupuna  wahine, 

Nana  te  puia  i  waha  mai, 

Ka  pupu  ana  ko  Whakaari, 

Ka  toro  haere  ki  te  whenua, 

Te  whakamutunga  ko  Tongariro, 

E  kimi  ana  i  te  kawai  o  Hauanui, 

O  Hauaroa,  o  Hauakuha, 

A  o  Kahukuranui,  Kahukuraroa, 

Kahukurakotare, 

Ranginui,  Rangiroa,  Rangipouri, 

Rangipotango,  Rangiwhetuma,  Rangiwhekere, 

Aonui,  Aoroa,  Wheneke,  Whetara, 

Tane  i  te  Kapua,  Rangiao,  Puwhaorangi, 

E  rite  ranei  a  taua  korero,  e  kore  ra  e  rite, 


414  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Kua  takapau  koe  ki  raro  ki  Papa-tu-a-Nuku, 

Ki  te  rangi  o  te  atua,  aue  he  atua, 

Ko  te  rangi  tenei  e  tango  ai  nga  tapu, 

He  tapu,  he  tapu,  he  tapu  mai  runga, 

He  tapu  inai  raro,  he  tapu  mai  i  a  Whiwhia, 

He  tapu  mai  a  Rawea,  he  tapu, 

Ka  puta  kei  waho,  he  ariki  tapu  ihi,  tapu  mana, 

Tapu  i  te  ata  he  tapu,  he  tapu, 

I  hara  mai  'hea  te  teretere  o  Ranginui, 

I  hara  mai  runga,  i  hara  mai  raro, 

I  hara  mai  te  huru  manu, 

I  hara  mai  te  taketake, 

Hei  purongorongo  ki  reira, 

Hei  korerorero,  rongorongo  ki  reira, 

Pikipiki  taku  manu  e  Ru  e, 

Ki  te  pehu  tangi  rua  ai  e  Ru  e, 

Ki  te  pu  tarauihi  rauake  e  Ru  e, 

Whakatu  te  epa  o  te  ariki,  hiki  ake  oriaria, 

Ko  te  epa  o  wai  ?  ko  te  epa  o  Ranginui, 

Ko  te  epa  o  wai  ?  ko  te  epa  o  Rangiroa, 

Ki  tua  te  tapa  kiwa  te  whatu  o  Kahiwahiwa, 

Tairutu  whenua  ia, 

Taranaki  whenua,  ia, 

Tairutu  whenua,  ia, 

Taranaki  whenua  ia  ka  marewa, 

Kakatahangai  kia  marewa  he  ika, 

He  ahunga  mai,  he  aponga  mai  i  Hawaiki, 

Ka  tupu,  ka  rito,  ka  toto,  ka  tahe,  ka  whakaikura, 

Ka  whai  ringaringa, 

Ka  whai  waewae, 

Ka  tupu  au  he  tangata, 

Mau  ana  taku  ringa  ki  a  Aparia, 

Kauwhatanui,  Kauwhataroa, 

Ki  a  Kahukura,  Kahukuranui, 

Kahukuraroa,  Kahukowhea, 

Kurawaka,  ka  tuhia,  ka  tahia, 

Te  one  mokinokino  e  takoto  nei, 

He  atua  noho  piki  kore  ra, 


HAKIKARA  0  NGA  MAORI.  415 

Rangaranga,  rangaranga  ra  taku  takapou,  ka  pukea, 

Hei  moenga  mo  aku  rei  tokorua  ka  pukea, 

Hei  kowhanga  e  tu  mai  i  runga  o  Huatea, 

Te  maninikura  he, 

Mata  pekapeka,  mata  pekapeka, 

Mata  ruahine,  wahine  i  kawea  aue  te  Rupe, 

Kawea  au  ki  runga  te  rangi  whatitiri  mau, 

E  te  Rupe, 

Rupe  iho  Rupe, 

Rupe  ake  Rupe, 

Rupe-te-anoano  Rupe, 

I  kawea  ai  au  ki  tai  o  Motutapu  e  Rupe  he. 


HE  WAIATA. 


Kaore  te  whakama  i  a  au  e  kui, 

Awhi  kau 

Ake  au  nga  pou  whare, 

Ki  Tihirau-o-te-rangi, 

Ka  iti,  te 

Whakama  te  ngakau  hoki  atu, 

Au  nei  ki  te  ao  he  whakarewanga,  e, 

Ka  iri  aku  mahara, 

Ka  tu  au  i  te  tohu, 

Hei  aha,  te 

Korero  i  waiho  ai  au, 

I  te  ngutu  mau  ai,  ka  pono,  te 

Maikuku  i  whakaita  iho  e, 

Tuanehu  rawa  e, 

Taku  nei 

I  ano  ka  pirangi  haere, 

Te  tai  ki  a  Kapiti,  ki  te  makau 

Ra,  e  naku  i  huri  atu, 

Ka  wehe  te  aroha, 

Ka  rumaki 

Na  ki  waho  he  wai  kei  aku  kamo, 

Te  utu  noa,  i. 


416  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  WAIATA. 

Takiri  ko  te  ata  e, 

Runga  o  Whakapou, 

Ko  te  hoa  i  au  e,  tenei  ka  ora  mai, 

Hoki  mai  e  tai  e,  ki  te  aukaha  i  a  te  Arawa, 

Maunga  tu  noa  e  Kauae  i  uta  ra, 

Ka  ngaro  hoki  ra  e  nga  totara  whakahi  o  te  wao, 

E  ahu  ra  waho  nga  rake  pinao, 

Waho  te  Tumu  e,  i  roto  te  Paroa, 

Kei  tomo  korua  e  te  whare  o  Kiharoa, 

Ka  rau  tamitia  e,  ka  toenga  kaitia, 

E  ahu  ki  waho  ra  e,  te  whare  o  Te  Whakatiarere, 

Ko  Taharangi,  ko  Hikareia  e, 

Mau  ana  to  patu  ko  Te  Waharoa, 

Ka  nui  te  taonga  e, 

Ka  hoki  mai  ki  te  iwi  na-i. 


HE  WAĪATA. 


Takiri  ko  te  ata  kia  korihi  te  manu, 
Mataotao  noa  te  tautanga  iho, 
Kei  whea  ko  te  tau  i  whaia  e  au, 
Ra  ka  tuku  atu  ki  te  kiri  e  kakara, 
Nau  e  hine  i  toka  kia  mamao, 
Waiho  ki  te  tinana  ko  te  toiki  kapara, 
E  tu  ki  te  ngahere  o  te  Tipi  kei  tua, 
Nohea  e  Tua-tuku  ai  to  tere, 
Hei  pere  ki  te  tai  o  Hauraki  tua, 
'A  tomokia  atu  te  whare  o  Tiaho, 
Tau  kei  a  Oke  kei  riri  noa  mai, 
Aha  i  riri  ai,  mau  ano  te  tinana. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  417 


HE  WAIATA. 


Te  atua  e-i,  ka  mana  hoki  i  nga  rangi  ra, 

To  tikitiki  whakamanamana, 

Ka  makoha  i  te  au,  e-i, 

Te  ahi  a  Rurumai, 

Te  ahi  a  Turamaroa, 

Ko  te  ahi  tena  i  tungia  ai, 

Ka  wera  i  reira  nga  toa  a  Maihirangi, 

Ko  Mangotutu,  ko  Mangorewa,  i  hukuia  noatia, 

Ka  ea  te  mate  o  Tuwhakararo,  e-i, 

Rangi  e  tu  nei  ka  heua  te  po, 

Papa  e  takoto  nei  ka  heua  te  ao, 

Takahuirangi  ai  nga  po  i  te  rangi, 

Ma  wai  e  whakamana  i  te  waka  ka  tukoki, 

I  te  waka  ka  tahuri, 

Te  iwi  ka  ngaro  e  kati  te  ta  noa, 

Taku  purapura  tuawhiti  e-i,  taku  kowhatu  turua,  e-i, 

No  roto  rawa  koe  e  hika  e-i,  no  nga  wai  e  rua,  e-i, 

No  Takangaioapa  e,  no  Rangitaiki,  e-i, 

Ki'  whakapaea  koutou  e, 

Hei  kai-hau-kai,  ka  mahora  ki  te  aroaro  no  te  atua,  e-i, 

Ma  te  hau  torua  e, 

Mana  e  whakahoki  mai, 

Nga  ngutu  awa  Waiiti,  i  waho  Korero,  e-i, 

Ki  te  tira  o  Tu-mata-whaiti,  e-i, 

Ki  te  riri  horahora  ki  te  hui  a  upoko  noa,  i. 


HE  WATATA. 


Moe  atu  nei  e  au, 

E  ko  te  tane  koua  wehea, 

Ko  aku  mahi  nui  o  nga  rangi  ra? 

O  te  wa  ra  koi  puhou  ana, 

Ka  hara  mai  tenei  ka  takoto, 

Ka  pae  tau  noa  au  kai  te  whare, 

Ka  tu  au  hai  rahui  tapu  ki  te  whana, 

Ko  Taramainuku, 

He  makanga  rimu  ki  te  tua-ahu, 

Kai  tae  raro  koi  tapau, 

Ki  te  ahi. 


3  p 


418  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  UMU  KARAKIA  WHAWHAI. 


Te  umu  na  Rua-te-po, 

Na  Rua-te-ao, 

Na  Rua-te-whatongatonga, 

Te  umu  tupoupou  Nuku, 

Tupoupou  Rangi, 

Rorohuri, 

Rorotea, 

Tuku  tonu, 

Heke  tonu  te  ika  ki  te  po, 

Tuku  tonu, 

Heke  tonu  te  ika  ki  te  reinga, 

He  ika  ka  ripiripia, 

He  ika  ka  toetoea, 

He  ika  ka  haehaea? 

He  ika  ka  wawahia, 

Tukua  mai  te  ika  a  Itupawa, 

Tukua  mai  te  ika  a  Hangaroa, 

Tukua  mai  te  ika  a  Rongomai, 

He  ika  ka  ripiripia, 

He  ika  ka  toetoea, 

He  ika  ka  wawahia, 

He  ika  ka  haehaea, 

Ko  te  ika  na  nga  atua, 

Ko  te  ika  na  nga  pu, 

Ko  te  ika  na  nga  tohunga, 

Na  te  kahui  tupua, 

Na  te  kahui  tohunga, 

Ma  tenei  tama, 

Ma  tenei  tauira. 


HE  WAIATA. 


Kaore  hoki  koia  te  mamae, 
Ngau  kino  i  roto  ra, 
Te  ao  uru  e  kotiri  ra, 
Au'  atu  te  whakangaro, 
I  te  tautara  ki  Orangi  ra, 
Kia  mihi  au, 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  419 

Whakatau  rawa  iho  te  kaokao, 

Te  tau  ki  raro  ra, 

Kei  te  hua  taku  kiri  i  te  pura  whetu, 

Kai  runga  kai  te  rangi, 

Tuku  iho  koe  ki  raro  nei, 

Kia  ata  tirohia  o  mahi  nei  e  te  tangata, 

I  haoa  e  te  puku, 

I  aua  kia  tae  ki  te  watanga  o  Waikato, 

Ka  noho  waenga  noa, 

Moe  rawa  iho  nei  ki  te  po, 

E  wawae  ana  taku  ringa, 

I  te  reinga  tua-rua, 

Te  whare  i  a  Miru, 

Ko  te  otinga  atu  o  te  wairua, 

Kei  wheau  ake  ki  te  ao. 


HE  WAIATA. 


Aha  kei  taku  ate  e  hahae  nei,  he  mamae  ra, 

Au  ana  taku  moe  i  te  tuatahi  e  te  iwi, 

Ka  hua  hoki  au  e  te  hoa, 

Kei  te  ata  noho  koe, 

Kaore  ia  ra  kei  te  tutara  koa  ia, 

Kei  whea  ra  te  pakaha  ra, 

Ka  tiwaea  ki  te  taha  ahi  e, 

Ho  mai  koia  kia  rumakina, 

Iho  ki  raro  ra,  e, 

Te  Tawatutahi  kei  hoki  ake, 

Taku  wairua,  kei  manako  mai,  hoki, 

Ki  te  tau  i  whaia  nei  e, 

Waiho  me  tuku  atu  ki  te  kaha  e  whiri  hou  ana, 

He  kupenga  tenei  ka  ruha, 

Ka  paea  ki  te  one,  ki  Ohui  ra, 

He  riri  te  kore  na  te  iwi  ware  ra. 


420  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

HE  WAIATA. 

Moe  atu  nei  e  au, 

Ko  Te  Teketapu,  i  au  rawa, 

Oho  rawa  ake  nei  ki  te  ao, 

Ko  te  whare  kau  i  a  Tawhi  ra, 

Ho  mai  he  ri  ki  te  whatitoka, 

Kei  uiohio  atu  te  titiro, 

Ki  te  korua  e  hoe  ana  o  Hikareia, 

Ki  Ohau  ra, 

Ko  Te  Amohau  ki  te  kawhaki, 

Kei  eke  wawe,  au  ki  runga  ra, 

Kei  hinga  noa  ki  te  raorao, 

Te  pikitia  atu, 

Ruahine  e  au. 


HE  MAURI,  NO  MURI  O  TE  PURENGA.* 


Ai  tena  te  mauri, 

Te  mauri  ka  noho, 

Ka  noho  ki  runga, 

Ki  enei  nga  tama, 

Ki  runga  ki  enei  nga  tauira,  t 

Ei  tena  te  mauri, 
Te  mauri  koi  runga, 
Koi  a  Ranginui  i  runga, 
Koi  a  Rangiroa  i  runga, 
Koi  a  Rangipouri, 
Koi  a  Rangipotango, 
Koi  a  Rangiwhetuma, 
Koi  a  Rangiwhekere, 
Koi  a  Tu-te-ngana-Nuku, 
Koi  a  Tu-te-ngana-Rangi, 
E  tapumaroro  koi  runga, 
Koi  te  uira  i  runga, 
Koi  te  kanapu  i  runga, 

*  Na,  ka  tango  te  tohunga  i  te  weu  i  whitikiria  ki  te  tira  karamu.  ka  wha- 
kanohoia  ki  runga  ki  tenei  tangata  tona  mauri,  poto  katoa  i  te  tohunga  te 
whakairiiri,  i  muri  iho  i  te  kotikotinga  o  nga  makawe,  me  era  karakia  nunui 
ano,  o  taua  purenga,  ka  whakahua  te  tohunga  i  taua  mauri. 
f  Me  te  tira  ano  ki  te  ringa. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  421 

Koi  te  kowhera  i  runga, 

Koi  te  tuhi  i  runga, 

Ko  te  rapa  i  runga, 

Koi  runga, 

Koi  a  Whatitiri-matakataka, 

Puaki-Nuku, 

Puaki-Rangi, 

Puaki  hau  koi  runga, 

Koi  a  Pu, 

Punuku, 

Purangi. 

Puharuru, 

Koukou-mataero  koi  runga, 

Koi  te  kahui  tupua, 

Koi  te  kahui  tawhito, 

Koi  te  apu-mataugi  i  runga, 

Koi  te  kahui  tohunga  i  runga, 

Koi  te  kahui  atua  i  runga,  kai  runga, 

Koi  a  Ranginui, 


Koi 
Koi 
Koi 
Ko 
Koi 
Koi 


a  Rangiroa, 

a  Rangipouri, 

a  Rangipotango, 

a  Rangiwhetuma, 

a  Rangiwhekere, 

a  Rangipakakina,  koi  runga. 


Koi  a  Ru, 

Ru-Nuku, 

Ru-Rangi, 

Ru-Papa, 

Ru-take, 

Ru-kerekere, 

Ru-ngatoro, 

Ko  Manatu, 

Ko  Manatu  nga  atua, 

Ko  Manatu  nga  pu, 

Ko  Manatu  nga  tohunga, 

Ko  Manatu  nga  tapu, 

Ko  Manatu  enei  nga  atua  kiato. 


422  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


Ei  tena  te  wai  ka  rere, 

Ka  rere  ki  runga, 

Ka  rere  ki  raro, 

Ka  rere  ki  roto  ahu, 

Ka  rere  ki  mua  ahu,  ki  te  itinga, 

Ka  rere  ki  te  nuinga, 

Ka  rere  ki  te  roanga, 

Ka  rere  ki  te  potonga, 

Ka  rere  ki  runga, 

Ka  rere  ki  a  Whatitiri-matakataka, 

Puaki-Nuku, 

Puaki-Rangi, 

Puaki-hau, 

Ka  ea  Hawaiki, 

Ka  ea  nga  pu, 

Ka  ea  nga  tohunga, 

Ka  ea  nga  tupua, 

Ka  ea  nga  atua  kiato. 

Ei  tena  te  wai  ka  rere, 

Ka  uhiuhi  ki  tenei  tua, 

Ka  koukou  ki  tenei  manuka, 

Oi,  ka  ea  au  ki  te  whai-ao, 

Ki  te  aomarama, 

Ko  Maiea, 

Tawhiwhi  Rongo. 

Ei  tena  te  au  ka  rere. 
Ka  rere  ki  a  Aio-Nuku, 
Ka  rere  ki  a  Aio-Rangi, 
Ka  rere  ki  a  Aio-Papa, 
Ka  rere  ki  a  Aio-Take, 
Ko  Manatu. 

Ei, 

Ko  Ngai, 

Ko  Ngainui, 

Ko  Ngairoa, 

Ko  Ngaipehaianoatia, 

Ko  Ngaitaiaianoatia, 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  423 

Ko  te  Manuwaerorua, 
Ei  ko  Whanake, 
Ko  Whanake  i  te  korenga, 
Ko  Whanake  i  te  itinga, 
Ko  Whiro, 
Whiro-te-tupua, 
Whiro-te-tawhito, 
Ko  Tiki, 
Ko  Tiki-tawhito, 
Ko  Tiki-i-ahua, 
Ko  Tiki-i-apoa, 
Ko  Tiki-whakaringaringa, 
Ko  Tiki-whakawaewae, 
Ko  Tiki, 

Ko  Tiki-tawhito-ariki, 
Ko  nga  tangata  tokotoru, 
Ko  Uru, 
Ko  Ngangana, 
Ko  Wai-o-Nuku, 
Ko  Wai-o-Rangi, 
Ko  Toi-te-huatahi, 
E  Toi', 
Rauru, 
Whatonga, 
Rutanga, 
*Ko  Amaru, 
Ko  Tahatiti, 
Ko  Apamaru, 

Rua-Nuku, 

Rua-tapu, 

Rua-Rangi, 
Ko  Rakeiora, 
E  Tama-ki-tua, 
E  Tama-ki-waho, 
E  Tama-ki-te-whaiao, 
E  Tama-ki-te-aomarama, 
Ka  puta  au, 
Ka  ora  au, 

*  Nga  tangata  kai  katoa. 


Ki  te  whaiao, 

Ki  te  aomarama, 

Oi,  ko  Ranginui  e  tu  nei. 

*Ei  tenei  hoki  te  ruruku, 

Ko  te  ruruku  o  nei  nga  tohunga, 

Ko  te  ruruku  o  enei  nga  tama, 

Ko  te  ruruku  o  enei  tauira, 

Ko  te  ruruku  o  enei  nga  atua  kiato. 

Ei  tenei  hoki  te  mauri, 

Te  rnauri  koi  a  Hanui, 

Koi  a  Haroa, 

Koi  Rarotonga, 

Ko  Tu, 

Ko  Tu-te-papa, 

Ko  Tu-te-whakainoana-ariki, 

Ko  Hape-ki-tuarangi, 

Ko  Tu-matauenga, 

Ko  Tu-kariri, 

Tu-karitarita, 
Ko  Tu-kaitaua, 
Ko  Tu-horokai, 
Ko  Tu-mata-whaiti, 
KoTu, 
ETu, 
EUe, 
E  Hou', 
E  Tama', 
E  Kahu', 
E  Atua, 
E  Tawake, 

Uenuku, 

Rangitihi, 

Tuhourangi, 

Taketakehikuroa, 
Te  Wiwini-o-rongo, 
Te  Rongorere, 


*  Ka  rere  atu  nga  ringa,  ka  popoki  iho  ki  rung  i  nga  matenga  o  te  wha- 
kamenenga  katoa,  ka  whakahua  i  tenei. 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI. 

425 

Rongo-rere, 

Rongo-hokai, 

Rongo-karere-i-waho, 

Rongo-kahoka, 

Rongo-te-angina, 

Rongo-ki-te-kapua, 

Ko  te  Puaha, 

Ko  te  tama, 

Ko  tauira, 

Koi  a  Rangitihi, 

Koi  a  Tuhourangi, 

Uenuku  -kopako, 

Koi  a  Tama-te-ranui, 

Rangihurupapa, 

Ko  Turakirae, 

Koi  a  Rangimangarakau, 

Koi  a  te  Whatuaohia, 

Koi  a  Whakauetaonga, 

Koi  a  te  Okotahi, 

Koi  a  te  Whatu, 

Ko  Te  Whatu, 

Ko  Whakaue-kai-papa, 

Ko  Tawakeheimoa, 

Koi  a  Rangiwewehi, 

Koi  a  te  Oro-o-te-rangi, 

Koi  a  Ngata, 

Koi  a  Toa-anuanu, 

Koi  a  te  Manu, 

Koi  a  te  Kiato, 

Koi  a  te  Rangi-te-whata, 

Koi  a  Tauhe, 

Koi  a  Rangiwewehi, 

Koi  a  Kereru, 

Koi  a  Pupuau, 

Koi  a  Pake, 

Koi  a  Kurukitu, 

Koi  a  te  Kahu-o-te-rangi, 

Koi  a  te  Apoapo, 

Koi  a  te  Putanga  whaiao,  ki  te  aomarama, 

3  G 


426 

KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

Koi  a  Pake, 

Koi  a  Riko, 

Koi  a  te  Rangi-kauariro, 

Koi  a  te  Apa, 

Koi  a  Ngatoro-i-rangi, 

Koi  a  te  Rangi-kauariro, 

Koi  a  te  Roto-parera, 

Koi  a  Riko, 

Koi  a  Ngori, 

Koi  a  te  Ahonga, 

Koi  a  Riko, 

Koi  a  Moko, 

Koi  a  Maka, 

Koi  a  Riko, 

Koi  a  Taupe, 

Kei  te  putanga  ki  te  whaiao,  ki  te  aomarama, 

Tena  te  mauri  ka  whakanoho, 

Tena  te  mauri  whanatu  na  tena  oti, 

Te  mauri  koi  a  Rangitihi, 

Koi  a  Rangiwhakaekeua, 

Koi  a  Rangiteaorere, 

Koi  a  Kaiure, 

Koi  a  te  atua  o  te  po, 

Koi  a  Korokaihau, 

Koi  a  Kiritako, 

Koi  a  Hikapirau, 

Koi  a  Uruahu, 

Kei  nga  pu, 

Kei  nga  take, 

Tena  te  mauri  ka  whakanoho^, 

Tena  whanatu  na  tena  oti, 

Koi  a  Rangitihi, 

Koi  a  Tuhourangi, 

Koi  a  Uenuku-kopako, 

Koi  a  Whakaue', 

Koi  a  Tawakeheimoa, 

Koi  a  te  Aouru, 

Koi  a  Tu-te-okotahi, 

Koi  a  Kereru, 

HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  427 


Koi  a  te  Whare, 

Koi  a  Rautao, 

Koi  a  te  Toko, 

Koi  a  te  Whetu, 

Kei  te  kahui  tupua, 

Kei  te  kaiiui  tawhito, 

Kei  te  kahui  tohuuga, 

Kei  te  kahui  ariki, 

Koi  a  koe,  kei  te  putanga  ki  te  whai-ao,  ki  te 

Aomarama,  tawhiwhi  Rongo. 

HE  MATA  HUNAHUNA,  KIA  NGARO  AI  I  TE  TAUA. 

HUNA, 

Huna-moki,  huna-moki, 

Ngaro-moki,  ngaro-moki,  o-i, 

O  te  ītanginui  e  tu  nei, 

O  kanohi  e  titiro  mai  na, 

Titiro  ki  runga, 

O  kanohi  e  titiro  mai  na, 

Titiro  ki  te  whetu, 

O  kanohi  e  titiro  mai  na, 

Titiro  ki  te  marama, 

O  kanohi  e  titiro  mai  na, 

Titiro  ki  te  ao, 

O  kanohi  e  titiro  mai  na, 

Titiro  ki  te  ra,  o-i, 

Ko  te  tai  ka  rehua, 

0  kanohi, 

Me  ou  whakaaro  e  hara  mai  na, 
Taiarehua, 

1  o  pumahara  e  hara  mai  na, 
Taiarehua, 

O  patu  e  hara  mai  na, 
Taiarehua, 

0  riri,  o  patu,  o  uaua  e  hara  mai  na, 
Taiarehua,  taiarehua, 

1  o  kanohi, 


428  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

Taiarehua,  taiarehūa, 

Taiarea  i  o  kanohi, 

Taiarea, 

Taiarehua  i  o  mata, 

Taiarea,  taiarehua, 

I  o  ngakau  riri,  patu, 

Taiarea, 

I  o  wehi,  i  o  nguha, 

Taiarea, 

I  o  toa, 

Taiarea,  o-i, 

Taiarehua,  taiarehua, 

O  kanohi  e  titiro  mai  na, 

Tataia  ki  te  whare  pungawerewere, 

Whakahurua  i  o  mata, 

Whakahinapo  i  o  mata, 

Whakakoraparapa  i  o  mata, 

Whakahinga  noa, 

Whakamate  noa  i  a  koe, 

Whakawairangi  i  a  koe, 

Whakaturakiraki  i  a  koe, 

Whakaropepeke  i  a  koe, 

Whakahauhauaitu  i  a  koe, 

Whakaruhiruhi  noa  i  a  koe, 

Tau  te  ruhi  ki  o  peke, 

Tau  te  ruhi  ki  o  patu, 

Tau  te  ruhi  ki  o  toa, 

Tau  te  ruhi  ki  o  waewae, 

Ruhi  noa  i  o  atua, 

Ruhi  noa,  ngenge  noa  i  o  pu,  i  o  take, 

Ruhi  noa,  ngenge  noa  i  o  makutu, 

Tenei  te  po  ka  ruruku, 

Tenei  te  po  ka  koukou, 

Tenei  te  po  ka  totohi, 

Tenei  te  po  whanatu  na, 

Ko  te  po  o  aitu-kino,  o  aitua, 


HAKIRARA  0  NGA  MAORI.  429 


Te  tuku  atu  ki  a  koe, 

Te  tatau  atu  te  kohu  i  a  koe, 

Tenei  te  po  ka  totohi, 

Tenei  te  ao  ka  hara  mai, 

Ka  hara  mai  ki  a  hau, 

Ki  a  hau  ki  tenei  pu, 

Ki  tenei  tama, 

Ki  tenei  tauira, 

Tatau  atu  te  kohu,  te  po  i  a  koe, 

Whiti  mai  te  ra  ki  a  hau, 

Ko  te  ra  o  te  mahara, 

Ko  te  ra  o  te  ora, 

Ko  te  ra  o  te  korikori, 

Ko  te  ra  o  te  maramatanga, 

Ko  te  ra  o  aitu, 

O  Wai-marie  to, 

O  Wai-marie  to  he. 


HE  KEKA,  MO  TE  WEHI-O-TE.RANGI. 


Ngongotaha  maunga, 

He  maunga  tohu  mate, 

Ka  riro  Te  Wehi-o-te-rangi, 

A  hoki  kau  noa  mai  hoki  a  Te  Amohau, 

Ki  te  kainga  o  Taiporutu, 

Ru  ana  te  whenua  ki  a  koutou  e  pa  ma, 

I  whakatakotoria  ano  ki  te  korero  e  pa  ma, 

Whanatu  ki  roto, 

Kei  te  tuketu  a  upokokohua, 

Ko  wai  e  aha  nei, 

Kei  whea  Mohopoto,  a  Te  Tatu, 

Nga  tangata  tinetinei  ahi  ki  nga  whenua, 

E  piki  i  te  au  heke  ki  Mangaohoi, 

Ko  Te  Kiri,  ko  Te  Ngohi,  ko  Irirawa, 

Me  tangi,  me  aha. 


430  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 

HE  WHAI,  MO  TE  TANGATA  WERA  I  TE  AHĪ,  KIA  MAHU  AI. 

Te  whai  kurukuru  matahi, 

Kurukuru  matahi, 

He  ro  ki  uta, 

He  ro  ki  tai, 

Tikina  mai  whakaorangia, 

Hei  mahi  kai  mau  mataua  e  Tiki-matakahurangi, 

Ka  mahu,  te  mahu,  e-i, 

Pera  hoki  ra  he  ahi  tahu  naku  ki  runga  o  Iiawaiki, 

Kia  pehia  mai  hotupe,  hotuoru, 

Hotumianga,  hotukakenga, 

Ko  koe  kei  taumahakitia  e  koe  te  kiri  o  tenei  mate, 

O  tenei  mahaki, 

Tineia  mate  te  wera,  kia  tineia  mate  ka, 

Kia  tineia,  mate  te  anini, 

Kia  tineia,  mate  te  hura, 

Kia  tineia,  mate  te  whewhe, 

Kia  tineia,  mate  te  ahi  atua,  i  Hawaiki, 

Ka  pakia,  ka  pakia, 

Kaua  te  kiri,  raua  te  kiri,  raua  te  kiri  to, 

Whai  anu,  whai  anu  te  puna, 

Nga  puna  i  runga  e  ho  mai  ki  to  kiri, 

Te  ua  a  whatu  e,  ho  mai  ki  to  kiri, 

Te  ua  nganga  e,  ho  mai  ki  to  kiri, 

Nga  puna  i  runga  e,  ho  mai  ki  to  kiri, 

Te  pupu,  me  te  hoata  e,  ho  mai  ki  to  kiri, 

Nga  puna  i  raro  e,  ho  mai  ki  to  kiri, 

Nga  puna  i  Hawaiki  e,  ho  mai  ki  to  kiri, 

Nga  puna  i  Rarotonga  e,  ho  mai  ki  to  kiri, 

Whai  anu,  whai  anu  te  puna  to, 

Nga  puna  i  Aotearoa  e,  ho  mai  ki  to  kiri, 

Hei  whakawhai  anu  mo  to  kiri, 

Hei  whakamatao  mo  te  kiri  o  tenei  mahaki, 

Hei  whakanene  mo  to  kiri, 

Hei  whakamahu  mo  to  kiri, 

Hei  whakareka  mo  to  kiri, 

Hei  whakaora  mo  to  kiri, 

Mirimiri  ana,  e  toto  ana, 

E  whakaora  ana,  e  whakanene  ana  i  to  kiri, 

To  kiri,  to — to — he — . 


HAKIRARA  O  NGA  MAORI.  431 


HE  KEKA. 

Aue, 

Aue, 

Kimikimi  noa  ana, 

Rangahau  noa,  kei  whea  Tarakumekume  ka  ngaro  nei, 

Aua,  kei  roto  kei  te  wharekura  e  titi  huia  ana, 

E  kapo  ki  te  whetu, 

E  kapo  ki  te  marama, 

E  kapo  ki  te  ata  o  to  tane, 

Ka  riro  a  Te  Tope-o-Pikiao, 

E  ka  rehua  koe  i  te  ata, 

Te  maunga  taki  mate  nei  Matawhaura, 

Ka  noho  peto  te  Ipututu, 

Kei  runga  kei  te  pitau  e  wheterotero  ana  te  arero, 

Ki  tona  okaoka  ki  te  riri, 

I  tutaumahatia  ki  te  peka, 

Ka  mana  ai  o  karakia, 

Ki  te  ika  tukupunga, 

Ki  te  au  o  te  moana, 

E  te  ki  ko  te  waha. 


HE  WAIATA. 


Auahi  werohia  ki  Tararu  ra  ia, 

Kei  raro  Te  Kaho  e  aroha  nei  au, 

Momotu  kino  ana  te  tau  o  taku  ate, 

Aha  hoki  koa  te  wa  moana  nui, 

Nana  i  arai  kei  paritua  au, 

Kei  rangitawhiti  koe, 

E  ngari  te  koko  e  mahi  haere  ana, 

Ore  ki  te  tangata  he  whakapahoho  noa, 

Ta  te  raumati  hanga, 

Ka  rohe  au  i  konei. 


43.2  KO  NGA  MOTEATEA,  ME  NGA 


HE  KARAKIA  WHAKAPOTO  I  TE  PO  KIA  HOHORO  TE  AWATEA. 


Aha  te  manu  i  rere  mai  i  ruriga  o  Hawaiki, 

Ko  riretoro,  takiri  te  ata,  korihi  te  manu, 

He  kaka  te  manu  i  rere  mai  i  runga  o  Hawaiki, 

Korihi  te  manu,  kaore  ka  tino  awatea, 

Pitoitoi  te  manu  i  rere  mai  i  runga  o  Hawaiki, 

Korire  takiri  te  ata,  ko  te  manu  kaore  ka  tino  awatea, 

E  tatari  atu  ana  ki  nga  tamariki  o  Ruawahia, 

E  tangi  mai  nei, 

Ka  whakatoro  te  kohu  o  Hakaipari, 

Waiho  Maurea  hei  tiherunga  wai  o  Matirau, 

Ka  tangi  te  piopio, 

Aha,  he  po,  he  ao, 

He  po,  he  ao, 

Takiri  te  ata, 

Korihi  te  manu, 

Ka  ao, 

Ka  ao, 

Ka  awatea. 


HE  KOEEEO  APITI 


NO    NGA    WAIATA    NEI 


HE   KOEERO   APITI 


ANO 


N  0     N  G  A    W  A  I  A  T  A    N  E  I 


No.  1. 

Na,  tenei  ano  te  take  o  te  whakatupuranga  o  te  tangata,  ka  tahi 
ka  ata  korerotia. 

I  rnua,  i  tena  kupu  e  niea  na  i  te  tuhituhinga  tuatahi  o  nga 
tupuna  :  I  a  Po,  i  te  Po  tuatahi  tae  noa  ki  te  Po  tuangahuru, 
ki  te  rau,  ld  te  rnano.  Koia  tenei,  kaore  ano  hoki  i  whai  ao 
noa,  e  pouri  ana  ano  ki  te  maori.  Ko  Eangi  ano,  me  Papa ; 
e  piri  tonu  ana  kaore  ano  i  wehea  noatia,  a  e  rapu  noa  ana,  ana 
tamariki  i  te  ahuatanga  o  te  po,  o  te  ao. 

Ka  whakaaro  ratou,  Tena,  tatou  ka  rapu  tikanga,  mo  Piangi 
raua  ko  Papa,  kia  patua  ranei,  kia  wehea  ranei,  ka  mea  mai 
a  Tu-matauenga,  ae,  tatou  ka  patu  i  a  raua.  Ka  mea  atu  a 
Tane-mahuta,  kauaka,  e  ngari,  me  wehewehe  rana,  ki  mnga 
tetehi,  ki  raro  tetehi,  kia  kotahi  hei  tangata  ke  ki  a  tatou,  kia 
kotahi  hei  matua  ki  a  tatou,  ka  whakaae  ratou  tahi,  ka  tino  aroha 
ano  tetehi  o  ratou  ki  te  mea  i  wehea  ai  raua,  tokorima  i  pai 
kia  wehea,  tokotahi  i  aroha. 

Koia  ena  kupu,  Te  po,  te  po,  te  ao,  te  ao,  te  kimihanga,  te 
hahaunga,  i  te  kore,  i  te  kore,  ko  ta  ratou  rapunga  whakaaro 
hoki  mo  o  ratou  matua  kia  tupu  ai  te  tangata,  Na  ko  tenei 
kupu,  ko  te  nuinga  ko  te  roanga,  ko  te  nuinga  ake  o  a  ratou 
whakaaro  patu  i  o  ratou  matua,  kia  ora  ai  te  tangata,  koia  tenei 
a  ratou  tikanga. 


IV  HE      KOEERO      APITI      ANO 

Ka  tango  te  tuataiii  te  taea  e  ia,  ka  tango  te  tuarua  te  taea  e 
ia,  te  tuatoru,  me  te  tuawha,  me  te  tuarima,  a  na  te  tuarima 
ka  taea,  aue  noa  ana  a  Rangi  raua  ko  Papa,  aue  noa  ana,  hei 
ahatanga  ma  Tane-mahuta  te  titokotia  ake  ai,  panga  iho  te  pane 
ki  raro,  ko  nga  waewae  ki  runga,  ana — aua  tonu  ake  te  rangi, 
aua  tonu  iho  te  whenua  ki  raro,  koia  nga  pej)eha  nei,  na  Tane 
i  toko,  ka  mawehe  Rangi  raua  ko  Papa,  nana  i  tauwehea  ai,  ka 
heuea  te  po,  ka  heuea  te  ao. 

Ka  tupu  te  whakaaro  i  aTawhiri-matea  mo  ana  matua,  kei  tupu 
te  pai,  tona  whakatikanga  ake,  kei  te  whai  ano  i  tona  matua, 
kia  tahuri  mai  ai  ia  ki  te  whawhai  ki  ona  tuakana,  ka  tupu  te 
whakaaro  i  a  Rangi-nui,  me  te  whakarongo  atu  a  Tawhiri-matea, 
a  ka  mohio  atu,  tona  whakatikanga,  ana,  koia  a  te  Aonui,  a  te 
Aoroa,  a  te  x\opouri,  a  te  Aopotango,  a  te  Aokahiwahiwa,  a  te 
Aokanapanapa,  a  te  Aowhekerekere,  a  te  Aotakawe,  a  te  Aopa- 
kakina,  a  te  Aowhatongatonga. 

Ana,  tona  putanga,,  ko  te  apu  hau,  ko  te  apu  matangi,  ko 
Tawhiri-matea,  pa  ka  pa  tona  waha  ki  a  Tane-mahuta,  ana  na — 
whati  poro  pu  i  waenga,  me  nga  manga,  ana  takoto  ana  i  raro, 
ma  te  huhu,  ma  te  popo ;  tana  whiunga  ki  te  wai,  ana  na, — ko 
Tuparimaewaewa,  ko  Urutira,  ana  na, — ka  whati  a  Tangaroa  ki 
te  wai,  no  reira  aua  tangata  i  totohe  ai,  tatou  ki  uta,  tatou  ki  te 
wai,  te  rongo  etehi,  te  rongo  etehi,  wehea  ake  etehi,  he  hapu  ano, 
he  hapu  ano,  ko  te  hapu  i  a  Tu-wanawana,  i  noho  i  uta,  ko  te 
hapu  i  a  Punga,  i  haere  ki  te  wai,  nga  wehewehenga,  a  Tawhi- 
rimatea. 

Koia  enei  pepeha,  taua  ki  uta,  taua  ki  te  wai,  ka  mea  atu  tera 
e  hiahia  ra  ki  te  wai,  haere  koe  ki  uta,  whakaahua  ki  te  ahi 
rarauhe,  ka  mea  atu  tera  e  pai  ra  ki  uta,  a,  haere  koe  ki  te  wai, 
whakairihia  ki  runga  ki  te  rourou  kai  maoa,  haere  au  i  uta,  ko 
Tu-te-wehiwehi,  ko  Tu-te-wanawana,  ka  wehea  era,  ko  Rongo 
raua  ko  Haumia,  ka  tangohia  ake  raua  e  Papa,  ka  huna  ngaro 
noa. 

Ho  mai  rawa  ki  a  Tu-matauenga,  te  ngaueue,  te  aha,  a  mutu 
noa  iho,  ka  tupu  te  whakaaro  i  a  Tu',  mo  ana  tuakana,  i  whakaaro 


NO      NGA     WAIATA     NEI.  V 

uei  kia  wehea  o  ratou  matua,  a  kaore  uei  i  toa  tahi  ki  te  wha- 
whai,  a  haere  ke  tetehi,  haere  ke  tetehi,  ko  Tu-mataueuga 
anake,  i  toa  ki  te  whawhai  ki  a  Rangi,  raua  ko  Tawhiri-matea, 
ka  tupn  te  whakaaro  o  Tu-mataueuga,  kia  whawhai  ia  ki  oua 
tuakaua,  tokoma  i  taugohia  ake  ra  e  Papa,  ko  Rongo  raua  ko 
Haumia. 

Ka  rapua  nei  e  Tu',  he  ritenga  mana  kia  whawhai,  ka  rapu 
ia  i  a  Taugaroa,  ka  kitea  ki  te  rara,  ka  rapua  kia  taia  he  ku- 
penga,  ka  haoa,  ka  pae  kei  uta,  ka  rapua  ko  Haumia  raua  ko 
Rongo  e  Tu-matauenga,  ana  ka  kitea  e  ia  ki  nga  makawe,  ka 
mahia,  ka  mate  era,  ka  rapu  ano  i  te  whakaaro  moTane-mahuta, 
no  te  mea  kaore  i  koki  mai  hei  hoa  mona,  ka  mahara  ia  kua 
whai  uri  ia,  a  ka  nui  haere,  ka  whakatupu  kino  mai  ki  a  ia. 

Ka  taia  he  mahanga ;  ka  mate  nga  uri  o  Tane-mahuta ;  ko  te 
maori-tanga  o  nga  ingoa  o  enei,  ko  Tangoroa  he  ika ;  ko  Rongo- 
matane,  ko  te  kumara ;  ko  Haumia-tiketike,  ko  te  aruhe ;  ko 
Tane-mahuta,  ko  te  rakau,  ko  te  manu;  ko  Tawhiri-matea,  ko  te 
hau  ;  ko  Tu-matauenga,  he  tangata. 

Ka  mate  ona  teina  i  a  ia,  ka  tahi  ka  wehewehea  ona  ingoa, 
ko  Tu-ka-riri,  ko  Tu-ka-ngnha,  ko  Tu-kai-taua,  ko  Tu-whakaheke- 
tangata,  ko  Tu-mata-wkaiti,  ko  Tu-matauenga. 

I  whakaritea  tonutia  ona  ingoa  ki  a  ratou  ko  ana  tuakana,  a 
tokowha  ona  hoa,  i  kaiuga  katoatia  e  ia  ko  tahi  i  tapn,  ko 
Tawhiri',  ko  tona  whakapakanga,  i  waiho  tonu  hei  hoa  whawhai 
mona,  i  rite  ano  ki  tana  riri  ta  tona  teina  riri. 

I  reira,  ka  nui  haere  te  maramatanga,  katahi  ka  nui  haere 
nga  taugata  i  huna  nei  e  Rangi,  raua  ko  Papa,  ko  te  tupura- 
nga  tangata,  ko  Tu-matauenga  ratou  ko  ana  tuakana,  ko  era 
ano  i  a  Po,  i  a  Ao,  i  a  Te  Kore,  i  a  Te  Kimihanga,  i  a  Runuku 
ma:  Puta  noa  mai  ki  aNgainui  ma,  ki  aWhiro  ma,  a  ki  aTiki 
ma  hoki,  a  wehea  rawatia  ake  te  Rangi,  me  Papa,  kua  nui  noa 
atu  nga  tangata  i  roto  i  te  pouri,  no  reira  ano  te  take  o  nga 
karakia  mauri,  pana  tamariki,  karakia  ranga,  karakia  mahaki, 
karakia  mo  nga  kai,  karakia  mo  nga  taonga,  karakia  mo  nga 
wairua. 


VI  HE      KOEERO      APITI      ANO 

Na  reira  mai  ano  nga  take  o  nga  mahi  a  te  tangata  maori, 
ka  nui  haere  mai  te  pai  te  kino,  te  riri,  te  ata  noho,  me  nga 
tini  mahi  tika  a  te  maori ;  a  tae  noa  mai  ki  te  tupunga  o  Ta- 
whaki,  o  Tuhuruhuru,  o  Maui-tikitiki-o-Taranga,  o  Whakatauihu, 
a  tae  noa  iho  ki  te  whakatupuranga,  i  a  Uenuku,  i  a  Houmaita- 
whiti,  i  a  Toi-te-huatahi. 

Ka  tupu  nei  te  whawhai  a  ratou  i  to  ratou  nohoanga  i  Raro- 
tonga,  ara  i  Hawaiki,  ka  tupu  nui  haere,  nui  haere,  a  ka  rahi, 
ka  tae  ki  te  pokai  tara  a  Manaia.  Tera  take  nui  ano  o  te  wha- 
whai  a  tae  noa  mai  ki  te  kainga  o  nga  popoa  o  Uenuku,  ka 
tahi  ka  whakatika  tonu,  ko  Tamatekapua,  raua  ko  tona  teina 
ko  Whakaturia,  ki  te  kai  i  te  poporo  whakamarumaru  oUenukn, 
otira  he  take  pai  ano  mei  ata  whakaritea  e  ratou,  ina  hoki,  ko 
te  take  tenei,  kainga  ana  nga  pirau  o  te  tapoa  o  Uenuku  e  te 
kuri  a  Tamatekapua,  ko  te  ingoa  o  te  kuri,  ko  Potakatawhiti,  i 
patua  e  Toi  raua  ko  Uenuku,  kimi  noa  a  Whakaturia,  moimoi 
noa  moimoi  noa,  i  a  pa,  i  a  pa,  a  tae  noa  atu  ki  te  pa  i  a  Toite- 
huatahi  ma,  e  moimoi  haere  atu  ana,  ka  tau  mai  i  roto  i  te 
puku  o  Toi,  te  kuri  ra,  e  ka  tahi  ka  haere  tonu  atu  te  tangata 
ra,  ka  tau  tonu  mai  te  kuri  ra. 

A  ka  tahi  ka  whakatauki  iho  a  Toi,  ai,  taurekareka  e,  i 
huna  iho  koe  ki  roto  ki  te  hoparanui  a  Toi,  e  tau  ake  ana  ano 
koe  e  taurekareka  :  Hoki  tonu  mai  a  Whakaturia,  korero  tonu 
atu  ki  tona  tuakana  ki  a  Tama. 

Whakatika  tonu,  ka  marere  nga  kakahu,  kei  te  wai,  kei  te 
tuahu  po  noa,  ao  noa,  po  noa,  ka  kopa  te  toto  o  te  tuahu  a  te 
tangata  ra ;  ka  whakatika  ia  me  tona  teina,  ka  haere,  haere  ana 
tetehi,  i  ona  waewae  ano,  haere  ana  tetehi  i  te  waewae  rakau. 

Na,  ka  tae  ki  te  poporo  rakau,  kai  ana,  hoki  mai,  hoki  atu, 
nawai  i  ngaro,  i  ngaro,  a  ka  kitea,  te  paunga  ake  o  nga  mea  o 
raro,  ka  pureirei  ki  runga  nga  mea  i  toe. 

Ka  tae  atu  te  tohunga  kia  kite,  tae  rawa  atu,  ko  te  poupounga 
o  nga  wae  rakau,  me  nga  wae  tangata,  ka  tahi  ka  whanga  i  te 
ahiahi,  ka  tae  mai,  te  ngaro  taua  maia,  e  wheo  noa  ana  mai, 
me  ona  toko,  ka  maranga  te  huaki,  ka  mau,  tokorua  iho  ano,  i 


N  O      N  G  A      W  A  I  A  T  A      N  E  I  .  VII 

mau  te  teina  ki  te  take  o  te  poporo,  i  mau  atu  tetahi  ki  te  taha 
o  te  akau. 

Te  maunga  ano  i  mau  ai,  tu  tonu  i  runga,  mau  kau  ake  ana 
ki  nga  toko,  te  tata  ake  ki  te  tangata  i  roa  ake,  ka  mea  te  kai 
hopu;  tuaina  ki  te  wai,  ko  etahi,  anana  ki  uta,  ananaki  te  wai, 
kei  ora  ia,  ae  ana  ratou,  ano  ra  ko  Tama',  eii,  ka  ora  rapea  ahau 
e  ka  tuaina  ki  te  moana,  e  ngari  ki  uta,  ka  mate  au. 

Ano  ra  ko  te  kai  hopu,  ae  ana  ara  tuaina  ki  uta,  ana  ka  hinga 
te  whakatikanga  o  Tama',  a  haere  ana  ka  ora,  a  mau  atu  ana  te 
teina,  mau  ka  mau,  ka  takaia  ki  te  takapau,  ki  te  karukaru,  ka 
whakairihia  ki  roto  ki  te  whare,  ka  tahuna  te  ahi,  ka  emi  mai 
te  mano  o  te  tangata  ki  te  haka,  ki  te  waiata,  ki  te  piu,  ki  te 
tutu  kai,  ki  te  tii,  ki  te  ponga,  ki  te  punipuni,  ki  te  takaro,  ki 
te  pukana,  ki  nga  mahi  tinihanga  a  te  maori. 

I  a  po,  i  a  po,  me  te  whakarongo  iho  te  tangata  ra  ki  nga 
mano  o  Uenuku  e  kori  ana  i  roto  i  te  whare,  a  ka  tae  atu  te 
rongo  ki  a  Tamatekapua,  e  kei  te  ora  ano  tou  teina,  kei  runga 
i  te  whare  e  iri  ana. 

Po  iho  ano,  ka  whakatika  mai  taua  maia  ra,  ka  eke  ki  te 
tuanui,  ka  pakarua  iho,  ka  mea  iho  e  tama?  e  a  kei  te  ora  tonu 
koe,  ae,  e  pehea  ana  te  haka  a  te  iwi  na  ?  e  kino  ana,  ekore  koe 
e  pai  ki  a  mea  iho,  ka  tae  te  kino  o  te  haka  a  tenei  iwi.  Me  he 
mea  maku  te  haka,  koia  kau,  a  ki  te  paingia  mai  koe,  kei  te  roro 
au  e  noho  ana,  a  to  putanga  mai  ki  waho,  maku  e  karatiti,  te 
whatitoka  me  te  pihanga. 

A  ka  emi  mai  taua  iwi,  rne  te  haka  ano,  pera  iho  ana  ano  ia, 
a  ka  tukua  iho,  ka  mea  mai — e  haka  ra,  ka  mea  atu  ia,  e  kino 
ana  ahau,  e  ngari  me  heru,  me  tiatia  ki  te  raukura,  me  kakahu, 
ka  pai  ai. 

Herua  ana  ka  pai  rite  ana  ki  tana  i  pai  ai,  ka  tango  ki  te  paki 
whero  o  Uenuku,  ki  te  maipi,  ano  ka  oria  e  te  hau,  te  maunga 
ki  te  tatua,  he  karakia  ano,  te  maunga  ki  te  maipi,  he  karakia, 
te  whakatikanga  ki  runga,  he  karakia  ano.  Te  hakanga  i  haka 
ai  ana  na,  hinga  noa  ake  tetehi  taha,  tetehi  tahi,  puta  noa  ki  te 


VIII  HE      KORERO      APITI      ANO 

whatitoka,  hoki  mai  ki  te  tungaroa,  ka  tu  ano  i  reira,  ka  mea  atu 
taua  maia,  toia  ake  te  tatau,  kia  tuwhera,  e  werawera  ana  ;  ka  toia, 
kawhakatika  ano,  te  pehanga  ki  tetahi  taha,  puta  noa  ki  te  roro, 
te  pehanga  ki  tetehi  taha,  i  te  hokinga  ki  roto,  mae  noa  iho  te 
iwi  ra  anô,  no  taua  tangata  nga  pepeha  a  mua,  ana  na,  me  he 
oturu  nga  karu,  ana  ka  oria  e  te  hau  te  rau  o  te  maipi,  e  rua  ki 
waho,  e  rua  ki  roto,  tu  rawa  mai  i  waho,  ko  Tama'  kei  reira  e 
noho  mai  ana. 

Ana,  kua  kati  tetehi,  me  tetehi,  a  ora  ana  Whakaturia,  heoi 
ano,  ka  tupu  hei  whawhai,  whawhai  nei,  a  tae  noa  ki  te  tomo- 
kanga  o  te  pa  o  Houmaitawhiti,  ratou  ko  ana  tama,  e  Toi  raua  ko 
Uenuku  ka  horo  tenei  ngerengere,  tenei,  tenei,  a  tae  noa  ki  te 
kiri  tangata,  me  te  karanga  noa  nga  mano  o  Hou',  e  Hou'  e  ka 
horo  te  pa  nei. 

Ka  mea  a  Hou  i  tana  pepeha,  tukua  mai,  tukua  mai  ki  te 
paepae  poto  a  Hou' :  Ka  tahi  ka  rua,  ka  toru,  ka  eke  kei  te  paepae 
poto  a  Hou' :  te  whakatikanga  ake  o  Hou'  ratou  ko  nga  tama, 
ano,  ka  oria  e  te  hau,  he  karu  to  ratou,  he  karu  to  nga  maipi. 

Ana  na,  hinga  iho  kotahi  tekau  mano :  no  muri  iho  ka  mate  a 
Hou',  ka  tahi  ka  tupu  te  whakaaro  i  a  Tama',  i  a  Maka,  i  a  Tia, 
i  a  Hei,  kia  heke  mai  ratou,  ki  te  rapu  whenua  mo  ratou,  otira 
i  tika  ai  kua  kitea  ano  tenei  motu  e  tetehi  o  ratou  i  mua  atu, 
whawhai  rawa  ake,  kua  kitea  ake,  ko  te  ingoa,  o  te  tangata  nana 
i  kite,  ko  Ngahue,  ko  te  take  i  haere  mai  ai  ia  no  to  raua  wha- 
whaitanga,  ko  Hine-tuahoanga. 

A  peia  ana  mai  ia,  haere  tonu  mai  raua  ko  tana  ika  ara  ko  te 
pounamu,  a  tae  mai  ana  ki  Tuhua,  ka  noho  i  reira,  ka  tae  mai 
hoki  a  Hine-tuahoanga,  ka  peia  ano  i  reira,  ka  haere  tonu  atu, 
ka  kite,  mai  ki  tenei  motu  e  tu  atu  ana,  ka  haere  tonu,  a  u 
rawa  atu,  i  Arapawanui  ka  noho. 

Ka  waiho  i  reira,  ka  tangohia  mai  e  rua  toka,  ko  Tutaura,  ko 
Kaukaumatua,  ka  hoki  ki  Hawaiki. 

Whawhai  rawa  ake  nei  ratou,  kua  rongo  ake,  ka  tahi  ka  tuaina 
a  te  Arawa,  ka  hinga  i  a  Parata,  i  a  Wahie-roa,  i  a  Ngahue,  ko  te 
tokomaha  o  nga  kai  hahau,  ka  oti,  ka  rongo  mai  etehi,  ka  haere 


NO      NGA      WAIATA      NEI.  IX 

mai  ki  te  tiki  mai  i  aua  toiumga  hanga  waka,  ka  tae  atu,  ka 
tuaina,  ka  oti,  ko  Tainui,  ko  Matatua,  ko  Matawhaorua,  ko 
Kurahoupo,  ko  Tokomaru. 

Ka  oti,  ka  toia  ki  waho,  ka  whakaaro  a  Tama-te-kapua  ki  tetehi 
tohunga  mo  runga  i  a  te  Arawa,  ka  mamingatia  a  Ngatoro-i-rangi 
raua  ko  tana  wahine  ko  Kearoa,  ki  te  whai  i  te  kawa  o  tona 
waka,  me  Kearoa  ki  te  whakamama  i  te  kohukohu  ruahine 
whakanoanga  ka  eke  mai  ki  runga,  ka  maranga  nga  ra  o  te 
waka  ra,  ana  riro  tonu  mai. 

Kaore  ko  Tainui  ke  tona  waka,  ka  rere  mai  nei,  ka  mahue 
atu,  ko  Ruaeo  i  Hawaiki,  ka  riro  mai  te  wahine  a  Whakaotirangi 
i  a  Tama,  rere  mai,  a  te  moana,  ka  rapu  noa  a  Rua',  ki  tana 
wahine,  ka  tahi  ka  mahara,  kua  riro  i  a  Tama'. 

Ana,  ka  tahi  ka  makere  ki  te  wai,  kei  tango  rawa  mo  te 
wahine,  ka  wehea  te  ata,  me  ona  whetu,  te  ahiahi,  me  ona 
whetu,  ana  ka  he  noa  iho  te  whakaaro  o  nga  tangata  o  runga  i 
a  te  Arawa,  ka  pohauhau  noa  iho,  otira  tera  ano  tetahi  take  i  he 
ai,  ko  te  putanga  o  Ngatoro',  ki  runga  i  te  tuanui  o  te  whare  o  te 
waka,  ka  whitikiria  e  ia  te  taura  ki  nga  huruhuru  o  Kearoa. 

Ka  mauri  tetehi  pito  ki  tona  ringa,  i  tupato  hoki  ia,  ki  tana 
mahi  tahae  o  mua,  o  tona  tahaetanga  mai  hoki,  i  muri  i  a  ia, 
ka  tae  atu  a  Tama',  ka  mau  ki  te  wahine,  me  te  taura  e  maro 
ra,  me  te  kumekume  ano  a  Ngatoro',  whitikiria  iho  e  Tama'  ki  te 
kiato  o  te  waka,  maro  tonu,  ana,  a  riro  atu  te  wahine  ki  a  ia.  Te 
haerenga  iho  o  Ngatoro',  kua  riro  atu  tona  wahine  heoi  ka  pouri 
tona  ngakau,  ka  tahi  ka  tino  whakahekea  te  waka  ra  e  ia  ki  te 
korokoro  o  te  Parata. 

Ka  haere  a  nawai,  nawai,  a  ka  ngaro  katoa  te  ihu,  tango  ake 
ki  te  tainga  wai,  na  te  mea  ano  ka  rere  tupou,  ana  tataka  ana 
nga  matenga  ki  raro,  ka  whakaputa  ake  a  Hei  ki  runga,  maranga 
rawa  ake,  kua  roa  te  hekenga,  ka  pa  te  karanga.  Ngatoro'  e,  e 
ka  taka  te  urunga  o  Kea',  ka  tahi,  ka  rua,  ka  toru. 

Ka  tahi  ka  whakatika  a  Ngatoro',  kei  te  karakia  i  te  waka  ra, 
ko  tana  karakia  tenei : — 

b 


X  HE      K  O  R  E  R  O      APITI      ANO 

Takina  te  kawa,  he  kawa  tua-tahi, 

T&kina  te  kawa,  he  kawa  tua-rna, 

Takina  te  kawa,  he  kawa  tua-torn, 

Takina  te  kawa,  he  kawa  tua-wha3 

He  kawa  tua-rima, 

He  kawa  tua-ono, 

He  kawa  tua-whitu, 

He  kawa  tua-waru, 

He  kawa  tua-iwa, 

He  kawa  tua-ngahnru, 

Takina  te  kawa,  he  kawa  rna  Tangaroa, 

Ka  pipi,  ka  wawai, 

Ka  whanake  i  raro  i  ona  taranga, 

Tutuki  te  rangi, 

Eke, 

Eke  Tangaroa, 

Eke  panuku, 

Ui,  e, 

Taiki  e, 

Tena  to  tu  tau  e  Rongo  ka  whai. 

Te  kawa  Tuai-nuku, 

Tuai-Rangi, 

Tuai-Papa, 

Tuai-Tane, 

Rua  Nuku  a  tua  i, 

A  tua  i,  a  tua  i, 

Unuhia  ko  te  pon  mua, 

Ko  te  pou  roto, 

Ko  te  pou  te  wharaunga, 

He  Atu  rangi-mamao, 

Hekeheke  iho  i  runga  i  o  hara, 

Takiki  whara  te  ara  o  Ngatoro', 

He  ara  whano  ki  te  po, 

Te  po  nui,  te  po  roa, 

Te  po  matirerau, 

Te  po  whai  ariki, 

A  ko  taku  waka, 

Ko  te  Arawa-nihopopo, 

Ngahue  i  te  Parata, 

Eke, 

Eke  Tangaroa, 

Eke  panuku, 

Ui  e, 

Taiki  e. 

Tere  ana  i  runga  te  waka  ra,  i  te  karakiatanga  a  Ngatoro-i- 
rangi,  tere  rawa  ake  ki  runga,  kua  pau  atu  nga  kai,  i  te  hekenga 
atu  ki  te  korokoro  o  te  Parata. 


NO      NGA      WAIATA      NEI.  XI 

No  reira  ano  a  te  rnaori  pepeha,  mo  te  kai  iti,  kore,  ekore  noa 
ana  te  kai,  e  iti  noa  ana  te  kete  kai,  '  ko  te  rukuruku  a  Whaka- 
oti-rangi,'  mo  te  rukuruku  mo  te  kore  kai,  i  pau  tonu  atu  hoki  nga 
kai  i  te  hekenga  ki  te  korokoro  o  te  Parata  ;  te  korokoro  o  te  Pa- 
rata,  ko  te  taepaepatanga  o  te  rangi ;  ka  rere  mai  nei,  a  tae  noa 
mai  ki  Whanga-paraoa,  ka  kite  mai  ki  uta  e  ura  atu  ana  te  Po- 
hutukawa,  a  whiua  ana  nga  kura  a  Tauninihi  ki  te  moana,  ka 
u  ki  uta,  ka  whiua  atu  ki  uta  nga  kumara  o  mnga  i  a  te  Arawa, 
e  tupu  mai  nei  ano  i  te  pari  i  Whanga-paraoa. 

A  kitea  ana  nga  kura  o  Tauninihi  ki  te  one  o  Mahiti,  na 
Mahina  i  kite,  koia  tenei  pepeha  mo  te  mea  kite,  eka  kitea  te 
taonga  makere.  Kaore  e  hoatu  e  ahau,  ta  te  mea,  '  ko  te  pare- 
kura  kite  a  Mahina.' 

E  ki  ana  i  whiua  ai,  he  kura  te  Pohutukawa,  kite  rawa  ake, 
kua  horo,  a  hinga  noa  iho  tana  whakaaro,  mo  te  maumau-ranga 
o  ana  kura  i  whiua  ra  ki  te  wai,  rongo  rawa  ake,  kua  kitea,  tae 
rawa  atu  ki  te  tiki,  kihai  i  riro  mai,  a  mau  tonu  nei  hei  whaka- 
tauki  ma  matou,  e  takoto  mai  nei  ano  aua  kura,  kei  a  Te  VvTha- 
nau-Apanui,  a  tae  noa  mai  ki  tenei  ra. 

I  reira,  ka  tukua  mai  i  uta  a  Taikehu  ma,  ki  te  taunaha  haere 
mai,  i  nga  whenua  katoa  o  te  tahatika,  a  Maraenui,  Opitiki, 
Ohiwa,  Whaka-tane  te  Awa-a-te-atua,  Maketu,  Tauranga,  ka  tahi 
ratou  ka  noho  i  reira,  me  te  rere  haere  atu  te  waka  ra  a  te 
Arawa,  mea,  mea,  a  ka  taka  kei  waho  o  Maketu,  ka  kite  atu  a 
Tama-te-kapua  ki  te  more  o  Maketu.  Ka  taunahatia  atu  e  ia,  ko 
te  kuraetanga  o  tona  ihu. 

Ka  kite  hoki  a  Hei,  ka  taunahatia  hoki  e  ia  a  Otawa,  ko  te 
takapu  o  Wai-tahanui-a-Hei,  ka  kite  hoki  a  Tia,  ka  taunahatia 
hoki  e  ia  tona  wahi,  ko  te  takapu  o  Tapui-ika-nui-a-Tia,  ka  tau- 
nahatia  e  Naki  a  Motiti,  ko  Motiti-nui-a-Naki,  ka  tukua  nga 
punga  ka  tau  te  waka  ra  i  te  po,  i  te  po  e  moe  ana. 

Ka  whakatika  a  Euaeo  i  Maketu,  kua  u  noa  mai  ia  i  runga  i 
tona  waka  i  aPukatea-wai-nui,  a  Euaeo  i  whakarerea  atu  ra  i  runga 
i  a  te  Arawa,  a  i  tangohia  mai  tana  wahine  e  Tama-te-kapua  a 
Whaka-oti-rangi,  a  no  muri,  ka  rere  mai  tana  waka,  a  u  mai  ai  ki 


XII  HE      KORERO      APITI      ANO 

Maketu,  kua  u  mai  tana  i  te  tuatahi,  a  whakatika  nei  a  Ruaeo, 
ki  te  whiu  atu  i  nga  matau,  a  mau  ana  i  nga  kiato  o  te  waka,  a 
toia  ana  mai  ki  uta,  kua  takoto  atu  nga  neke  i  te  hokowhitu  ra, 
i  te  one  o  Maketu,  toia  ake  ki  uta  takoto  ai  i  te  po. 

Ka  noho  a  Rua',  i  raro  i  te  papa  o  te  waka  whakatangi  ai  i 
tana  koauau,  ana  te  marangatanga  ake  o  te  wahine  ra,  rere,  ko 
Rua',  e  noho  ana,  a  moe  tonu  iho  raua. 

Ka  mea  atu  a  Rua',  e  whae  hoki  atu  ki  tau  tane,  e  ngari.  ka 
whakatangi  au  i  taku  koauau,.i  taku  pu  torino,  kia  rongo  mai 
korua  ko  Tama',  a  mau  e  mea  atu  ki  a  Tama',  aue,  he  moemoea 
naku,  ko  Rua'  e  whakatangi  ana  i  ana  pu  i  tenei  po,  a  mana  e 
patu  i  a  koe. 

Hoki  ana  taua  wahine,  ka  moe  ano  raua,  ka  pena  ano  me  nga 
kupu  i  mea  atu  ra  a  Rua'  ki  a  ia,  a  rite  tonu ;  ka  ^patu  a  Tama' 
i  a  ia  i  te  ata,  e  rotua  ana  e  Rua'  te  waka  ra  kia  moe  tonu,  a  ao 
noa  te  ra  morunga  noa  mai,  te  rotu,  he  karakia  ano.  I  te  ata 
ka  pa  te  rakau  a  Rua'  ki  te  waka  ra,  oho  rawa  ake,  kua  awatea 
noa  ake,  tahuri  rawa  iho  ki  raro  i  te  waka,  e  noho  ana  te  hoko- 
whitu  o  Rua'  i  raro,  ano,  kei  te  au  o  Karewa  e  noho  ana,  ka  puta 
nga  tangata  o  te  waka  ki  runga,  e  tu  ana  a  Rua'  i  waenga  o  te 
hokowiiitu  ra. 

Ka  mea  atu  a  Rua',  whakatika  mai  ki  runga  taua  ka  whawhai, 
tou  kotahi,  toku  kotahi,  ma  tou  kaha  e  pai  ana,  ma  toku  kaha, 
kia  penei  rawa  ake  koe,  i  te  whenua  e  takoto  ana. 

Kei  runga  taua  maia  a  Tama',  me  te  maipi,  he  maipi  kura 
tana,  ta  Rua',  waiho  tahi  tonu  ta  Tama'  ki  a  Rua',  tukua  atu  e 
Rua',  tera  te  haere  ra,  mahue  ake  te  maipi  kura  a  Rua',  tango- 
hanga  atu  ki  nga  ringaringa  o  Tama-te-kapua,  ko  nga  ringa  ko 
te  maipi  ana  takoto  ana  i  raro,  maranga  ake,  maranga  ake,  ka 
tua-rua,  tua-toru,  ka  tohe  tonumai  a  Tama',  ka  tua-wha,  tahi  ano 
te  naomanga  iho  a  Rua'  ki  te  rapoi  kutu  nei,  ana  mau  tonu  iho 
ki  te  taringa  o  Tama',  ana  mau  tonu,  te  taea,  te  wewete  e 
Tama'. 

Ka  mea  atu  a  Rua',  ka  mate  koe  i  au,  waiho  mau  ta  taua  wa- 
hine,  hei  utu  mou,  ka   mate   na  koe,  kihai  taua   maia  i  rongo 


NO      NGA      WAIATA      NEI.  XIII 

kupu  atu,  e  tu  porangi  noa  ana  ki  te  rakuraku  i  te  mangeo,  a 
haere  ana  a  Rua',  me  te  hokowhitu  ra  ki  te  rapu  kainga  ke  atu 
mo  ratou,  mei  tahuri  taua  iwi  ki  te  whawhāi  ki  a  Tama'  ma,  kua 

mate  noa  iho. 

He  tangata  roroa  enei  tangata,  ko  Tama',  e  iwa  te  roa,  ko 
Rua',  tekau  matahi  te  roa,  kaore  nei  ano  he  tangata  o  muri  nei 
hei  rite  i  enei  maia,  kotahi  tonu  to  naianei,  ko  Tu-hou-rangi,  e 
iwa  te  roa,  kei  te  keke  rua  te  kumi,  i  kite  ake  ano  nga  uri  nei  i 
nga  iwi,  e  whakaturia  ana  e  nga  tohunga  ki  nga  tuaahu,  hei 
whangairanga  mo  nga  patunga  tapu  maori,  mo  nga  rau  taewa, 
kumara,  ika  patunga  tangata,  aha  aha  noa  iho,  e  kitea  te 
tangata,  me  nga  kakahu  me  nga  mea  pai,  e  kitea  ki  te  wha- 
kinga  o  aua  wheua  i  nga  ra  e  kitea  ai.  A  no  te  horonga 
ano  o  Mokoia  nei  ka  riro  pea  i  a  Nga-Puhi.  A  muri  iho  i 
te  whawhaitanga  a  Rua'  ma  ra,  ka  noho  nei  a  Tama'  ratou  ko 
ana  hoa  i  Maketu,  me  nga  tamariki,  roa  kau,  ka  marara  haere, 
ko  Ngatoro-i-rangi,  i  haere  ki  nga  raorao  ki  te  takahi  waipuna 
i  reira,  a  haere  ana  ki  nga  maunga  ki  te  whakanoho  atua  Patu- 
parehe  ki  reira,  hoki  mai  ana  ki  Maketu,  noho  ai,  a  whawhai 
rawa  ake  nei  a  Tama'  raua  ko  Kahu-mata-momoe,  haere  tonu  mai 
a  Tama'  raua  ko  Ngatoro',  ki  Tauranga  ka  kite  i  a  Taikehu  e 
noho  ana  i  reira,  e  mahi  kai  ana  ma  ratou,  koia  te  ranga  a 
Taikehu,  i  tua  atu  o  Motu-hoa,  mahue  iho,  ka  haere,  ka  noho  ki 
Kati-kati,  ka  kai  ratou  i  reira,  pau  ana  a  nga  hoa,  katikati  tonu 
a  Tama',  waiho  tonu  iho  hei  ingoa  mo  tera  wahi  a  Kati-kati-o- 
Tama-te-kapua,  noho  rawa  mai  i  Whakahau,  te  whakahaunga  atu 
ano  i  te  kai,  haere  tonu  ratou  ko  Ngatoro'  ma,  waiho  iho  hei 
ingoa,  a  tae  atu,  mea,  mea,  Whitianga  ko  Whiti-a-ngaira  o  ratou 
i  taua  awa,  mea,  mea,  Tangiaro,  ko  te  kowhatu  whakairi  a  Nga- 
toro-i-rangi  kei  reira,  a  noho  rawa  mai  i  Moe-hau,  i  Hau-raki. 

Ka  tuturu  te  noho  i  reira,  a  mate  noa  iho  ld  reira,  kei  reira 
ano  e  tanu  ana ;  ka  mate  ia,  ka  ki  ake  ki  ana  tamariki,  kia  hoki 
atu  ki  Maketu,  ki  te  whakatau  i  ana  whanaunga,  ae  ana  raua, 
hoki  ana. 

E  ngari,  mei  noho  tonu  iho  i  konei,  kua  riro  ano  a  Hau-raki  i 
nga  uri  o  Tama',   ka  whakaatu  ake  i  a  Kaukau-matua,  nana 


XIV  HE      KORERO      APITI      ANO 

i  huna  ki  raro  i  te  pihanga  o  te  whare,  a  hoki  ana  ana  tama,  me 
Ngatoro',  ki  Maketu  noho  ai,  i  te  taenga  atu,  ka  kawea  ki  te 
wai  ki  te  whakaruku  i  a  ia,  e  haere  tapu  tonu  ana  mai,  i  te  tanu- 
manga  i  a  Tama-te-kapua,  ka  tahi  ka  huhua,  ka  noa. 

A  moe  tonu  iho  i  te  tamahine  a  Ihenga,  ka  rapua  a  Kaukau- 
matua,  a  ka  kitea,  muri  iho,  ka  hapu  te  wahine  a  Kahu-mata- 
momoe,  ka  mau  a  Ihenga  ki  nga  kuri  hei  whakangau  kiwi,  a 
haere  ana,  ka  rana  Hakomiti  atu  te  ara,  a  Paritangi. 

Ka  whaia  nei  te  kiwi  a  te  kuri  ra,  mau  rawa  atu,  i  roto  i  te 
wai,  kai  tonu  i  te  mataitai  o  taua  roto,  rukuruku  tonu  i  te  wai, 
a  hoki  mai  ana  ano  ki  ona  rangatira,  me  te  hari  mai  ano  i  tana 
kiwi,  ka  tae  ki  te  aroaro  o  tana  matua,  ka  whakaruakina  te 
kiwi,  me  nga  mataitai  i  kainga  matatia  e  ia  ra. 

A,  te  kitenga  o  Ihenga  i  te  maku,  me  nga  ika,  ka  mahara  ia, 
he  moana,  a  ka  nui  ake  tona  hari,  hoki  hari  ana  ia  ki  Maketu, 
i  reira  ka  kawea  kia  whakawaituhitia  te  wahine  ra,  ka  mutu,  ka 
tahi  ka  haere  ki  te  rapu  i  te  kainga  i  haere  ra  raua  ko  tana 
kuri. 

Aue,  ka  kitea  he  moana,  ko  te  Roto-iti,  taunahatia  iho,  haere 
atu  ko  Roto-rua,  ka  kitea  e  tere  ana,  taunahatia  iho,  ka  haere  atu 
ki  tetehi  taha,  ana  rokohanga  atu,  he  tangata  e  noho  ana  i  tetehi 
taha  o  taua  roto,  ka  tahi  ka  mahara,  kia  tango  maminga  ia  i 
taua  kainga,  a  haere  ana  ki  te  rapu  i  te  tuaahu  tangata,  me  te 
tuaahu  o  tana  kupenga,  ka  kitea,  ka  tango  ia  i  nga  kowhatu 
papai,  rimurimu  tawhito,  ka  haere  ki  roto  ki  te  wahi  ururua, 
peka  puhou,  koromuka,  karamu,  ka  tu  nga  tokotoko  ki  roto  ki  te 
otaota,  me  nga  harakeke,  ka  tahi  ka  haere  kia  kite  i  te  kainga 
o  te  tangata  whenua. 

Ka  kitea  mai  e  haere  atu  ana,  ee,  he  manuhiri !  he  manuhiri ! 
e  haere  mai  nei !  ka  pa  te  karanga,  tau  kau  ki  raro,  kihai  i 
waiho  ma  te  tangata  whenua,  kei  runga  a  Iheuga,  titikai,  titikai 
o  te  tangata,  a  tango  rawa  i  toku  kainga,  ka  titiro  hoki  ki  te 
whata  o  te  aruhe,  o  te  mataitai,  ki  te  pu  o  te  kupenga,  na  reira 
ano,  ka  whakatumatuma,  te  tohetohe  ki  te  whakatuma,  nawai 
hoki  koe  i  ki,  a,  hei  tango  i  toku  kainga,   haere  atu,  haere  atu. 


KO      NGA     WAIATA      NEI.  XV 

haere  atu,  waiho  iho  tē  kainga  o  tenei  tangata  o  tua  iho,  o  tua 
iho. 

Ka  mea  atu  te  tangata  nona  te  kainga,  a  Maru-punga-mri,  te 
tama  a  Tua-Eoto-rua,  e  hara  i  a  koe  tenei  kainga,  noku  ano,  kei 
whea  koia  tou  pa,  tau  tuaahu,  tau  kupenga,  me  tau  ngakinga 
kai. 

Ka  mea  atu  a  Ihenga,  haere  mai  kia  kite,  haere  ana  ratou,  ka 
eke  i  runga  i  te  puke,  ka  mea  atu  a  Ihenga,  ara,  taku  kupenga 
e  iri  mai  ra,  kaore  he  parihoro  maunga,  te  pa  e  tu  mai  ra,  kaore, 
he  ururakau,  taku  tuaahu  e  tu  mai  nei,  kei  tahaki  atu  i  tau, 
tena  i  ana  taua  ka  haere  ki  te  titiro  i  taku  tuaahu,  me  he  mea 
ka  kite  koe  i  taku  pa  me  taku  kupenga,  haere  ana,  ka  kite  ia 
e  tu  ana  i  roto  i  te  ururua,  a  whakaae  kau. 

A  riro  ana  te  kainga  i  a  Ihenga  noho  tonu  iho  ia  i  reira,  ka 
heke  nga  uri  o  Tua-Roto-rua,  ko  tetehi  rahinga  i  te  motu  i 
Mokoia  e  noho  ana,  ko  tera  i  a  Kawa-arero,  i  a  Mata-aho. 

Ko  Ngatoro-i-rangi,  i  haere  ki  nga  whenua  ki  te  takahi  wai 
puna,  mo  nga  wahi  wai  kore,  a  tae  noa  atu  ki  te  mania,  ka 
wekua  tona  pake  e  te  rakau,  ka  motu  nga  hukahuka,  a  tupu 
tonu  ake  hei  rakau  nui,  me  te  Kahikatea  nei  ano  te  rarahi. 

Piki  atu  he  maunga,  waiho  iho  ona  tapui  i  reira,  he  Patupa- 
rehe,  kua  kite  ano  enei  whakatupuranga  i  taua  atua  nei,  he  atua 
kino,  aha  koa  tokomaha  ki  roto  ki  te  whare,  nowhea  e  rere  te 
rnorehu,  a  noho  rawa  atu  a  Ngatoro',  i  Taupo,  ka  kite  ia  i  te 
huka  o  runga  o  Tongariro,  ka  minamina  ia  ki  te  piki  atu,  a  piki 
atu  ana,  ka  mea  iho  ano  ia  ki  nga  hoa  i  noho  iho  i  te  kainga, 
kaua  e  kai  ake  i  muri  nei,  kia  hoki  iho  ra  ano  au,  ka  kai  tahi 
ai  au,  me  koutou,  ka  piki  atu  ia,  ki'  ano  i  ata  eke  noa,  ka  kai 
ake  te  hunga  o  muri,  a  ka  eke  whakauaua  ki  te  keokeonga  o  te 
maunga  ka  whano  mate  taua  maia. 

Ka  puta  mai  he  kaha  ki  a  ia,  ka  karanga  ia  ki  tetehi  ahi  mona 
kia  ho  mai  i  Hawaiki,  a  ho  mai  ana.  ka  rawa  mai,  i  Whakaari,  i 
Mau-tohora,  oKakaru,  Roto-ehu,  teRoto-iti,  Roto-rua,  Tara-wera, 
Pae-roa,  Orakeikorako,  Taupo,  ka  eke  atu  ki  a  ia  e  noho  mai  ra 


XVI  HE      KORERO      APITI      ANO 

i  Tongariro,  heoi,  ka  ora  taua  maia,  ka  hoki  iho,  ka  hoki  mai 
ki  Maketu  nei ;  hoki  mai  ai,  ka  tae  mai  te  rongo  o  Hawaiki, 
ki  Maketu,  na  o  ratou  tuahine  i  kawe  mai  te  korero. 

Kaore  o  raua  na  waka,  he  mea  eke  mai  i  runga  i  te  Taniwha, 
ko  te  ingoa,  ko  Maru,  ko  te  ingoa  o  nga  wahine,  ko  Kui-wai,  ko 
Haunga-roa,  ka  tae  mai  ki  tenei  motu,  te  unga  mai,  kei 
Whangara,  haere  mai  Kaingaroa,  ko  Kaingaroa-o-raua,  ka  eke 
i  Piopio,  ka  noho     *     *     * 

Ka  haere  raua  i  te  taha  o  te  puia  i  raro  o  te  maunga,  ka  haere 
i  te  akau  o  Eoto-rua,  a  tae  atu  ki  Maketu,  ka  kitea  he  totara  i  te 
whenua,  ka  tae  atu  ki  te  pa,  ka  kitea  ko  raua,  ka  tangi  te  tawhiri, 
a,  kihai  i  tae  stu  ki  te  pa,  he  tapu,  ka  mea  iho  nga  tungane,  he 
aha  ta  korua  i  kitea  mai  ai,  a  noho  ake  ana  hoki  korua,  te  piki 
ake,  kia  kite  matou,  kia  tangi  tahi  ai ;  nei,  ka  mea  ake  raua,  kei 
whea  a  Tama'  raua  ko  Ngatoro',  ko  Hei,  ko  Tia,  ko  Maka,  ko 
Tu-horo-mata-kaka  ?  ara,  ko  ratou,  kua  mate  a  Tama',  ko  matou 
ano  tenei,  a  haere  iho  ki  te  whakaruku  i  a  maua,  ki  te  whangai 
hoki  i  to  maua  hau,  kua  kanga  koutou  e  te  tini  o  Manahua. 

Ka  marere  nga  kakahu  o  te  tini  maia  raka,  kei  te  wai  kei  te 
whakaruku  i  a  ratou,  ko  te  karakia  tenei : — 

Ei, 

Tena  te  pukepuke  ka  tu, 

Ka  tu  ki  tai, 

Ka  tu  ki  te  wai, 

Ka  tu  ki  moana-uriuri, 

Ka  tu  ki  moana  waiwai, 

Ka  tu  ki  te  ahunga  i  uta, 

Ka  tu  ki  te  aponga  i  toi, 

Ka  tu  i  tenei  ahiahi, 

Ko  te  ahiahi  o  tenei  puke, 

Ko  te  ahiahi  o  enei  nga  atua, 

E  rua  puke,  ei. 

Tena  toko, 

Toko  ka  tu, 

Ka  tu  ki  tenei  puke, 

Ka  tu  ki  te  ahunga  i  uta, 

Ka  tu  ki  te  aponga  i  tai, 

Ka  tu  ki  te  ahunga  i  Hawaiki, 

Ko  te  toko  o  tenei  tarukengn, 


NO      N6A      WAIATA     NEI.  XVII 

Ko  te  tarukenga  o  tenei  ki, 

Ko  te  tarukenga  o  enei  tama, 

Ko  te  tarukenga  o  enei  nga  tauira,  ei. 

Tena  te  whakaruku, 
Ko  te  whakaruku  o  enei  nga  mahi  nei, 
Ko  te  whakaruku  o  enei  nga  tama, 
Ko  te  whakaruku  o  enei  nga  tauira,  ei. 

Tena  te  wai  ka  rere, 

Ka  rere  ki  mua  'ahu. 

Ka  rere  ki  roto  'ahu, 

Ka  rere  ki  nga  pu, 

Ka  rere  ki  nga  take, 

Ka  rere  ki  nga  kaupapa, 

Ka  rere  ki  nga  atua  kiato,  ei. 

Ko  tama  i  whakaputa, 
Ko  te  whakaputa  o  tenei  ki, 
Ko  te  whakaputa  o  tenei  kanga, 
Ko  te  whakaputa  o  enei  tohunga, 
Ko  te  whakaputa  o  enei  kanga, 
Ko  te  whakaputa  o  enei  atua, 
Ko  te  whakaputa  o  enei  tama, 
Ko  te  whakaputa  o  enei  tauira. 

He  whakaputanga, 
He  tarukenga, 
He  ngakinga  inate, 
He  rapunga  utu  mokn, 
No  enei  tama, 
No  enei  tauira. 

Hinga  noa  mai, 
Mate  noa  mai, 
Ki  runga  ki  tenei  puke, 
Ki  raro  ki  enei  toko, 
Hei  tarukenga, 
Hei  ngakinga  mate, 
Mo  tenei  ki, 
Mo  tenei  kanga. 

Ka  mutu,  ki  te  wai,  kei  uta,  kaore  i  whakina  nga  tahinga  o  te 
marae,   me  nga  tunga  toko  o  reira  ka  keria  te  rua  haeroa  te 
rua  o  te  ngana,  koia  tenei  te  karakia  : — 
Ei, 

Tena  te  rua  ka  keri, 
Ka  keri  ki  raro  Nuku, 
Ka  keri  ki  raro  take, 

C 


XVIII  HE     KOKERO      APITI     ANO 

Ka  keri  ki  raro  Papa, 
Ka  keri  ki  raro  Aio  oi, 
Ko  raro  Aio  o  te  po, 
Te  po  nui, 
Te  po  roa, 

Te  po  matire  rau,  a  enei  nga  tohunga, 
Koi  te  matire  rau, 
Koi  te  matire  rau  a  enei  nga  atua, 
Koi  te  matire  rau  a  enei  tama, 
Koi  te  matire  rau  a  enei  tauira. 

Ka  mutu,  ka  tango  i  te  kakahi,  hei  awhe  i  nga  wairua  ki 

roto,  ka  mea  : — 

Ei, 

Tena  te  kakahi  ka  kopi, 

Ka  kopi  ki  runga, 

Ki  a  Eēhua  i  runga, 

Ki  a  Atutahi  i  runga, 

Ki  a  Matariki  i  runga, 

Ki  a  Autahi  i  runga, 

Ki  a  Tawera  i  runga, 

Ki  te  Marama  i  runga, 

Ki  te  Ea  i  runga, 

Ki  a  Eangi-nui, 

Ki  a  Eangi-roa, 

Ki  a  Eangi-pouri, 

Ki  a  Eangi-potanga, 

Ki  a  Eangi-whetu-ma, 

Ki  a  Eangi-whekere, 

Ki  a  Eangi-pakakina, 

Ki  a  Ao-nui, 

Ki  a  Ao-roa, 

Ki  a  Ao-kahiwahiwa, 

Ki  nga  pu, 

Ki  nga  take, 

Ki  nga  tohunga, 

Kia  whakarongo  mai  ki  tenei  ki, 

Ki  tenei  tauira, 

He  tarnke, 

He  rapunga  utu, 

He  rapunga  mate  oi, 

Koi  te  rapunga  o  Tu, 

He  awhenga, 

He  pokinga  i  ena  tama, 

I  ena  tohunga, 

I  ena  atua, 

I  ena  mana, 

I  ena  karakia, 


NO     NGA     WAIATA     NEI.  XIX 

ī  ena  tauira, 

Koi  te  kopinga  mii  a  enei  tohuriga, 

Koi  te  kopinga  nui  a  enei  nga  atua  kiato. 

Ka  awkea  ki  roto  : — 

He  awhenga, 

He  pokinga, 

He  tanumauga 

He  patunga, 

No  ena  patu, 

No  ena  kaha, 

No  ena  riri, 

No  ena  patu, 

No  ena  toa, 

No  ena  korero, 

No  ena  wananga, 

No  ena  kai  taua, 

Ka  patu  ki  raro  Nuku, 

Ka  patu  ki  raro  Papa, 

Ka  patu  ki  raro  take, 

He  tukunga  iho  ki  raro, 

Kia  kai  ake  nga  tini  i  raro  na, 

Nga  mano  i  raro  na, 

Ena  nga  atua, 

Ena  nga  pu, 

Ena  nga  take, 

Ena  nga  tauira, 

O  karakia  mana,  e  noho  mai  na, 

A  mea,  amea  mana, 

A  mea  mana, 

E  awhe  ana  e  patu  ana, 

E  huna  ana, 

E  tukituki  ana  ki  roto  ki  tenei  rua, 

Ki  tenei  kakahi, 

Ko  te  kakahi  a  enei  tama, 

A  enei  tauira. 

Ka  pokipoki  nga  ringa,  a  ka  taupokipoki  te  maro  rakau,  ka 
taupokipoki,  ka  ranga  te  kete  : — 

Eangaranga  ra  taku  kete, 

Hei  moenga  mo  aku  tama, 

Taku  kete  mo  aku  tama, 

Ka  riro  taku  kete, 

Mo  aku  tama  kua  mate  taku  kete, 

Hei  moenga  mo  aku  tama  kua  ngaro  taku  kete, 

Hei  moenga  mo  aku  rei  taku  kete, 


XX  HE      KORERO     APITI     ANO 

Aku  rei  ka  riro  taku  kete, 

Aku  rei  kua  mate  taku  kete, 

Aku  rei  ka  ngaro  taku  kete, 

Ko  te  kete  na  wai, 

Ko  te  kete  na  nga  atua, 

Ko  te  kete  na  nga  tohunga, 

Ko  te  kete  na  nga  pu, 

Ko  te  kete  na  nga  kaupapa, 

Ko  te  kete  na  nga  ruahine, 

Ko  te  kete  na  nga  tohunga  kiato, 

Wawao,  wawao  ra  taku  kete, 

Hei  waonga  mo  koutou  taku  kete, 

Mo  koutou  ko  nga  tohunga,  taku  kete, 

Mo  koutou  ko  ii  ga  atua, 

Mo  koutou  ko  nga  pu, 

Mo  koutou  ko  nga  karakia, 

Mo  koutou  ko  nga  mana  taku  kete, 

Ko  te  kete  na  wai, 

Ko  te  kete  na  nga  ruahine, 

Na  mea,  na  mea, 

Na  koutou  na  ena  pu, 

Na  ena  take, 

Na  ena^nga  atua  kiato. 

He  maha  nga  karakia  mo  te  tarukenga,  mo  tenei  hanga  mo 
te  kanga,  kihai  i  ata  whakina  mai,  he  tupato  no  nga  tohunga,  kei 
apitia  ki  te  kai,  he  aroha  hoki  ki  nga  karakia  o  mua,  a  nga 
matua,  a  nga  tupuna  o  namata. 

I  te  ata,  ka  huhua  te  purenga  ra,  whakamama  rawa,  horohoro 
rawa,  ka  noa ;  ka  tahi  ka  rapu  i  tetehi  waka  hei  hokinga  ki 
tawhiti,  ki  te  rapu  utu  mo  to  ratou  kanga,  ka  mea  etehi  o  nga 
rangatira,  kei  hea  ra  he  waka?  aua  hoki,  ka  mea  atu  nga 
wahine  i  tae  mai  ra  i  Hawaiki. 

Tenei  ano  te  rakau  i  kitea  e  maua,  kei  te  ara,  me  tiki  me 
kari,  ka  tikina  ka  karia  a  huaina  iho  tona  ingoa,  ko  Totara- 
keria,  oti  ka  oti,  ka  hoea  ki  tawahi,  ko  nga  tangata  i  runga, 
ko-tahi  ma-whitu,  ka  u  atu  ki  tawahi,  rokohanga  atu,  e  tuwhera 
ana  nga  hangi,  e  pae  ana  nga  rautao  nga  wahie,  nga  kowhatu,  a 
takoto  ana  te  rau  ma-whitu  ra  i  roto  i  te  hangi,  tahuri  atu  tahuri 
mai,  ki  te  motomoto  i  nga  ihu,  i  nga  kanohi,  takoto  ana  i  roto  i 
nga  hangi,  ko  nga  patu,  he  patu  poto  kau,  he  meremere,  he 
onewa,  he  patu  paraoa,  he  patu  pounamu,  ko  nga  tohunga  i 
haero  tonu  ki  roto  ki  te  tuaahu. 


NO     NGA     WAIATA     NEI.  XXI 

Takoto  nei,  takoto  nei  a  ao  noa  te  ra,  ka  tae  mai  nga  tohunga 
ki  te  hora  rau  ki  te  tuaahu,  he  pera  tonu  i  nga  ata  katoa,  pono 
rawa  mai,  e  putu  ana  i  roto  i  te  hangi,  ka  pa  te  karanga,  ee — tenei 
te  tini  o  Ngatoro',  o  Tama',  kei  roto  i  te  hangi  e  takoto  ana,  tenei 
ta  te  atua,  tana  i  hiki  mai,  ka  rongo  nga  mano  i  roto  i  te  pa,  ka 
puta  ki  waho,  ana  na — taunaha  kau  ana  i  nga  peki,  i  nga  huha,  i 
nga  upoko  o  te  rau  hoko-whitu  ra,  takoto  tonu,  kua  pakua  te 
toto,  no  te  ahiahi  ke  ra  hoki  te  motomotonga  i  nga  ihu,  ko  nga 
tohunga,  i  haere  tonu  ki  roto  i  nga  harakeke  noho  ai,  a  tae  rawa 
atu  nga  tohunga  o  te  tangata  whenua,  e  ngaro  ana  ratou. 

Ka  hamama  nga  waha  ki  te  karakia,  ka  koa  hoki  ki  a  ratou  nei 
mea,  ka  mana,  kiano  i  ata  mutu  noa  te  karakia  a  nga  tohunga; 
te  huakanga  mai  a  nga  tohunga,  0  te  ope,  ko  nga  tohunga  ano 
te  mataika,  te  ohonga  ake  o  te  rau  mawhitu  ra,  ana  na — kihai 
tetehi  i  rere,  tomo  atu  hoki  nga  pa  e  ma,  ka  mutu  te  patu,  kei 
te  hurihuri  i  nga  ika  tapu,  whakapono  ma  te  atua,  kei  te  pioi, 
ka  mutu,  kei  te  tao  tangata,  kai  kau,  ka  pau,  ka  puta  nga  pa  i 
ora  ki  te  taua  toto,  te  whakatikanga  ake  o  te  rau  ma-whitu,  ana 
na — me  te  mea  e  tomo  ana  ki  te  whare,  nga  whakatauki,  hinga 
iho,  tomo  atu  te  pa. 

Huaina  iho  te  ingoa  o  te  parekura  o  te  ata,  koihumotokia,  to  te1 
awatea  ko  Tara-i-whenua-kura,  hoki  ana  mai  ki  Maketu,  a  noho  atu, 
ko  Ngatoro',  i  waho  i  te  motu  i  Motiti,  tau  kau  iho  hoki,  ka  tae 
mai  hoki  nga  mano  oManahua,  ki  te  whai  mai  ano,  ki  te  rawa  ake 
Ngatoro-i-rangi',  e  tau  mai  ana  i  waho  atu  o  tona  tauranga  wakar 
ka  whakau  mai  ki  uta,  i  taua  po  ano,  ka  mea  atu  a  Ngatoro',  hei 
waho  na  tau  mai  ai,  ekore  hoki  e  pai  te  whawhai  i  te  po,  e  ngari 
mo  te  ata,  ka  whakau  mai  ai,  kia  whawhai  ai  i  te  ra  tumaro-hoe- 
hoe,  ae  ana  te  ope,  tuku  ana  i  nga  punga,  moe  ana. 

Po  rawa  iho,  ka  marere  o  te  maia  ra  o  Ngatoro',  kei  te  wha- 
kaea,  kei  te  karangaranga  i  te  hau,  me  te  ua,  me  te  whatitiri,  me 
te  kanapu  kia  puta  mai  hei  whakamate  i  nga  mano  o  Manahuar 
ana,  te  rongonga  o  Tawhiri-matea,  ka  tukua  mai  nga  hau,  nga 
pungawere,  ana  na — ko  te  ua,  ko  te  hau,  ko  te  whatitiri,  ko  te 
kanapu  kihai  tetehi  i  rere,  kihai  aha,  hinga  iho  ko  Maiku. 
kutea  taua  matenga  nui  o  te  mano  o  Manahua,  ka  ea  taua 


XXII  HE     KORERO     APITI     ANO 

kanga,  i  a  Mutahanga,  i  aManahua.  E  ngari,  mei  ora  ano  a  te 
Arawa,  mei  kore  te  tahuna  ki  te  ahi  e  Raumati,  penei,  e  ma  nga 
waka  hei  hoenga  ki  Hawaiki,  kua  ngaro  noa  atu  taua  iwi. 

E  ngari  mei  noho  ano  a  Ngatoro'  ma  i  Maketu,  mei  kaua  te 
haere  ki  Moe-hau,  kihai  i  wera  a  te  Arawa,  Otira,  ko  te  whawhai 
mata  mua  tera,  mo  te  tahunga  o  te  Arawa  ki  te  ahi  e  Raumati, 
me  korero  hoki  tera  aianei. 

I  te  haerenga  o  Tama'  ma  ki  Moe-hau,  o  Ihenga  ma  ki  Roto- 
rua,  ka  haere  hoki  a  Ha-nui,  a  Ha-roa,  a  Hatupatu,  ki  te 
Whakamaru,  ki  Maroa,  ki  Tuata,  ki  Tutuka,  ki  Tuaropaki,  ki 
Hauhungaroa,  ki  Hurakia,  ki  Horohoro,  ki  te  tahere  huahua 
ma  ratou,  mahi  nei,  mahi  nei,  a  ka  maha  nga  ra,  nga  marama, 
i  mahi  ai,  me  te  whakaaro  to  raua  taina  a  Hatupatu,  ki  a  ia, 
kaore  e  homai  nga  mea  momona  kia  kai  tahi  ratou,  ko  nga 
mea  tokoroa  anake  mana,  i  a  kainga,  i  a  kainga,  me  tona  haere 
ki  te  taha  o  te  ahi  noho  ai,  me  te  tangi,  me  te  kai,  me  te  tangi, 
me  te  kai,  i.a  rangi,  i  a  rangi,  ka  tupu  tona  whakaaro  nanakia, 
ka  hemo  ona  tuakana  ki  te  mahi,  he  tiaki  tonu  hoki  tana  i  te 
kainga  i  a  ra,  i  a  ra,  ka  tapoko  taua  maia  ki  roto  ki  te  rua  i  nga 
taha  huahua,  ana  kei  te  tahae,  tana  tukunga  atu  ki  te  kai,  ana 
na — ka  mahi  rapea  te  pepeha  nei,  'te  kaki  ururua  au  mahi,  kua 
paoitia  hoki  he  aruhe  hei  kinaki. 

Pau  ake  nga  taha,  tango  atu  ki  nga  papa-patua,  ka  ora,  ka 
puta  ki  waho,  kei  te  takahi  i  te  ara,  a  tawhiti  noa  atu,  ripa  ke 
atu,  ripa  ke  mai,  kia  hewa  ai  nga  hoa,  na  te  taua  i  kai,  hoki 
mai,  kei  te  werowero  i  a  ia,  kei  te  patu  ki  tona  upoko,  takoto 
ana  i  te  kainga,  tae  rawa  mai  nga  tuakana  kua  mate,  tae  rawa 
atu  ki  te  rua,  kua  pou  nga  manu,  ka  ui  atu,  ka  mea  mai,  na  te 
taua?  ka  rapu  i  nga  ara,  ka  kitea,  a  aeana  ratou,  kei  te  tahutahu 
ka  ora,  kei  te  kai  ano  ratou,  me  taua  tikanga  ano  o  aua  rangi  o 
mua  ra,  me  te  kai,  me  te  tangi,  ka  haere  ano  ki  nga  wahi  auahi 
noho  ai  kia  mea  ai  nga  hoa,  he  auahi,  kaore  he  roimata. 

T  te  ata  ka  noho  ano  ia,  ka  haere  nga  hoa,  me  te  tahae  ano  i 
nga  huahua,  pera  tonu  i  a  ra,  i  a  ra,  a  tupato  ana  nga  tuakana 
whanga  ana  i  tetehi  rangi,  tapoko  ki  roto  ki  te  rua  kai  ai,   ana 


NO     NGA     WAIATA     NEI.  XXIII 

na — ka  niau  tana  whanako'  patua  iho,  tanumia  iho,  ki  roto  ki  nga 
hutinga  huruhuru  manu,  hoki  mai  ana  ratou  ki  Roto-rua,  ka  ui 
atu  nga  matua,  kei  hea  to  koutou  teina?  aua,  kaore  matou  i  kite, 
e  kua  patua,  kao,  ka  tohe,  ka  tohe,  heoi  ka  mea  nga  matua,  kua 
patua  ina  hoki  i  haere  tahi  ano  koutou,  ka  ngaro  nei  i  to  kou- 
tou  hokinga  mai  nei. 

Ka  tupu  to  raua  whakaaro,  kia  tonoa  to  ratou  tupuna  ki  te  kimi, 
a  tonoa  ana  haere  ana  taua  ngaro  nei,  ko  te  ingoa,  ko  Tamumu- 
ki-te-rangi,  haere  ana,  a  rokohanga  atu  e  tanu  ana,  ka  kitea  ka 
mahia  e  ia,  ka  ora,  ka  haere  mai,  tutaki  ana  i  taua  wahine  nei  e 
wero  manu  ana  mana,  ko  tana  here,  ko  nga  ngutu  tonu,  ko  ta 
Hatupatu,  he  here  ano,  wero  atu  ai  te  wahine  ra  i  ona  ngutu,  e 
hara,  kua  tu  i  te  tao  a  Hatupatu,  haere  rawa  ake  ka  oma  taua 
tangata,  ka  mau  i  te  wahine  ra,  ekore  hoki  e  hohoro  i  taua  wa- 
hine,  ko  ona  waewae,  hei  kawe,  ko  ona  pakau  ano  kei  ona  ringa 
ano,  i  pena  me  o  te  manu,  a  haere  mai  ana  ki  te  kainga  o  te 
wahine  ra,  moe  ana  raua. 

Ko  te  kai  a  tera  wahine,  he  ota  tonu,  ho  mai  noa  nga  manu 
ma  Hatupatu,  ko  te  ata  kau  e  kawe  huna  iho,  i  te  ata  ka  wha- 
tika  te  wahine  ki  te  wero  manu,  ka  noho  a  Hatupatu  i  te 
kainga,  ka  hemo  atu,  kei  te  tunu  kai  mana,  me  te  titiro  ki  nga 
taonga  o  te  ana  kowhatu  o  te  wahine  ra,  ki  te  maipi,  ki  te 
kakahu  kurawhero,  puahi,  kaitaka,  me  te  whakamatautau,  me  te 
titiro  ki  nga  mokai  ngarara,  koriroriro,  aha,  aha  noa  iho  pena 
tonu  i  a  ra,  i  a  ra,  tae  noa  ki  tetehi  ra,  ka  mea  atu,  ha.  haere  koe 
ki  tawhiti,  ki  te  pae  tua-tahi,  tua-rua,  tua-ngahuru,  tua-rau,  tua- 
mano,  hei  reira  koe  mahi  manu  ai  ma  taua,  ae  ana  mai — haere 
ana,  noho  ana  ia,  tunu  manu  ana  mana  me  te  whakaaro,  a  ka 
tawhiti  atu,  ka  rite  ki  tana  i  mea  atu  ai,  ka  tango  i  te  kahu 
whero  i  nga  kahu  kura,  me  nga  puahi,  kaitaka,  me  te  maipi, 
ano  taua  maia,  ka  oria  e  te  hau,  te  makanga  atu  o  te  maipi  ki 
nga  ngarara,  ki  nga  mokai  katoa,  kua  mate,  te  panga  nga  atu  ki 
te  pae  miromiro,  mate  ana  te  nuinga,  ora  ana  ko-tahi,  haere 
ana  ki  te  tiki  i  te  wahine  ra,  ko  te  ingoa,  ko  Kurangaituku. 

Ko  nga  kupu  enei  a  taua  manu  i  karanga  haere  atu  ai,  Kura- 
ngaituku  e,  ka  kino  te  whenua,  ka  kore  a  taua  taonga,  i  a  wai? 


XXIV  HE      KORERO      APITI     ANO 

i  a  Hatupatu,  riroriro  rawa,  a  tae  noa  atu,  ka  rongo  a  Kura- 
ngaituku,  ka  hoki  mai,  ko  ta  Kura'  tenei,  ko  tana  karanga  i 
tona  hokinga  mai,  kumea,  wharona,  kumea,  wharona,  ina  ano 
koe  e  Ha'  na,  ina  ano  koe  e  Ha'  na,  kumea,  wharona,  kumea, 
wharona,  ina  ano  koe  e  Ha'  na,  e  toru  ano  wharonatanga,  kua 
tae  ki  te  ana,  tae  rawa  atu,  tirotiro  kau  ana,  ka  ara — takina  ano 
e  taua  miromiro,  kumea,  wharona,  kumea,  wharona,  ina  ano  koe 
e  Ha'  na,  ina  ano  koe  e  Ha'  na,  ka  mau  taua  maia,  ka  mea  a  Ha', 
ka  mate  ia. 

Ka  whakahua  ia  i  tana  kupu,  te  kowhatu  nei  e,  matiti,  matata, 
kua  matata,  kua  ngaro  ia,  kimi  kau  te  wahine  ra,  a  puta  noa 
atu  i  tawhiti  e  karanga  noa  ana,  ina  ano  koe  e  Ha'  na,  ina  ano 
koe  e  Ha'  na,  me  te  poko,  aua  noa  atu,  ka  puta  ake  a  Ha',  ka 
haere,  pena  tonu,  pena  tonu,  i  te  roa  o  te  te  ara,  a  tae  noa  ki 
Koto-rua,  te  taenga  atu  ki  te  ngawhariki,  mate  noa  iho,  hua  noa 
he  wai  matao,  ana  kua  wera. 

Noho  ana  i  te  akau  o  te  moana,  ka  ahiahi,  ka  tahi  ka  mku 
atu  i  te  wai,  whiti  atu  ko  te  motu  i  Mokoia,  ka  noho  i  te  wai 
mahana,  ka  hiahia  ona  matua  ki  tetehi  wai  mo  raua,  ka  tonoa 
to  raua  pononga  ki  te  tiki  wai,  ka  haere,  rokohanga  iho  e  takoto 
ana  i  te  wai  ariki,  ka  hopukia  e  Hatupatu,  ka  mau  ka  uia  atu, 
mo  wai  to  wai  ?  i  haere  iho  ai  koe  i  te  po,  ka  mea  atu,  mo  mea 
ma,  a  kei  hea  te  whare  o  aku  tuakana?  ara  ko  taua  mokai,  he 
whare  ano  to  ratou,  pehea  ko  wai  to  ingoa?  ka  mea  atu  ia,  ko  au 
ko  Hautupatu,  a  e  ora  ana  ano  koe  ?  ka  mea  atu  ia,  ae,  ka  mea 
atu  te  mokai  ra. 

Inana — he  whare  ke  to  matou  ko  o  matua,  na  raua  ahau 
i  ngare  iho  ki  te  kawe  wai  iho  mo  raua,  ka  mea  atu  ia,  ho  atu 
taua,  haere  ana,  ka  tae  atu  ki  ona  matua,  ka  parare  ki  te  tangi, 
ka  mea  atu  ia,  kia  ata  tangi  tatou  kei  rongo  mai  aku  hoa  i  patu 
i  au  nei,  kaua  hoki  au  e  moe  tahi  me  korua  i  konei,  e  rangi 
me  haere  au  ki  roto  ki  te  rua  noho  ai  kia  rongo  i  a  ratou,  i  nga 
ra  katoa,  me  kai  au  i  reira,  ae,  haere,  ko  toku  matua  tane,  me 
moe  maua  i  reira  i  nga  po,  i  nga  ra,  hei  te  whare  ia,  ae,  pena 
tonu  i  nga  ra,  i  nga  po  katoa,  ka  mohio  nga  tuakana  ki  nga  kai, 
he  kai  ke  i  te  ngaronga  atu  o  to  raua  taina,  he  kai  ke  i  tenei  ra, 


NO      NGA     WAIATA      NEI.  XXV 

ka  patu  ki  to  raua  whaea,  ki  ta  ratou  mokai — pena  tonu,  pena 
tonu. 

Ei,  karanga  ana,  ee,  ko  Hatupatu,  ka  tahi  ka  mea  mai  teteiii, 
Hatupatu  hoki  kua  mate  ra,  ka  tino  kitea,  ka  tango  tetehi  ki  te 
maipi,  me  tetehi,  na  ka  tango  hoki  a  Hatupatu  ki  te  maipi,  kua 
herua  ake  taua  tangata  ra  i  te  po,  kua  tiatiaina  ki  te  raukura,  e 
rua  kopu  toroa  ki  nga  taringa,  ka  tono  iho  te  tini  tangata  ra  kia 
puta  ake  i  tona  rua  kia  whawhai  ratou,  ka  tango  i  tona  whitiki, 
me  tona  maro  whero,  ka  whakahua  i  tana  karakia  mo  tona  tatu- 
atanga,  i  tona  maro  : — 

Ho  inai  taku  tatua, 

Kia  whawhea, 

Ho  mai  taku  tu, 

Kia  hurua, 

Ho  rnai  taku  maro  kia  rawea, 

He  maro  riri  te  maro, 

He  maro  nguha  te  maro, 

He^maro  kai  taua, 

Ko  te  maro  o  Tu, 

Ko  taku  maro, 

0  Tu,  Tu-Nuku, 

Tu-Eangi,  Tu-Papa,  Tu-Kerekere, 

Ko  taku  maro,  Tu-ka-riri, 

Tu-ka-nguha, 

Tu-ka-nguha, 

Tu-mata-uenga, 

Tu-ta-weke,  Tu-whakamoana-ariki, 

Ko  taku  maro,  ko  te  maro  o  Tu, 

Tu-kai-taua, 

Tu-kai-tangata,! 

Ho  mai  taku  maro  kia  hurua, 

Kia  marohia, 

Ko  te  maro  o  Tu, 

Tu-ka-korikori, 

Tu-ka-korikori, 

Tu-ka-mahuta, 

Tu-ka-haere, 

Tu-ka-maranga. 

Heoi,  enei  kupu,  ka  puaki  te  upoko  i  roto  i  tona  rua: 

Ka  maranga  i  te  ata, 

1  te  ata  ka  whauake, 
I  te  ata  o  tenei  riri, 


XXVI  HE      KORERO      APITI      ANO 

I  te  ata  o  tenei  patu, 
I  te  ata  o  nga  pu', 
I  te  ata  o  nga  tohunga, 
I  te  ata  o  tenei  tama, 
Oku,  o  tenei  tauira. 

Ko  te  karakia,  mo  tana  maipi : — ■ 

Ei,  tena  te  rakau  ka  hoa, 

Ko  te  rakau  na  wai  ? 

Ko  te  rakau  na  Hapai, 

Ko  te  rakau  na  wai  ? 

Ko  te  rakau  na  Toa, 

Ko  te  rakau  na  Tu, 

Tu-ka-riri, 

Tu-ka-nguha, 

He  rakau  nau, 

Na  koutou  na  nga  pu, 

Na  nga  atua, 

Na  nga  tohunga, 

Na  nga  kaupapa, 

Na  nga  atua  kiato, 

I  ho  mai  ki  a  au, 

Ki  tenei  tama, 

Ki  tenei  tauira. 

E  koro  ma,  e  ! 

Tukua  mai  ki  tenei  rakau, 

Kia  ripiripia, 

Kia  haehaea, 

He  ika  ka  ripiripia, 

He  ika  ka  haehaea, 

He  ika  ka  hinga  noa  mai, 

Ki  te  mata  o  tenei  rakau. 

Tuku  tonu, 

Heke  tonu, 

Te  ika  ki  te  po, 

Tuku  tonu, 

Heke  tonu, 

Te  ika  ki  te  reinga. 

Na  runga  atu  au, 

Na  raro  mai  koe, 

Ko  nga  huruhuru  o  taku  tinaaa, 

Me  tupu  ki  runga, 

Ki  to  pane, 

Ko  to  pane  te  ho  mai, 

Ki  a  au, 


NO      NGA      WAIATA      NEi.  XXVII 

Ki  a  au, 
Ki  tenei  tania, 
Mo  tenei  tohunga, 
Mq  tenei  tauira. 

Ka  puta  a  Hatupatu  kei  runga  o  tona  rua,  ka  kite  mai  ona 
tuakana  ki  a  Hatupatu,  ano  ki  taua  koroke  i  te  putanga  ake,  ano 
Iie  kam  to  te  tangata,  he  karu  to  te  maipi,  ano  ko  Kopu  ka 
puta  ake  i  te  pae,  nga  karu  o  te  maipi,  o  te  tangata,  ka  kite  hoki 
nga  mano  tini  o  to  raua  rwi  e  noho  rā,  hinga  noa  ake  ano,  hore 
he  iwi,  hore  he  aha,  i  kite  tamariki  hoki  i  mua  i  taua  maia,  kite 
rawa  ake,  ahua  ke  ana  te  titiro  ki  nga  tuakana,  ahua  ke  ki  a  ia. 

Toko-toru,  e  toru  tonu  nga  taiaha  ki  te  matenga  oiiatupatu,  i 
raro  ano  te  rau  o  te  taiaha,  tera  te  haere  ra,  te  whiunga  atu  o 
tana,  toko-rua  ki  runga,  ko-tahi  ki  raro  o  te  maipi,  maranga  atu, 
tohe  mai  ano,  toko-rua  ki  runga,  ko-tahi  ki  raro  heoi,  ka  mutu  ; 
ka  mea  mai  to  ratou  papa,  aku  potiki,  kia  pena  to  koutou  kaha 
ki  to  koutou  tupuna  e  ka  mai  ra  i  te  ahi  a  Raumati,  mo  te 
Arawa,  e  ngaki  noa  ana  i  te  mate,  nohea  e  mana,  nohea  e  aha, 
pehea  i  kaha  koutou  ki  taku  potiki  ko-tahi  na. 

Ka  rongo  ana  tama  i  tera  kupu,  ka  pouri  te  ngakau  o  te  tini 
tangata  ra,  o  Ha-nui,  o  Ha-roa,  o  Karika,  kei  te  patu  i  te  pare- 
he  o  te  aruhe,  kei  te  roroi  i  te  kumara,  kei  te  tapora  i  te  mataitai 
hei  o — ki  te  taua  i  Maketu,  kei  te  mahi  nga  tuakana,  kei  te 
ako  puku  to  ratou  papa  i  a  Hatupatu,  kia  mohio  ki  te  ahua  o 
Raumati,  a  rewa  rawa  ake  nga  waka,  kihai  i  eke  i  runga,  i  noho 
ia,  ka  taka  waenganui  moana,  ka  whakatika  a  Hatupatu  me  ona 
kahu  w^hero  e  toru-tekau,  ka  haere  ki  te  taua,  he  mea  ruku  i  te 
wai,  tona  ara  tonu,  a  ka  tae  ki  te  kopuatanga  o  te  wai,  ka  kai 
tonu  i  roto  i  te  wai  i  te  kakahi,  a  pUea  rawa  ake,  i  Ngaukawa- 
kawa,  kite  rawa  atu  nga  tuakana,  e  horahora  mai  ana  i  nga  ka- 
kahu,  ka  u  atu  te  waka,  ka  ui  atu,  kei  whea  tou  waka  i  hohoro 
mai  ai  koe  ?  ka  mea  atu  ia,  he  waka  ano  toku.  A  whakarerea  ana 
tona  pare  i  reira,  tupu  tonu  ake  he  pohutukawa,  ka  puta  i  te 
Roto-iti  tewaka,ka  ruku  atu  hoki  ia,  puea  rawa  atu,  iKuha-rua,ka 
mahue  te  pare  totara  i  reira,  tupu  tonu  ake,  e  tupu  tonu  mai  nei 
ano,  tae  rawa  atu,  e  noho  mai  ana,  ka  miharo  ratou  ki  tana  mahi5 


XXVIII  HE      KORERO      APITI      ANO 

ka  u  ki  Otaramarae,  moe  rawa  atu,  i  te  Kaharoa-a-Tauhu,  ao 
ake,  kei  Maketu,  po  kau  ana,  ka  takoto  te  matua  a  tetehi  tua- 
kana,  a  tetehi,  a  tetehi,  ko-tahi  rau  mawhitu,  i  tenei,  i  tenei,  i 
tenei,  kaore  i  a  ia, 

Ka  tahi  ia  ka  tupato  kia  ana  tuakana,  kei  ta  ratou  whawhai 
ano  te  take,  ina  kaore  i  wehea  mai  etehi  ki  a  ia,  ka  mea 
atu  ia,  e  aku  tuakana  kihai  au  i  whakatuturi  ki  ta  koutou  ngare 
mai  i  a  au,  i  haere  tonu  mai  au,  me  toku  haerenga  i  patua 
ai  au  e  koutou,  a  ka  he  nei  hoki  au,  e  mea  ana  a  au,  kia  ho 
mai  etehi  tangata  ki  a  au,  kia  rima-tekau,  ka  mea  atu  ki  a  ia, 
hoki  atu  koe,  he  aha  mau,  he  kai,  ko  te  mea  e  mate  i  a  koe,  he  kai, 
heoti,  hoki  tonu  mai  taua  tangata,  i  taua  po  ano,  ka  rapu  ia  i  te 
wahi  ururua  hei  nohoanga  mona,  a  kite  ana  ia  i  te  pai  o  taua 
wahi,  ka  tahuri  ia  ki  te  paihere  i  aua  pu  tarutaru,  i  nga  rakau, 
whakakakahu  atu  ki  ona  kakahu,  ano  te  matua  a  taua  tangata, 
me  he  matua  tangata,  ao  kau  te  ra,  ka  kitea  e  te  tangata  whenua, 
ka  tukua  nga  purahorua,  ki  hea,  ki  hea,  kia  haere  mai  ki  te 
whawhai. 

Kei  runga  nga  matua  a  nga  tuakana,  e  korero  ana  i  te  korero 
o  te  toa,  whakatika  mai,  whakatika  atu,  ka  mutu,  te  tino  whaka- 
tikanga  o  Hatupatu,  i  raro  ano  e  haere  ake  ana,  ano  ka  oria  e 
te  hau,  e  wha  nga  tikitiki  o  te  tama,  ano  te  raukura,  kei  te  au 
o  Karewa  e  noho  ana,  ka  mutu  te  korero  i  tetehi  taha,  wetekia 
ake,  ko-tahi  te  tikitiki  i  te  rae,  he  kahu-kura  te  kakahu,  kei  te 
korero  i  te  toa,  ka  noho,  puta  ke  ki  muri,  kaore  he  puhi,  he 
kaitaka  te  kahu,  korerotanga,  ka  mutu  kei  wTaenga  e  korero  ana, 
he  kiri  kau,  puta  ke  ki  mua,  kei  te  kohamo  te  puhi,  he  tokotoko 
te  rakau,  noho  iho,  puta  ke,  ki  tetehi  wahi  korero  ai,  e  rua  puhi 
kei  te  rae,  kei  te  kohamo,  he  puahi  te  kahu,  he  tewhatewha  te 
rakau,  ka  mutu,  puta  ke  he  wahi  ke,  e  rima  puhi,  he  topuni  te 
kahu,  he  paraoa  te  rakau,  ka  mutu,  me  te  titiro  iho  te  tangata 
whenua  ki  te  maha  o  nga  rakau,  o  nga  kakahu  o  nga  rangatira  o 
taua  matua,  ki  te  korero,  ana  ka  wehi  noa  ake  te  matua  a  Hatu- 
patu. 

Tena,  ko  nga  matua  a  nga  tuakana  he  maha  ano  nga  tangata 
ko  nga  rangatira  i  rite  tonU,  e  toru  matua,   toko-toru  hoki  nga 


NO      NGA      WAIATA      NEI.  XXIX 

rangatira,  tena  ko  ta  Hatupatu  matua  ko-tahi,  he  maha  nga 
rangatira,  me  nga  kakahu,  na  reira  ano  i  tunu  ake,  e  ki  ana,  he 
matua  tangata,  kaore  he  mea  puhi,  ki  te  otaota. 

Ka  tahi  ka  whakaputa  te  tangata  whenua  ki  waho,  piri  ka 
piri.  Te  ringihanga  mai  o  te  tao,  o  te  manuka  ki  te  matua  a 
Ha-nui,  ehara  kua  whati,  whati  mai,  whati  mai,  kei  ta  Ha-roa, 
ka  whakahokia,  ko  te  ua  kau  i  maranga,  ka  te  apiti  ano,  ka  whati 
mai  ano,  ka  eke  kei  runga  kei  ta  Karika,  ka  whakahokia,  ko  te 
ua  kau  i  maranga,  ka  te  apiti  ano,  heoti,  ka  whati  katoa  nga 
matua  a  nga  tuakana,  aha  koa,  ko-tahi  mano,  ko-tahi  tekau. 
Pango  tonu  te  kohamo  i  te  whatinga. 

Me  te  noho  tonu  atu  te  matua  a  Hatupatu,  na  te  mea  ano  ka 
eke  tonu  atu  ki  runga  ki  te  matua  e  noho  mai  ra,  te  whakati- 
kanga  o  Hatupatn  ki  runga,  ki  te  whakahoki,  tahuri  atu,  tahuri 
atu,  nawai  i  ngaro,  i  ngaro,  a  ka  kitea  te  tangata  ra :  He  pu- 
tanga  to  Hatupatu,  he  putanga  to  Karika,  waiho  tonu  te  toko- 
toko  ki  aHatupatu,  tukua  atu,  tahi  ano  te  maipi,  ana,  me  te  kai 
koropeke,  maunu  te  paraoa,  kua  motu  te  upoko,  ki  te  ringa 
mau  ai,  heoi,  ka  whati  tera,  whati  ra,  whati  ra,  ka  tahi  ka 
hoki  mai  ona  tuakana  ka  patu,  he  tini  nga  mano  i  hinga — kei 
te  patu  nga  tuakana,  kei  te  whakataki  tonu  ia  i  a  Raumati,  ana 
ka  kitea,  ka  mau  i  a  Hatupatu,  kotia  iho  te  upoko,  huna  iho, 
ka  mutu  te  patu,  ka  hoki  ki  te  puni,  kei  te  tao  i  te  tangata,  kei 
te  kai,  kei  te  whakakapowai  i  te  upoko,  ka  maoa,  kei  te  korero 
whakatu,  kei  au  a  Raumati,  ka  mea  atu  tetehi,  tetehi,  kei  au, 
pena  tonu,  huna  tonu  a  Hatupatu. 

Ka  hoki  ki  Rotorua,  ka  tahi  ka  eke  i  runga  i  te  waka,  ka  tata 
ki  te  motu,  i  Mokoia,  kei  te  pioi  haere  atu  i  runga  i  te  waka  nga 
tuakana,  ka  mutu,  ka  ui  mai  to  ratou  matua,  kei  a  wai  a  Rau- 
mati?  ka  mea  tenei,  kei  au,  tenei,  kei  au,  ka  mea  to  ratou 
matua,  e, — kua  ora  a  Raumati. 

Ka  tahi  ka  whakatika  a  Hatupatu,  ka  pioi  i  ana  kirikiri 
upoko,  ko  taua  upoko  i  tona  ringa,  ko  Karika,  ka  whakahua  i 
tana  pioi,  koia  tenei. 


XXX  HE      KORERO      APITI      ANO 

'  Ka  mate  te  patunga  na  Hatupatu,  ko  Karika.'* 

&c,      &c,      &c 

Ka  tahi  ka  mau  te  ringa  ki  te  upoko  o  Raumati,  e  huna  tonu 
ra  i  roto  i  a  ia,  arara — kei  au  a  Raumati,  ka  koa,  ka  tahi  ka 
marere  nga  kakahu  o  to  ratou  papa — ka  rere  mai  ki  roto  ki  te 
wai,  karakia  mai  ai,  koia  tenei  tana  karakia. 

'  Hara  mai,  hea,  teretere  nui  no  Tu.'* 
&c,     &c,    &c 

Heoi  ka  mutu,  ka  whakanuia  ake  tana  tamaiti  muringa,  ka 
whakaitia  iho  ana  muanga,  ka  tahi  ka  ea  te  weranga  o  te  Arawa, 
ka  heke  mai  nga  mokopuna  a  Tama-te-kapua,  noho  rawa  mai  i 
Pakotore,  ka  whanau  a  Rangitihi  i  reira,  me  ana  tamariki,  ka 
haere  tetehi  ki  te  Rangiwhakakapua  noho  ai,  ara  ki  Roto-rua, 
muri  iho,  ka  haere  tetehi  ki  te  Whakatohea,  he  wahine,  muri 
iho  ka  haere  katoa  a  Rangitihi  ratou  ko  ana  tama  ki  Ahuriri, 
ki  te  rapu  utu  mo  te  mate  o  te  tane  a  Rongomaipapa,  a  ka  riro 
mai  taua  wahine,  ka  tupu  nei  a  Uenukukopako,  ka  timata  te 
haere  ki  ona  pahi  i  te  Whakamaru,  i  Maroa,  i  Tutukau,  i  Tuata 
ka  haere  atu,  hoki  mai  ano  ki  Pakotore,  hoki  atu,  koki  mai, 
ehara  ka  mahue  te  kuri  a  Uenukukopako,  a  Potakatawhiti,  ki 
Mokoia,  a  patua  iho  e  Mataaho  raua  ko  Kawaarero. 

Hoki  rawa  mai  i  te  Whakamaru,  kua  mate,  heoi  ka  timata  te 
whawhai  nui  ki  Rotorua,  a  mate  ake  tetehi  tetehi,  Ka  tupu  a 
Rangi-te-aorere,  te  tama  a  Rangiwhakaekeau,  ka  tahi  ka  horo  a 
Mokoia,  ka  riro  i  nga  tama  a  Rangitihi  a  Roto-rua,  mau  nei, 
mau  nei,  a  whakatupuria  noatia  nga  mano  tangata  nei  i  reira,  a 
marara  noa  atu  ki  nga  whenua  katoa,  me  o  Ngatoro-i-rangi  uri,  i 
whakatupuria  ano  i  reira,  a  e  noho  nei  ano  i  Roto-rua  etehi  ko 
tana  mokopuna,  ko  Tumakoha,  nana  a  Tarawhai,  ta  Tarawhai 
tama  ko  te  Rangitakaroro,  to  muri  ko  Tarewa,  to  muri  iho  i  a 
Tarewa,  ko  Taporahitaua. 

He  oi  ano  ka  mutu,  kaore  i  ata  korerotia  mai  e  nga  tohunga. 
*  Printeei  at  page  144. 


NO     NGA     WAIATA     N  E I.  XXXi 


HE   KORERO  APITI 


ANO 


NO    NGA    WAIATA    NEI 


No.  2. 

KO      TAMA-A-RANGI 


E  hoa  ma,  whakarongo  mai,  ko-tahi  ano  te  tupuna  o  te  tangata 
maori,  ko  Rangi-nui  e  tu  nei,  ko  Papa-tu-a-nuku,  e  takoto  nei, 
ki  enei  korero. 

Ki  nga  tangata  maori,  na  Rangi  raua  ko  Papa  nga  take  o 
mua,  ina  hoki,  i  pouri  tonu  te  Rangi,  me  te  Whenua  i  mua. 
A  whakaaro  ana  nga  tama  a  Rangi  raua  ko  Papa,  kua  maha 
nga  tangata,  kua  tini,  a  kaore  ano  i  marama  noa,  e  pouri  tonu 
ana. 

A  whakaaro  ana  aua  tamariki  i  ta  ratou  whakaaro  nui,  kia 
patua  o  ratou  matua,  a  mea  atu  ana  tetehi  o  aua  tamariki,  kaua 
e  patua,  e  ngari,  me  wehewehe,  ko  tetehi  ki  runga,  ko  tetehi  ki 
raro,  a,  ae  katoa  ana  ratou  tahi.  A,  whakatika  ana,  a  Rongo- 
matane,  ka  wehewehe  i  a  raua,  kore  ake  i  mawehe,  ka  whaka- 
tika  ko  Tangaroa,  ka  wehewehe  a  kore  ake  i  mawehe,  ka 
whakatika  ko  Haumia,  pena  tonu,  ka  whakatika  ko  Tu-ma- 
tauenga,  pena  tonu,  ka  tahi  ano  ka  whakatika,  ko  Tane-mahuta, 
ka  whawhai,  kihai  rawa  i  taea  e  ona  ringaringa,  na  ka  tahi  ka 
panga  tona  upoko  ki  raro,  ko  ona  waewae  ki  mnga,  na  ka  tahi 
ka  mawehe  a  Rangi  raua,  ko  Papa,  aue  noa  ana,  hei  aha  i 
kohurutia  ai,  mo  te  aha  tenei  hara  i  patua  ai  maua,  i  wehea  ai, 
hei  aha  ma  Tane-mahuta.  Aua  tonu  iho  tetehi,  aua  tonu 
ake  tetehi. 


XXXII  HE     KGKEIIO     APITI     ANO 

Mawehe  kau  ano  koa,  e  hara  ka  tahi  ano  ka  kitea  te  tini 
tangata,  e  huna  nei  ki  roto  i  te  arearenga  o  nga  poho  o  Rangi 
raua,  ko  Papa,  mawehe  kau  ano. 

Ka  tupu  te  whakaaro  i  a  Tawhiri-matea,  kia  tahuri  mai  ia 
ki  te  whawhai  ki  ona  tuakana,  mo  te  wehewehenga  i  o  ratou 
matua,  ta  te  mea,  kaore  ia  i  whakaae  kia  wehea  raua  i  te  wahine, 
te  tane  i  nga  tamariki,  ko  nga  tuakana  anake  i  whakaae  kia 
wehea,  a  kia  ko-tahi  e  waiho  hei  matua  kia  ratou,  ko  Papa-tu-a- 
nuku  anake. 

Te  whakatikanga  ake  o  Tawhi  ri-matea,  ana  piri  ana  mai  i  te 
ateatenga  o  tona  matua  tane  o  Rangi-nui,  ka  tae  atu  ki  reira, 
ka  tahi  ka  whakaarohia  nuitia,  e  raua  tahi,  ko  tona  matua 
tane,  ka  tahi  ka  whakatupuria  nga  uri  o  Tawhiri-matea,  a  ka 
nui  haere,  ka  tonoa  tetehi  ki  te  hau-a-uru,  tetehi  ki  te  tonga, 
tetehi  ki  te  marangai,  tetehi  ki  te  tua-raki,  otira  ko  o  ratôu 
ingoa  tonu  era  ko  ana  tamariki. 

Ka  tahi  ka  tonoa,  ko  te  Apu-hau,  ko  te  Apu-matangi,  ko  Ao- 
nui,  ko  Ao-roa,  ko  Ao-pouri,  koAo-potango,  koAo-whetuma,  koAo- 
whekere,  ko  Ao-kahiwahiwa,  ko  Ao-kanapanapa,  ko  Ao-pakakina, 
ko  Ao-pakarea,  koAo-takawe,  ko  Tawhiri-matea,  te  tino  putanga, 
koia  ano,  anana, — tutu  ana  te  heihei,  te  hoaturanga  ki  a  Tane- 
mahuta  e  tu  tonu  ana,  ana  whatiia  porotia  i  waenga  nui,  anana, 
— whati  poro,  tana  hinganga  ki  raro,  anana,  he  huhu,  he  popo, 
he  hanehane. 

Ka  taia  ki  a  Tangaroa,  ka  whati  haere  tera  ki  te  wai,  otira,  i 
matua  whakawawa  ano  nga  uri  o  Tangaroa,  na  Tangaroa  tonu 
hoki,  ko  Punga,  na  Punga,  tokorua  o  ana,  ko  Ikatere,  ko  Tu-te- 
wehiwehi,  ko  tetehi  ingoa  ona,  ko  Tu-te-wanawana,  e  rua  ona 
ingoa. 

I  ki  atu  a  Ika  ki  a  Tu-te-wanawana,  taua  ki  te  wai,  mea  mai 
ana  a  Tu',  anana  taua  ki  uta,  ka  mea  mai  ano  a  Ika,  haere  hoki 
ra  koe  ki  uta,  whakaahua  koe  ki  te  ahi  rarauhe,  ka  mea  atu 
hoki  a  Tu-te-wehiwehi  ki  a  Ika,  haere  koe  ki  te  wai,  whakairihia 
ki  runga  ki  te  rourou  kai  maoa,  a  haere  au  i  uta,  ko  Tu-te-wehi- 


NO      NGA      WAIATA      NEI.  XXXIII 

wehi,  ko  Tu-te-wanawana,  ka  tahi  te  rua  ona  ingoa  ka  huaina. 
He  oi,  wehea  ake  era  tokorua,  marara  ana  ki  te  wai,  ki  uta,  wha- 
katikanga  ki  a  Eongo-matane,  raua  ko  Haumia,  e  hara,  hopu- 
kanga  ake  a  Papa,  e  hara  kua  ngaro  era  tokorua  i  tana  hunanga, 
ana  rapu  kau  ana  a  Tawhiri  matea,  kua  huna  e  Papa  ana  tama- 
riki,  ka  tahi  ka  taia  e  Tawhiri'  ki  a  Tu-matauenga,  ho  atu  rawa 
ana  riri,  ho  atu  rawa,  hei  ahatanga  ma  Tu',  ana,  koia  anake  te 
tamaiti  o  taua  hunga  i  whakawawa  nei  kia  patua  o  ratou  matua, 
koia  anake  i  toa  ki  te  whawhai,  ko  ana  tuakana,  i  papa  noa  i  te 
ngaunga  a  Tawhiri'  ratou  ko  ana  tama. 

Whatiwhati  rawa  a  Tane  poro  pu,  ko  Tangaroa,  i  oma  ki  te 
wai,  ko  Eongo',  ko  Haumia-tiketike,  i  oma  ki  te  whenua,  ko  Tu- 
matauenga,  i  tu  tonu  i  te  ateatenga  o  tona  whea  o  Papa-tu-a- 
Nuku.  Na,  ka  mariri  nei  te  ngakau  o  Rangi  raua  ko  Tawhiri', 
ka  tahi  ka  rapu  a  Tu'  i  tetehi  whakaaro  mana,  kia  tahuri  ia  ki 
te  patu  i  ona  tuakana,  no  te  kahakoretanga  ki  rapunga  te  utu  a 
Tawhiri'  mo  ana  matua,  a  koia  anake  i  toa  ki  te  whawhai,  taria 
nei  he  mate  e  pa  mai  ki  a  Tu',  no  te  tupunga  o  nga  tamariki  a 
Taranga  raua  ko  Makea-tutara,  o  Maui-taha,  o  Maui-roto,  o 
Maui-pae,  o  Maui-waho,  o  Maui-tikitiki-o-Taranga. 

Ko  te  tangata  tera  nana  i  tinihanga  a  Hine-nui-te-po,  na  reira 
i  mate  ai  te  tangata,  mei  kaua  te  tinihangatia,  e  Maui-tikitiki,  e 
kore  e  mate,  penei  ka  ora  tonu  te  tangata,  ake,  ake,  ake. 

Na  Maui-potiki  i  tinihanga  ki  a  Hine-nui-te-po,  i  pa  mai  ai 
he  mate  ki  nga  tangata  o  te  ao,  paku  ki  runga,  paku  ki  raro. 

A  whakaaro  ana  Tu-matauenga  i  ngoikore  ona  tuakana,  ko 
ia  anake  i  maia,  ka  tahi  ia  ka  rapu  i  tetehi  patu  mo  nga  uri  o 
Tane-mahuta,  ka  mahi  ia  i  te  whanake,  kei  te  whakakopeti  mai, 
ka  oti,  kei  te  tahere,  kei  te  whakairi,  e  hara  papa  noa,  kihai  i 
rere,  kihai  i  aha. 

Kei  te  rapu  hoki  ia  i  nga  uri  o  Tangaroa,  a  ka  kitea  atu  ki  te 
whakamarara,  ara  ki  te  tere,  kei  te  tapahi  i  te  harakeke,  kei  te 
ta  kupenga,  kei  te  hao,  ana  pae  ana  ki  uta.  Muri  mai  ano,  kei 
te  rapu  i  a  Rongo'  raua  ko  Haumia,  e  hara  ka  kitea  ki  nga 
makawe,   ka  taraia  he  kaheru,   ka  ranga  he  kete,  ka  koia  ki  te 


XXXIV  HE     KORETtO     IPITI     ANO 

whenua,  pae   ake  ki  runga  a  Eongo'  rāua  ko  Haumia',   maroke 
ake  i  te  ra. 

Ka  reira  i  kainga  katoatia  ai  e  Tu-matauenga  ona  tuakana,  a 
pau  ake  te  kai  e  ia,  hei  utu  mo  ta  ratou  tukunga  i  a  ia  ki  te 
whawhai  ki  a  Tawhiri'  raua  ko  Eangi,  a  mate  katoa,  koia  anake 
te  tangata  i  toa  ki  te  whawhai. 

Na  reira  i  whakanoatia  ai  ona  tuakana,  a  ka  wehewehea  i 
reira  ana  karakia,  he  karakia  ano  mo  Tane-mahuta,  mo  Tanga- 
roa  ano  tona,  mo  Eongo-matane  ano  tona,  mo  Haumia'  ano 
tona,  mo  Tu-matauenga  ano  tona,  ko  te  wahi  i  rapu  ai  ia  i  nga 
karakia  nei,  kia  whakahokia  iho  ona  tuakana,  hei  kai  mana,  a 
hei  kar#kia  ano  mo  Tawhiri-matea,  he  tua  mo  te  Eangi,  he 
karakia  ano  mo  Papa-tu-a-Nuku,  kia  noa  katoa  ai  i  a  ia  ratou  i 
rapua  ai  e  ia,  he  tikanga  karakia  mona,  otira,  na  te  Atua  ano 
ia  i  whakaako  i  mohio  ai 

No  reira  ano  i  ngaro  ai  tetehi  wahi  o  te  whenua,  no  te  pu- 
tanga  mai  o  te  riri  a  Tawhiri-matea,  i  whawhai  mai  ra  ki  ona 
tuakana,  a  ngaro  ana  te  nuinga  o  Papa-tu-a-Nuku  i  te  wai. 

Ivo  nga  ingoa  o  aua  tangata  tupuna  nei,  nana  i  whakangaro 
te  whenua,  koia  tenei,  ko  Ua-nui,  ko  Ua-roa,  ko  Ua-whatu,  ko 
Ua-nganga,  a  raua  nei  tama,  ko  Hau-maringi,  ko  Hau-maroto- 
roto,  ko  Tomairangi,  a  ngaro  katoa  te  nuinga  o  te  whenua  i  te 
wai,  wahi  iti  hoki  te  wahi  i  maroke,  a  ka  tupu  nei  nga  uri  o  Tu- 
matauenga,  a  nui  haere,  nui  haere,  ka  tae  ki  te  whakatupuranga 
i  a  Maui-taha  ratou  ko  ana  teina,  ko  Maui-roto,  ko  Maui-pae,  ko 
Maui-waho.  ko  Maui-tikitiki-o-Taranga. 

Maui. 

Na,  whakaaro  ana  taua  maia  i  muri  iho  i  to  ratou  whanau- 
tanga,  kaore  ano  i  roa  kau  ake  te  uranga  ake  o  te  Ea,  kua  po, 
kua  torengi  ki  te  pae,  i  a  ra,  i  a  ra  pena  tonu,  ka  tahi  ia  ka  ka- 
ranga  atu  ki  ona  tuakana,  tena,  tatou  ka  here  i  te  Ea  nei  kia 
ata  haere  ai,  kia  roa  ai  te  mahinga  a  te  tangata  i  tetehi  oranga 
mona,  ka  mea  mai  ona  hoa,  e  kore  ra  e  tata  atu  te  tangata,  i  te 
nui  o  tona  wera,  i  te  kaha  hoki  o  tona  mahana,  ka  mea  atu  taua 


NO      NGA      WAIATA      NĒI.  XXXV 

maia  kia  ana  whanaunga,  kua  kite  ra  koutou  i  te  tini  o  aku 
mahi,  a  kua  oti  katoa  i  a  au  te  whakarite  te  ahua  o  nga  manu 
katoa  o  te  ngahere,  a  i  whakatangata  tonu  koutou,  i  whaka- 
tangata  tonu  hoki  ahau,  a  muri  iho,  ka  mahue  i  a  au  te  ahua 
tangata,  ka  whakaa-huatia  hoki  ahau  ki  to  te  manu  ahuatanga, 
a  i  rite  a  hau  ki  ia  manu,  ki  ia  manu,  manu  iti,  manu  rahi, 
a  hoki  noa  mai  au  ki  to  te  tangata  ahuatanga.  I  muri 
tonu  mai  tenei  o  tona  whanautanga,  muri  iho,  ko  te  here- 
nga  o  te  ra,  waihoki  ko  tenei  e  aku  tuakana,  ka  taea  hoki  e 
au  tenei,  ka  taea  hoki  e  au  tera  atu  aianei,  ae  ana  mai  ona 
whanaunga  ki  tona  tohe  kia  patua  te  Ra.  Ka  tahi  ratou  ka 
whiri  taura,  ka  kitea  i  reira  te  whiri  tuamaka,  te  tarikarakia, 
te  whiri  paraharaha,  te  rino,  ka  oti  nga  taura  te  whiri.  Ka 
tahi  ia  ka  tango  i  tana  patu,  ka  tango  ia  i  ana  whanaunga,  me  a 
ratou  mea  ki  roto  ki  o  ratou  ringa.  Ka  haere  ratou  i  te  po, 
awatea  rawa  ake,  noho  ana  i  te  tahora,  po  iho,  ka  haere  ano,  ao 
noa  ka  noho  ano,  nawai  i  tawhiti,  i  tawhiti,  ka  tae  ki  te  taha 
tonu  o  tana  putanga  ake. 

Ana,  kei  te  hanga  i  te  taiepa  oneone,  me  nga  whare  rakau, 
ka  oti,  kei  te  hanga  i  nga  koro  o  te  rore,  ko  nga  tuakana,  ki 
tetehi  taha,  ko  ia,  ki  tetehi  taha  o  te  putanga  ake  o  te  Ra,  me  o 
ratou  papa  arikiwi  ano. 

Kua  riro  mai  koa  i  mua  atu  te  kanae  o  tona  tupuna  o  Muri- 
ranga-whenua,  koia  raka  tana  patu. 

Ka  mea  atu  taua  maia  raka  ki  ona  hoa,  kaua  e  whakaohokia- 
noatia,  e  ngari,  kia  ngaro  rawa  te  upoko  ki  roto  ki  te  koro- 
mahanga  nei,  me  ona  peke,  na  hei  konei  ka  karanga  atu  ai  au 
kia  kumea  atu,  kia  kumea  mai,  ka  whakatika  au  ki  te  patu  i  a 
ia,  otira  kia  mau  te  herehere  kia  roa  rawa,  ka  tahi  ka  tukua  e 
tatou  kia  haere,  e  ngari  e  te  whanau,  kei  aroha  tatou  ki  tona 
auetanga. 

Te  putanga  ake  o  taua  tawhiti  nei,  ano  he  ahi  e  toro  ana  ki  te 
whenua,  haere  ake  ana,  haere  ake  ana,  a  ka  ngaro  te  upoko, 
tango  atu  ko  nga  peke  ka  ngaro,  ka  tahi  ka  kurnea  nga  taura,  me 


XXXVI  HE      KORERO      APiTI      ANO 

te  hupanatanga  o  taua  tawhiti,  o  taua  rore,  e  Iiara  mau  kita  taua 
maia  i  nga  taura  a  taua  hunga. 

Ka  peke  taua  tawhiti  nei  a  Maui-tikitiki-o-Taranga,  me  tana 
patu,  e  hara,  aue  rawa  ake  ka  aue,  e  patu  ana,  a  roa  rawa,  ka 
tahi  ka  tukua,  a  haere  tautau  ana.  Ka  tahi  ka  rangona  te  tua- 
rua  ona  ingoa,  no  tana  auetanga,  ka  karanga  he  aha  a  hau  i 
patua  ai  e  koe  e  tenei  tangata,  ka  hei  ra  tau,  patu  rawa  koe  i  a 
Tama-nui-te-Ka,  he  !  ka  tahi  ka  rangona  te  rua  o  ona  ingoa.  Ka 
tahi  ka  tukua  ia  kia  haere,  anana, — ka  tahi  ka  ata  haere  taua 
maia  nei,  a  Tama-nui-te-Ea.  Ka  tahi  ka  hoki  mai  a  Maui-taha 
ratou  ko  ana  teina,  ka  noho,  noho  nei,  noho  nei,  a  roa  rawa,  kei 
te  huti  ika  ona  tuakana,  kei  te  noho  noa  iho  ia  i  te  kainga,  me 
te  whakarongo  ki  te  amuamu  ana  wahine,  ana  tamariki,  ki  tona 
mangere  ki  te  huti  ika,  ka  tahi  ia  ka  whakatauki  atu,  nana  kou- 
tou  e  whae  ma,  koutou  ko  o  tamariki. 

Kua  taea  e  ahau  nga  mea  katoa,  a  hei  tena  mea  hei  te  mahi 
o  te  kai,  ka  ngaro  ai. 

Hua  atu  akuanei  tena  mea  te  kai,  ko  uta  nei  whitikia  ai  e  te 
ra. 

Ka  tahi  a  Maui  ka  takaa  i  tana  matau,  i  te  kauae  o  Muri- 
ranga-whenua,  ka  oti,  whiri  rawa  te  taura  ka  oti. 

Ka  tahi  ka  mea  atu  ki  ona  tuakana,  tena  tatou  ka  aukaha,  i 
to  tatou  waka,  ae  tatou  ka  hoe  ki  te  hi,  ka  mea  mai  ona  tuakana, 
kei  whea  he  matau  mau,  ka  mea  atu  ia,  e  kore  au  e  waiho,  hei 
tata  i  te  wai  o  to  tatou  waka,  ae  ana  mai  ratou,  ka  tahi  ka  hoe 
ratou,  ka  tae  ki  nga  tauranga  i  tau  ai  nga  waka  i  mua,  ka  mea 
atu  nga  tuakana,  tukua  atu  te  punga  i  konei,  ka  mea  atu  ia,  kau- 
aka,  e  ngari,  me  hoe  rawa  ki  waho  noa  atu,  ka  hoe,  a  rite  ana  ki 
te  tauranga  whakamutunga  o  waho,  ka  mea  atu  ano  ratou,  tukua 
to  tatou  punga  i  konei,  ka  mea  atu  ano  ia,  he  ika  pononga  to 
konei,  hua  atu,  me  hoe  rawa  ki  te  au  o  te  moana,  ka  tuku  ai  te 
punga.  A  ki  te  tae  atu  ki  taku  wahi  e  pai  ai,  hei  tukunga  mo 
te  punga,  ina,  c  kore  e  tukua  iho  te  matau  ki  raro,  e  whaia  ake 
ana  e  te  ika. 


NO      NGA      WAIATA      NEI.  XXXVII 

A,  rne  te  turekutanga  kanohi  nei  ano  te  roanga,  ka  hoki  mai 
to  tatou  waka  ki  uta.  Hoe  nei,  hoe  nei,  a  tawkiti  noa  atu 
ka  mea  nga  hoa,  hei  konei,  ka  mea  atu  ia,  kia  ngaro  te  tu-a-pae 
whenua,  a  ngaro  rawa,  ka  tahi  ka  tukua  te  punga,  kia  tawhiti 
noa  atu,  ki  te  au  o  te  moana,  ka  huti  nga  tuakana,  anana,  kihai 
i  tukua  iho  ki  te  wai,  i  whaia  tonutia  ake  e  te  ika  ki  mnga  ki  te 
waka.  E  rua  ano  hekenga  o  te  aho,  e  hara  kua  tomo  te  waka  i 
te  mahi  a  te  ika,  ka  tahi  ka  mea  mai  nga  hoa  ki  a  ia,  e  hoa, 
tatou  ka  hoki,  ka  mea  atu  ia,  taihoa  ra,  kia  whiu  hoki  taku 
matau  ki  te  wai,  ka  mea  atu  nga  hoa,  no  whea  hoki  te  huanga 
o  tau  matau?  ka  mea  atu  ia,  ha  he  matau  ano  ra  taku  !  ka  mea 
atu  ano  nga  hoa,  tena  koa  whiua,  e  hara  i  roto  ano  i  a  ia,  e  uira 
ana  te  paua  me  te  whakairo,  puhipuhi  rawa  ki  te  waero,  anana, — 
ka  turua  'tahi  ra  ka  whiua  ki  te  moana,  ana,  rere  tonu,  rere  tonu, 
a  ka  tae  ki  te  tekoteko,  mahue  ake,  ka  mahue  nga  mahihi,  ka 
ngaro  ki  te  roro,  e  hara  ka  mau  ki  te  paepae  o  te  whatitoka,  te 
matau  a  Maui-tikitiki-o-Taranga. 

Ka  tahi  ka  tapikitia  e  ia  tana  aho,  e  hara  ka  mau  ake  te  whare 
o  taua  kaumatua  nei  o  Tonganui  i  tana  matau,  haere  ake,  haere 
ake,  a  ka  mo  runga  ake  taua  whare,  te  tino  marangatanga  ake,  e 
hara  ka  mau  iho  taua  matau  i  te  toimaha.  Ka  puta  ake  hoki  te 
koropupu  o  te  whenua  ki  runga,  ka  hamama  nga  waha  o  nga 
tuakana  ki  te  tangi. 

Ka  tahi  ia  ka  whakahua  i  tana  karakia,  ta  te  mea  ka  rongo  ia 
ki  nga  kupu  amuamu  a  ona  tuakana,  e  tangi  ana,  e  aue  ana,  e 
mea  ana  i  ho  mai  ano  tatou  ki  te  au  o  te  moana  nei  kia  tahuri 
ki  te  wai  ma  te  ika,  ka  tahi  ia  ka  hapai  ake  i  tana  hiki  ake,  mo 
tana  ika  kia  maiangi  ake,  ka  mea  :  — 

He  aha  tau  e  Tongauui, 

E  ugau  -whakatutnri  ake  i  raro, 

Ka  puta  te  hau  o  Eanga-whenua, 

Ka  rukuruku, 

Ka  heihei, 

Ka  rukimiku, 

Ka  eaea, 

Ooi, 

Mokopu-Tangaroa-meha, 


XXXVIII  HE      KOREItO      APITI      ANO 

E  hara  tarewa  ana  i  runga  te  ika  a  Maui,  he  ika  whenua,  ko 
Papa-tu-a-Nuku,  anana,  takoto  maroke  ana  to  ratou  waka. 

Mahuetia  iho  ona  hoa  ki  to  ratou  waka,  hoki  ana  ia  ki  to  ratou 
kainga,  i  mea  iho  ia  ki  ona  tuakana,  i  muri  i  a  au  nei,  kia  ma- 
nawa  nui,  kei  kainga  ake  a  muri  i  a  au,  kaua  hoki  e  kotikotia 
tatou  ika,  e  ngari  waiho  kia  tae  au  ki  te  kawe  atu  i  te  hau  o 
tenei  tanga  ika,  a  kia  tae  atu  au,  ki  te  tohunga,  kia  whangaia 
ki  te  atua,  ka  hurihia  te  hurihanga  taka  pau,  ruahine  rawa, 
kakahi  rawa,  ka  noa,  ka  tahi  au  ka  hoki  mai,  hei  reira,  ka  koti- 
koti  ai  te  ika  nei,  a  ka  riro  pai  ta  tera,  ta  tenei  na,  ta  tera  ra,  a 
taku  hokinga  mai,  kawhiwhi  koe  ki  tau,  me  te  hoki  hari  ano,  a 
e  takoto  pai  te  wahi  i  takoto,  e  riro  pai  te  wahi,  a  mauria  atu  e 
tatou,  a  taku  hokinga  mai. 

Hemo  kau  atu  ano  taua  maia  raka,  e  hara  kua  takahia  nga 
kupu  i  rongo  ra  ratou,  kei  te  kai,  kei  te  haehae  i  taua  ika,  e  hara 
te  tae  ki  te  atua,  kia  mauru  tona  ngakau,  i  te  ika  a  tona  tauira. 
A  kia  kai  nga  atua  tama-tane,  me  nga  atua  tama-wahine,  e  hara 
kua  motumotu  i  taua  hunga  whakaaro  kore  nei,  anana,  tana 
tahuritanga  mai  ki  te  riri  mai  ki  taua  ika  e  haehaea  atu  ra, 
anana  te  tino  okenga  i  oke  ai  te  pane,  me  te  hiku,  me  nga 
uratira,  me  nga  pakihawa,  anana,  ta  Tangaroa  pai  hoki,  ano  kei 
te  wai  e  tawheta  ana. 

Ana,  koia  e  takoto  kino  nei  te  whenua.  Tu  ana  he  maunga, 
takoto  ana  he  raorao,  heke  ana  he  awa-awa,  ara  he  pari  hoki, 
mei  kaua  te  tinihangatia  e  ona  hoa,  kua  takoto  pai  taua  ika,  a 
kua  waiho  hei  tohu  mo  te  whenua,  i  muri  nei,  ara  ko  te  rua 
tenei  o  nga  kinonga  i  muri  iho  o  te  wehenga  o  Rangi  raua,  ko 
Papa. 

Ka  mutu  tenei  mahinga,  a  Maui  ratou  ko  ana  tuakana,  ki  te 
wahi  i  noho  ai  toratou  matua  tane,  wahine;  kia  whakaaturia  atu 
ki  a  ia,  a  kia  haere  atu  ia  ki  te  rapu  i  taua  wahi  e  noho  nei  raua, 
ka  mea  atu  ki  a  ia,  aua  hoki,  nowhea  matou  e  kite,  kei  ranga 
ranei,  kei  raro  ranei,  kei  tawhiti  atu  ranei  i  a  tatou. 


NO     NGA    WAIATA     NEI.  XXXIX. 

Ka  mea  atu  ia  ;  maku  e  rapu,  ka  kitea,  ka  mea  atu  nga  hoa, 
Iie  aha  koe  to  matou  whakapakanga  i  kite  ai,  he  aha  matou  o 
matamua  i  kore  ai  e  mohio  i  tona  wahi  e  ngaro  nei,  kua  kite  ra 
hoki  koe,  muri  iho  i  tau  whakakitenga  mai  ki  a  matou,  ko  to 
tatou  whaea,  a  i  te  po  i  moe  tahi  ai  tatou,  ao  rawa  ake  te  ata, 
ko  tatou  anake  e  moe  ana  i  te  whare,  a  e  pena  tonu  ana  ia  po, 
ia  po,  a  nohea  i  matauria,  ka  mea  atu  ia,  a  hei  konei  whaka- 
rongo  ake  ai. 

Ta  te  mea,  kua  kitea  ake  e  ia  i  muri  iho  o  tona  kitenga  e 
tona  whaea,  e  ona  whanaunga,  me  ona  tuakana,  i  a  ratou  e 
haka  ana,  ka  haka  nei,  ka  noho  kei  nga  tuara  a  Maui-potiki,  ka 
tatau  mai  to  ratou  whaea  i  ana  tama,  ka  mea,  ko  Maui-taha,  ko 
Maui-roto,  ko  Maui-pae,  ko  Maui-waho.  Ha !  nowhea  to  koutou 
To-toko-rima,  ka  mea  atu  a  Maui-potiki,  nau  ano  au,  ka  tatau 
ano  te  ruahine  ra,  ana,  toko-wha  ano  koutou,  ka  tahi  hoki  au  ka 
kite  i  a  koe,  he  oi,  he  roa  nga  kupu  totohe  a  raua  i  roto  i  te 
kapa  o  ta  ratou  haka. 

Ka  puta  mai  te  kupu  a  taua  wahine,  haere  atu  koe  i  roto  i 
tenei  whare,  e  hara  koe  i  te  potiki  naku,  na  te  tangata  ke  koe. 
Ka  tahi  ka  mea  atu  te  Maui  raka,  ae,  me  haere  ke  atu  au,  e 
ngari  he  tamaiti  au  na  te  tangata  ke,  e  ki  ana  ra  pea  au  nei, 
nau  ano  au,  ina  hoki  i  whanau  ano  au  i  te  taha  o  te  akau,  a  i 
whiua  atu  au  e  koe,  ki  te  hukahuka  o  te  tai,  a  he  mea  takai  a 
hau  e  koe  ki  roto  ki  tou  tikitiki,  a  he  mea  apoapo  a  hau  e  te 
rimu,  takai  atu,  takai  mai.  A,  na  te  apu-hau,  na  te  apu-ma- 
tangi  au  i  whakahoki  mai,  ki  uta  nei,  a  takaia  ana  au  e  nga  ta 
whaowhao  o  te  akau  roa,  a  tau  mai  ana  te  tini  o  te  ngaro,  ki  te 
karamuimui  i  a  au,  me  nga  manu  hoki,  ka  puta  mai  hoki  toku 
tupuna,  a  Tama-nui-ki-te-Rangi,  ka  kitea  ki  te  ngaro,  me  nga 
manu,  e  karamui'  ana  i  runga  i  nga  tawhaowhao,  ka  rere  mai 
taua  tupuna  nei,  ka  heua  ake,  ara !  he  tangata,  ka  tahi  au  ka 
tangohia  ake. 

Ka  kawea  atu  au  e  ia  ki  roto  ki  te  whare,  he  mea  whakairi  ki 
runga  noi  ai,  kia  ngaua  ake  e  te  auahi  e  te  mahana,  a  ora  noa 
ake  au  i  te  mahi  atawhai,  a  taua  tupuna  nei,  a  rongo  ana  au  i 


xl  HE      KORERO      APITI      ANO 

te  rongo  Iiaka  o  tenei  whare,  haere  mai  nei,  otira  i  roto  ano  au 
i  tou  puku,  ka  rongo  au  i  nga  ingoa  o  aua  matamua,  e  tauria 
ana  e  koe,  ki  o  ratou  ingoa,  a  tae  noa  ki  tenei  po,  ka  rongo 
tonu  au  ki  a  koe  e  whakahua  ana  i  o  ratou  ingoa,  koia  a  hau  ka 
mea  atu  nei  ki  o  koutou  ingoa,  ko  Maui-taha,  ko  Maui-roto,  ko 
Maui-pae,  ko  Maui-waho,  ana  ko  a  hau,  ko  Maui  potiki  a  hau  e 
noho  atu  nei. 

Ka  tahi  tona  whaea  ka  karanga  atu  ki  a  Maui-potiki,  ko  koe 
ano  taku  whakamutunga,  me  te  ruahinetanga  o  taku  tinana,  a 
ka  mea  atu  nei  a  hau  ki  a  koe,  ko  Maui-tikitiki-o-Taranga,  taua 
maia. 

A,  i  muri  iho  i  taua  tautohetanga,  ka  mea  mai  a  Taranga  ki 
tana  muringa,  haere  mai  koe  kia  moemoetahi  i  roto  i  to  wha- 
wharua,  a  kia  hongi  atu  au,  kia  hongi  mai  koe,  ka  peke  atu  ia, 
kei  te  moetahi.  Ara  hoki  ko  matamua,  kei  te  korerorero  ki  a 
ratou  ano.  Ha  !  ko  tatou  ko  te  mea  i  ata  tirohia  iho  e  ia  te  ata 
whanautanga,  me  te  ata  takotoranga  ki  runga  ki  te  takapau- 
hora-nui,  he  aha  ra  te  moetahi  ai  ki  a  ia,  i  te  itinga,  i  awhitia 
e  ia,  pakeke  rawa  ake,  te  moetahi,  te  aha. 

Tena  ko  tenei  whakatahe,  ko  wai  tatou  ka  ata  kite  atu,  na  te 
rimu  tana  i  awhina,  na  wai  ranei,  na  te  tangata  ano  ranei  tana 
tamaiti,  ka  anga  ia  ka  moetahi,  na  wai  koa  hoki  te  whakatahe 
i  ki,  a  ka  whiua  atu  ki  te  wai,  e  hoki  mai  hoki  hei  tangata  ora 
ki  te  ao  marama,  tena  ko  tenei  koroke,  kua  mea  nei  ia,  hei 
tangata  ki  a  tatou. 

Ka  mea  atu  nga  toko-rua  ki  era  atu  toko-rua  atu,  he  aha  koa 
ua  ana  te  waiho  ai  hei  hoa  aroha  mo  tatou,  i  nga  ra  o  te  pai, 
hei  pai,  i  nga  ra  o  te  kino,  hei  kino,  ana  e  ngari  e  te  whanau, 
he  awhina  tangata  anake  te  rangatiratanga  o  tenei  mea  o  te 
tangata,  he  mahi  kai,  he  tangohanga,  he  aha,  he  aha,  kia  tipu 
ai  te  pai.  Kei  pena  tatou  me  nga  tama  a  Rangi-nui  raua,  ko 
Papa-tu-a-Nuku,  tahuri  ake  ano,  kei  te  whakaaro  patu  i  o  tatou 
tupuna,  ae  katoa  ana  ratou  toko-wha,  he  wahi  iti  te  kupu  a 
Tawhiri-matea  i  aroha  ki  o  ratou  matua,  ko  te  nuinga,  i  wha- 
kaae  tahi  ratou  ki  te  patu,  a  muri  iho,  ka  kite  ia,  kua  tawhiti 


NO      NGA     WAIATA     NEI.  xli 

ki  te  tane,  i  te  wahine,  anana,  ka  tango  mahara  ia,  ka  whawhai 
mai  ki  ona  whanaunga.  Na  reira  hoki  a  Tu-matauenga,  ka 
tahuri  atu  ki  te  whawhai  ki  ona  tuakana,  me  ona  matua,  a  e 
mau  nei  ano  tona  whawhai  ki  ona  whanaunga. 

Waihoki  ko  tatou,  kaua  e  whakatupu  wehewehe  i  roto  i  a 
tatou,  kei  tahuri  ake  aua  whakaaro  kino  e  patu  ana  i  a  tatou,  a 
pena  iho  me  nga  tama,  a  Eangi-nui  raua,  ko  Papa',  ka 
mea  atu  etehi,  ae,  e  o  maua  matamua,  ka  tika,  a  me  mutu 
i  konei. 

Po  iho  ano,  ao  ake  ano  te  ra,  kua  whakatika  a  Taranga,  kua 
ngaro  whakarere  i  te  whare  i  ana  tamariki,  oho  rawa  ake  nga  tama, 
tirotiro  kau  ana,  ka  mohio  nga  matamua,  ka  pouri  tonu  taua 
tamaiti  muringa,  e  hua  ana  e  ngaro  nei,  kei  te  mahi  kai  pea, 
kaore,  kei  te  tahuti  noa  atu.  Po  iho  ano,  ka  puta  mai  ano  to 
ratou  whaea,  kei  te  haka  ano  nga  tama,  mutu  kau  ano,  kua 
mea  mai  ano  ki  tana  muringa,  haere  mai  ano  taua  ki  konei  moe 
ai,  a  moe  ana,  a  ao  rawa  ake,  kua  ngaro  ano,  ka  tahi  ia  ka 
tupato  ki  te  mahi  maminga  tonu  a  taua  wahine,  i  a  po,  i  a  po,  a 
tae  noa  ki  tetehi  atu  po,  ka  moe  tahi  ano  raua  ko  tona  whaea, 
me  te  tokomaha  ano  hoki  e  moe  ana,  me  tona  whaea,  tango- 
hanga  e  te  tama,  e  hara  kua  riro  te  tu,  me  te  maro-whaiapu,  e 
hara  kua  ngaro,  tangohanga  atu,  kei  te  purupuru  i  te  matapihi* 
i  te  whatitoko,  kei  puta  mai  hoki  te  haeata  o  te  awatea  ki  roto  i 
te  whare,  kei  hohoro  te  whakatika  o  taua  wahine  i  te  pouri- 
tanga  o  te  po,  no  reira  i  tupato  ai  tona  ngakau.  Nawai  i  po,  i 
po,  a  ka  marama,  ka  kitea  te  turi  o  te  tangata,  ka  rere  te  ra,  ka 
morunga  noa  atu,  ka  tahi  te  wahine  ra  ka  mahara.  Ha!  hepo 
ke  hoki  tenei,  ina  hoki  te  roa,  ka  mutu,  kei  te  moe  ano,  oho  ake, 
kei  te  rapu  ano  tona  whakaaro,  te  kitea  koki  te  maramatanga 
mai  o  waho,  i  te  mea  kua  oti  rawa  te  purupuru  te  whare. 

Ka  tahi  ia  ka  maranga  ake,  anana — kua  noho  tahanga  ia,  ka 
rapurapu  noa  ia  i  tetehi  maro,  me  tetehi  tu  mona,  nowhea  hoki 
i  kitea,  ka  tahi  ia  ka  rere  atu  ki  te  kukume  mai  i  nga  puru  o  te 
pihanga,  o  te  whatitoka,  kukume  rawa  mai,  anana — kua  tikoke- 
koke  noa  ake  te  ra  o  waho.     Ka  tahi  ka  rawhia  reretia  te  karu- 


Xlii  HE     KORERO     APITI     ANO 

karu  puru  o  tana  whare  hei  paki  putanga  mona,  e  hara  kua 
puta  kei  waho  e  aue  haere  ana,  mo  te  kohurutanga  e  ana 
tamariki. 

Ka  pahure  atu  ki  waho  to  ratou  whaea,  ka  maranga  ake  taua 
nauhea  ra,  ka  titiro  atu  i  te  haeatatanga  o  te  whatitoka,  titiro 
rawa  atu,  ka  tango  ki  te  pu  wiwi  nei,  ka  rere  iho  taua  wahine 
nei  ki  roto  ki  te  koruama,  akina  iho  hoki  taua  pu  wiwi  nei,  ana 
me  te  poko. 

Ka  tahi  ka  puta  atu  taua  maia  nei  a  Maui-potiki,  ake  !  e  puare 
katoa  ana  a  roto,  puta  noa  ki  raro. 

Ka  tahi  ia  ka  hoki  mai  ki  te  whare,  ka  mea  ki  ona  tuakana  e 
moe  ana,  e  hoa  ma,  e  oho,  kati  te  moe,  maranga  ka  waiho  tonu 
tatou  hei  tinihangatanga  ma  to  tatou  whaea.  Ka  tahi  ano  ka 
maranga  ake  ona  hoa,  anana — kua  paratu  noa  atu  te  ra,  ka 
ui  atu  ano  taua  nauhea  nei  ki  ona  tuakana.  kei  whea  te 
wahi  i  to  tatou  matua  tane,  matua  wahine  ?  ka  mea  mai 
ratou,  aua  hoki,  kaore  ano  matou  i  kite  noa,  ahakoa,  ko 
Maui-taha,  ko  Maui-roto,  ko  Maui-pae,  ko  Maui-waho,  kaore 
noa  iho  i  te  kite,  a  hei  a  koe  ranei  ka  kitea  ai  tana  wahi  e 
rapua  na  e  koe,  hei  aha  mau  tena,  e  kore  koe  e  noho  marire 
tatou.  Hei  matua  tane  aha,  hei  matua  wahine  aha.  Nana  koia 
tatou  i  whangai  ki  te  kai,  a  kaumatua  noa  nei.  Hua  atu,  ko  te 
Rangi  to  tatou  matua,  nana  hoki  i  ho  mai  i  ana  uri,  i  a  Hau- 
whenua,  i  a  Hau-maringiringi,  i  a  Hau-marotoroto,  i  a  Toua- 
rangi,  i  a  Tomairangi,  nana  i  ho  mai  i  ena  tangata  hei  atawhai 
i  a  matou  nei  kai,  na  Papa-tu-a-Nuku  i  whakatupu  ake  ana  pura- 
pura,  hei  oranga  mo  ana  uri  i  tenei  ao-tu-roa. 

A  ka  mea  atu  ano  a  Maui-potiki,  e  tika  ana  ano  ena  kupu, 
e  ngari  ki  a  au,  me  he  mea  ko  a  hau  hoki  koutou,  ko  ta  te  huka- 
huka  o  te  tai,  ko  tana  i  whakatupu,  i  whangai  mai,  te  pena  na 
te  whakaaro,  e  ngari  ki  a  au,  ma  koutou  e  tino  rapu  te  wahi  i 
kai  ai  koutou  i  tona  u,  a  no  te  mahuetanga  o  te  wai  u,  ka  tahi 
ena  kai  ka  kainga  e  koutou. 

Tena  ko  tenei  e  te  whanau,  kaore  au  i  kai  i  te  wai  u,  i  te  kai 
hoki,  a  e  aroha  ana  au  ki  a  ia,  he  oi  ano  te  mea  e  aroha  nei  au, 


NO      NGA      WAIATA      NEI.  xliii 

ko  taku  nohoanga  i  roto  i  tona  kupu.  Koia  au  ka  mea  nei,  kia 
kite  au  i  te  wahi  e  noho  nei  raua.  A  ka  rnihara  ona  tuakana  ki 
to  ratou  teina,  ta  te  mea,  kua  kitea  ake  tona  kaha  ki  te  hopu  i 
a  Tama-nui-te-Ra,  a  no  reira  i  ata  haere  ai  te  ra.  Tetehi  wahi, 
no  tana  hianga  i  te  Whenua  ki  runga,  i  te  whakangaromanga 
e  Eangi  raua  ko  Tawhiri-matea,  a  kaa  hia  e  ia  te  whenua  ki 
te  kauae  o  tona  tupuna  o  Muri-ranga-whenua,  a  te  whaka- 
maoritanga  o  taua  matau  nei,  kei  Heretaunga,  ko  te  matau 
a  Maui'. 

Ka  mutu  te  miharo  a  ona  hoa  ki  a  ia,  ka  tonoa  atu  ia  ki  a 
haere  atu  ki  a  rapu  i  a  ratou.  Ka  tahi  ia  ka  haere  atu,  kua  oti 
noa  ake  ra  hoki  i  a  ia  tana  mahi  matamua  te  whakarite  e  ia,  i 
muri  iho  i  tana  whakakitenga  ki  ona  whanaunga,  i  te  whare 
haka,  i  te  mea  kaore  ano  te  Ra  i  herea  e  ia,  me  te  whenua  i 
hia,  kua  oti  ake  ia  te  whaka-a-hua  ki  te  a-hua  o  nga  manu,  o  ia 
manu,  o  ia  manu  o  te  ao,  a  kaore  tetehi  a-hua  ona  i  paingia  e 
ona  tuakana,  i  tana  whakakitenga  kia  ratou,  he  muringa,  ko 
tona  whakaahuatanga  ki  te  a-hua  o  te  kukupa,  i  te  a-hua  o  te 
kukupa,  ka  tahi  ona  tuakana  ka  mea  atu,  e  tama  e ;  ka  tahi  koe 
ka  tino  pai,  pai  rawa,  pai  rawa  atu  koe  i  o  te  tuatahi  ritenga  kua 
mahue  atu  ra. 

Ko  te  wahi  koa  i  pai  ai  ia,  no  te  maro-whaiapu,  me  te  tu 
o  tona  whaea  i  wetekia  ra  e  ia,  a  ko  taua  maro  ano  te  mea  e 
matonu  i  tona  uma  na,  a  he  maro-waero  hoki.  A  ko  tona  tu 
ano  te  wahi  e  pangotonu  na  i  tona  kaki,  i  mua  tenei  mahi  ana, 
A  i  tona  rapunga  nei  ano  ki  a  kite  i  ona  matua,  ka  haere  hoki 
ia  ki  te  whakarite  i  a  ia  ki  te  a-hua  o  te  kukupa,  a  rite  ana — ki 
to  mua  a-hua,  ka  kite  hoki  ona  hoa,  ka  mea  atu,  e  tama  e !  ka 
pai  koe,  kei  tona  nohoanga  hoki  i  runga  i  te  manga  o  te  rakau, 
anana, — te  ngaoko,  te  aha,  ko  te  tumu  kau  ano  ki  a  ia,  koia  hoki 
nga  whakatauki  nei.     (He  kukupa  pae  tahi.) 

A  ao  kau  ano  te  ra,  ka  tahi  ia  ka  mea  iho  ki  ona  tuakana,  hei 
konei  noho  ake  ai,  whakarongo  ake  ai  ki  toku  ngaromanga  nei, 
he  nui  no  te  aroha  koia  ka  rapua  nei.  A  whakarongo  ake,  i 
tika  pea  aku  mahi  i  mua,  ina  hoki  he  tangata  maia  rawa  te  Ra, 


Xliv  HE     KORERO     APITI     ANO 

a  kua  mau  ia  te  here  e  a-hau ;  waihoki  ko  te  moana?  he  kaha 
rawa  ona  tuatea,  me  ona  ngaru,  a  kua  tangohia  ake  e  a-hau 
i  roto  i  tetehi  ika  whenua. 

Waihoki  ko  te  a-hua  o  te  manu,  e  kore  e  taea  e  te  tangata 
kahakore,  tena  ko  a-hau  ko  to  koutou  mutunga,  kua  taea  ka- 
toatia,  a  ka  tahi  nei  pea  a-hau  ka  rehea,  kei  tenei  haerenga  ki 
tera  wahi,  ka  mea  atu  ona  tuakana,  he  haere  whawhai  koia  tau, 
hua  atu,  he  rapu  tau  kia  kitea  te  mea  e  aroha  nei  tatou,  a  ka 
kitea,  noho  ana,  ka  ngarongaro  te  aroha,  hoki  ana  mai,  hoki 
atu,  hoki  mai. 

Ka  mea  atu  ia,  koia  kau  ano  te  take  i  haere  ai  au,  a  hei  toku 
taenga  atu  pea  ki  reira,  ka  kite  atu  pea  au  i  o  reira  pai,  a  ka  pai, 
i  o  reira  kino,  ka  kino  atu.  Ka  mea  mai  ratou,  ae,  e  tika  ana 
ua  au,  haere  ano  i  runga  i  ou  mohiotanga,  ka  tahi  te  tangata  ra 
ka  haere  ano  ki  te  ngahere,  ana  tona  putanga  mai,  ana  me  te 
tino  kukupa,  Hinga  noa  ake  ano  ona  tuakana,  hore  he  ngoi, 
hore  he  aha.  Te  tino  whakatikanga,  ka  tae  kei  te  rua  i  rere  iho 
ra  tona  whaea,  tangohia  ake  te  pu  wiwi,  e  hara  kua  ngaro  kei 
roto,  akina  iho  hoki  kua  ngaro  ano.  Te  tino  rerenga,  e  rua  ano 
titahatanga,  e  hara  kua  tatu  kei  raro  e  rere  ana,  titahatia  atu, 
titahatia  mai,  e  hara  kua  ronaki  te  rere. 

Ka  tahi  ka  kitea  atu  te  rangapu  tangata  nei  e  taka  ana  mai  i 
raro  i  nga  rakau,  ko  te  ingoa,  o  aua  rakau,  he  manapau,  ka  tahi 
ka  rere  atu,  noho  ana  i  runga  i  te  tihi  o  taua  rakau,  e  nohoia  ake 
ra  e  taua  rangapu,  e  hara  kua  kite  tonu  iho  i  tona  matua 
wahine,  e  takoto  tahi  ana  raua  ko  tana  tane,  ka  mahara  ia,  e !  ko 
aku  matua  tonu  enei,  e  noho  ake  nei,  a  ka  tino  rongo  ia  i  o  raua 
ingoa  e  whakahuatia  ake  ana  e  nga  hoa  noho  tahi,  ka  tahi  ia  ka 
neke  tata  iho  ki  raro  iho,  ka  tango  ia  ki  tetehi  hua  o  taua  rakau, 
ka  panga  iho,  e  hara  pa  tonu  ki  te  rae  o  tona  matua  tane,  ka  mea 
etehi,  he  manu  pea,  ka  mea  taua  tangata  ra,  e  hara  he  mea 
makere  noa  iho.  Ka  tango  ano  taua  kukupa  ra  i  te  hua-rakau, 
ana  pa  tonu  ki  tetehi,  ki  tetehi,  mamae  rawa,  ka  tahi  ka  tino 
aue  raua,  ka  whakatika  katoa  ki  te  titiro,  a  ra,  e  noho  iho  ana, 
otira,  i  rangona  ki  te  tumu  i  tino  kitea  ai.     Ka  tango  katoa  te 


NO      NGA      WAIATA      NEI.  xlv 

iti,  te  rahi  ki  te  kohatu,  hei  kum  i  a  ia,  a  roa  noa  atu  ratou,  e 
epaepa  ana  i  a  ia,  kihai  hoki  i  pa,  ka  tahi  tona  papa  ka  whaka- 
tau  epa  ake,  e  hara  kua  pa,  otira,  nana  ano  i  mea  kia  pa  ia,  i 
te  kohatu  a  tona  papa,  mei  waiho  tonu,  nohea  e  pa,  atawhaia 
ki  tona  peke  maui,  e  hara  taka  ana  ki  raro  takoto  ai.  Te  whaka- 
tikanga  atu  o  nga  tangata  ki  te  tango  mai,  anana,  kua  whaka- 
tangata  taua  manu. 

Ana  ka  wehi  taua  iwi  ki  ona  kanohi,  ano  i  taia  ki  te  takou  te 
whero.  Ka  mea  ratou,  koia  ano  i  roa  ai  te  nohoanga  iho,  me 
he  manu,  kua  rere  noa  atu,  kaore  he  tangata  ano,  ka  mea  etehi, 
he  atua  koa,  ina  te  ahua  kaore  ano  i  kitea  tenei  ahua,  i  muri 
iho  i  te  wehenga  o  Rangi  raua,  ko  Papa-tu-a-Nuku.  Ka  tahi  ka 
mea  atu  a  Taranga,  ko-tahi  rawa  te  mea  i  kitea  e  au,  i  a  po,  i  a 
po,  i  au  e  haere  nei  kia  kite  i  aku  tamariki,  ka  kite  hoki  au  i  te 
penei,  otira,  tera  atu  i  tenei,  ina  hoki,  whakarongo  mai,  i  taku 
haerenga  i  te  taha  o  te  akau  i  whanau  au  i  tetehi  tamaiti  aku,  a 
takaia  ana  ki  roto  ki  toku  tikitiki,  a  whiua  ana  e  a  hau  ki  roto 
ki  te  hukahuka  o  te  tai.  A  i  muri  iho,  ka  kitea  e  tona  tipuna, 
e  Taina-nui-ki-te-Rangi,  a  pena  tonu  me  nga  kupu  a  Maui-potiki 
i  korero  na  kia  ratou,  i  a  ratou  i  roto  i  te  whare  ona  tuakana, 
me  to  ratou  whaea,  ka  mutu  te  korero  a  Taranga  ki  a  ratou  ko 
tana  tane. 

Ka  tahi  ka  mea  atu  ki  a  Maui  e  noho  ra,  nohea  koia  koe?  No 
te  uru?  no  te  raki?  kao!  no  te  marangai?  kao  !  ati  no  te  hau 
tonga?  kao,  ati  no  te  hau  koe  e  pu  mai  nei  ki  taku  kiri?  Ka 
tahi  ka  hamumu  atu  te  waha,  ae,  e !  Ko  taku  potiki  te  tangata 
nei.  Ka  mea  mai  ano  te  te  kuia  ra,  ko  Maui-taha  koe  ?  Kao, 
ati  ko  Maui — tikitiki  koe  a  Taranga  ?  ae,  e  !  ko  taku  potiki 
tenei  tangata.  Na  te  apu-hau,  na  te  apu — matangi,  na  Tupari — 
mae-waewa,  nana  i  ahu  mai,  ka  kia,  he  tangata,  haere  mai  e 
tama  e  !  kakea  ake  te  taupu  o  te  whare  o  to  tupuna  o  Hine-nui- 
te-po. 

Ka  tahi  te  tangata  ra  ka  kawea  ki  te  wai,  e  tona  papa,  ka 
tohia,  ka  mutu,  ka  whangaia  te  hau  o  ana  patunga  i  te  Ra,  me 
tana  hianga  i  te  whenua,  ka  mutu.     Pawera   tonu   tana  papa  a 


Xlvi  HE     KORERO     APITI      ANO 

Makea-tutara,  ki  te  napenga  o  tana  karakia  tohi,  karakia  whangai 
hau,  o  ana  patunga,  mau  tonu  tona  pahuna,  po  iho  ano,  ka  tomo 
ki  te  whare. 

Ka  wea  atu  tona  matua,  e  tama,  kua  rongo  a  hau  ki  to 
whaea,  he  tangata  toa  koe  ki  te  aha,  ki  te  aha,  i  taea  katoatia  e 
koe  nga  mea  ririki,  nga  mea  nunui  o  tou  kainga,  a  kei  tou 
taenga  mai  pea  ki  tou  matua  ake,  ka  tahi  pea  koe  ka  rahua,  ka 
mea  atu  ia,  ki  ehea  mea  ra  ? 

Ka  mea  atu  tona  matua,  ki  to  tupuna,  ki  a  Hine-nui-te-po,  e 
kowhakiwhaki  noa  mai  ra  i  te  taha  o  te  rangi,  kamea  atu  ia,  a 
waiho  ra,  me  rapu  ake  e  taua,  te  matenga,  te  oranga,  ka  mea  atu 
te  matua,  he  aitua  to  taua,  i  hiki  ano  taku  karakia,  a  mea  ana  au, 
hei  matenga  mou.  Ka  tahi  ia  ka  mea  atu,  he  pewhea  tona 
a-hua-tanga?  ka  mea  ia,  te  mea  e  korapu  mai  ra,  ko  ona  mata. 
Ko  ona  niho,  kei  te  koi  mata, — ko  te  tinana,  he  tangata  ano,  e 
ngari  nga  karu,  he  pounamu,  ko  nga  makawe,  i  rite  ki  te  rimu 
rehia,  ko  te  waha,  i  rite  ki  te  manga. — Ka  mea  atu  te  tamaiti,  i 
pera  ranei  tona  kaha  me  to  Tama-nui-te-Ra,  e  pau  katoa  nei  te 
te  tangata,  me  te  whenua,  me  te  wai  i  tona  werawera,  e  hara  i 
ora  ai  tenei  ao  na  te  hohorotanga  o  tana  haere,  mei  penei  me  ia 
e  haere  iho  nei,  nowhea  e  rere  te  morehu,  nowhea  e  aha. 

Tena,  purutia  ia  e  a-hau,  ata  haere  ana,  patu-patua  iho  nei  ia, 
iti  ana  tona  kaha,  a  roa  ana  te  haerenga,  iti  ana  tona  mahanatanga 
iho,  na  te  panga  o  aku  patu,  titore  ke,  titore  ke,  koia  ka  maha 
haere  ai  ona  hihi,  puta  noa  ki  i  a  wahi,  ki  i  a  wahi.  Waihoki 
ko  te  moana,  i  nui  atu  i  te  whenua,  a  na  te  kaha  o  te  whakamu- 
tunga,  nana  i  tango  ake,  ana — ka  whai  whenua.  Ka  mea  atu 
tona  matua  ki  a  ia,  e  tika  ra  koe  e  taku  muringa,  me  te  kahanga 
o  toku  koro-heketanga,  nau  mai,  haere  ake  kia  kite  koe  i  to 
tupuna  e  uira  mai  ra  i  te  taha  o  te  Rangi,  ao  kau  ake  i  te  ata,  kei 
te  tiki  ahi  nga  pononga,  o  muri,  i  nga  ra  katoa,  nawai  i  rongo,  i 
rongo  nga  tumau,  a  taringa  noa  iho  ki  te  ngare  a  te  hunga 
o  rahaki,  he  ungaungatonu  kia  haere  ki  te  tiki  ahi,  ka  tahi  ia 
ka  mea  atu. 


NO    NGA    WAIATA    NEI.  xlvii 

Ka  haere  au  ki  te  tiki  ahi  ne,  kei  whea  koia  te  huarahi?  Ka 
rnea  atu  te  hunga  whenua,  haere  tonu  atu  i  te  ara  nui  naka,  a  tae 
tonu  ki  to  tupuna  e  noho  mai  na,  a  ki  te  ui  mai  ia  ki  a  koe,  mau 
e  whakahua  atu  i  to  ingoa,  a  ka  mohio  mai  ia  ki  a  koe,  e  ngari, 
kia  tupato  koe,  kei  tini  au  maminga  ki  a  ia,  ta  te  mea,  kua  rongo 
hoki  matou,  he  tangata  nui  atu,  i  nga  tangata  au  mahi,  akuanei 
koe,  te  tini  ai  au  maminga  ki  a  ia,  ka  mea  atu  taua  maia  nei. 

Kaore,  ko  te  ahi  anake  taku  e  e  tiki  atu  ai,  a  ka  hoki  mai  ai 
au  akuanei,  te  haerenga,  a  ka  tae  atu  ia,  ka  kite  ia  i  ona  kuha 
e  tirara  tonu  ana,  me  nga  mea  i  whakaatuaturia  ra  e  tona 
matua,  i  a  raua  e  noho  ana  i  to  raua  whare,  ka  miharo  ia,  a  roa 
rawa  atu  ka  tahi  ia  ka  mea  atu,  e  kui  e  !  maranga  ki  runga,  kei 
whea  to  ahi,  he  tiki  ahi  mai  taku.  Ka  tahi  ka  maranga  ake 
taua  tupuna  ra,  aue,  ko  wai  ra  tenei  tangata  ?  ka  mea  ia,  ko  a — 
hau,  nowhea  koe  ?  no  konei  ano,  e  hara  koe  i  konei,  ina  hoki 
tou  a-hua  i  nga  tangata  o  tenei  whenua,  e  mea  ana  au,  no  te 
'  Eaki  koe,  ka  mea  ia  kao,  no  te  marangai  koe,  ka  mea  ia  kao, 
no  te  tonga  koe,  ka  mea  ia  kao,  no  te  uru  koe,  ka  mea  ia  kao, 
ati  no  te  hau  koe  e  pu  mai  nei  ki  taku  kiri,  ka  mea  ia,  ae.  E, 
— ko  taku  moko  -puna,  he  aha  tau  ?  he  tiki  ahi  mai  i  a  koe,  a 
haere  mai,  haere  mai,  tenei  to  ahi. 

Ka  tae  te  kuia  ra,  kowhakina  mai  ana  te  ahi  i  te  toi — iti  o 
nga  matikara,  i  tona  kitenga  atu  ano,  e  kowhakina  ana  tona 
maikuku  hei  ahi,  ana  tino  miharo  rawa  atu  ia ;  ka  tahi  ia  ka 
haere  tata  atu,  ki  tua  atu,  tineia  iho  te  ahi — mate  rawa,  ka  hoki 
atu  ano,  e  kua  weto  te  ahi  nei,  ho  mai  hoki,  ana  kua  tae  ano, 
kei  te  kowhaki  i  ana  maikuku,  ka  haere  atu,  tua  atu,  kua  tineia 
ano,  mate  iho,  ka  hoki  atu  ano,  e  kui,  ho  mai  hoki  he  ahi  maku, 
kua  pirau  hoki  tenei.  A  pena  tonu,  pena  tonu,  a  poto  noa  etehi 
matikara,  tango  atu  ki  o  tetehi  ringa,  a  tae  noa  ki  te  whakamu- 
tunga  ona  matikara.  Ka  tahi  ka  mohio  taua  ruahine  nei,  ana — 
he  tinihanga  ta  tenei  tangata. 

Tino  whiua  atu  ana  ki  te  whenua,  ana  tino  kanga,  ana,  to 
hoa,  ehara  ka  oma  a  Maui,  haere  rawa  ake,  ehara  kei  muri  tonu 
i  tona  tuara  e  whai  atu  ana;  nawai,  nawai,  a  ka  tata  kei  te  tuara, 


Xlviil  HE      KORERO      APITI      ANO 

ka  tahi  ka  peke  a  Maui  ki  roto  i  te  wai,  haere  rawa  atu  ki  te 
wai,  kua  wera  tonu  hoki,  kua  ngiha  ke  hoki  te  ngahere,  te 
whenua,  te  rnoana,  ka  whano  rawa  ka  mate  te  maia  ra. 

Ka  tahi  ia  ka  karanga  ki  ona  tupuna,  ki  a  Tawhiri-matea 
raua,  ko  Whatitiri-matakataka,  kia  ho  mai  he  wai  ki  a  ia,  ka 
mea  ia.  Ho  mai  tetehi  wai  ki  a  au,  kia  teneia  tenei  ahi,  e  whai 
haere  nei  i  au. 

Na,  ka  tahi  ka  puta  te  apu-hau,  te  apu-matangi,  a  Tawhiri- 
matea,  aUa-nui,  aUa-roa,  eharakuaweto  taua  ahi,  ana  tae  rawa 
atu  hoki  a  Hine-nui-te-po  ki  te  whare,  kua  mate  noa  iho  i  te  ua, 
a  kua  rite  tahi  ano  tona  auetanga,  ki  to  Maui  auetanga,  i  te 
wera  o  te  ahi,  a  ka  mutu  tenei  mahi  ana.  Ka  tahi  ia  ka  hoki 
atu  ki  te  kainga,  ka  mea  mai  te  whae  raua,  ko  te  papa,  kua 
rongo  koe  ki  te  ako  atu,  a  haere  ana  koe  ki  te  tinihanga  i  to 
tipuna,  ana  ka  kite  koe  i  te  huhi,  a  ka  mea  atu  ano  taua  maia 
nei,  he  aha  tena  ki  a  au,  tena  koia  e  mutu  taku  tohe,  hua  atu, 
ko  taku  tohe  ano  tenei,  ake,  ake,  ake.  Ka  mea  atu  te  matua  ki 
a  ia,  ae,  e  pai  ana  nau  te  whakaaro  ki  te  ora,  ki  te  mate,  penei 
ka  rongo  mai  koe  ki  taku  ako  atu,  ka  ora  koe,  mutu  kau  ano 
ana  korero,  kei  te  rapu  hoa  te  maia  ra  mona,  i  etehi  tangata. 

Na,  ka  tae  mai  nga  miromiro,  nga  pitoitoi,  nga  tataeko,  nga 
koriroriro,  i  a  manu,  i  a  manu,  me  nga  tirairaka,  ka  rupeke  rnai, 
ka  tahi  ratou  ka  haere  ano,  i  te  ahi-ahi,  ka  tae  ano  ki  te  whare 
o  Hine-nui-te-po,  rokohanga  atu  e  moe  ana. 

Ka  mea  atu  a  Maui  ki  ana  hoa,  e  hoa  ma,  ki  te  mea  ka  haere 
a  hau  ki  roto  i  te  puku  o  te  ruahine  ra,  kauaka  a  hau  e  kataina 
e  koutou,  e  ngari  kia  ngaro  rawa  a  hau  ki  roto  i  te  puku,  a  puta 
rawa  i  te  waha,  hei  reira,  ka  kata  ai  a  hau  e  koutou,  ka  mea 
atu  nga  hoa,  e  tama,  ka  mate  koe,  ka  mea  atu  ia  ki  a  ratou,  ki 
te  kata  koutou  i  a  au,  i  te  mea  ka  tahi  ano  ka  tomo  atu  ki  roto, 
ka  mate  rawa  au,  mate  rawa  a*u,  e  ngari  ki  te  ngaro  rawa  au  ki 
roto,  puta  noa  i  te  waha,  ka  ora  ahau,  ka  mate  a  Hine-nui-te-po. 

Ka  mea  atu  nga  hoa,  haere  ra  kei  a  koe  ano  te  whakaaro  mou, 
ka  tahi  te  tama  ka  whakatika,  whakawiria  iho  te  tau  o  te  patu  ki 
te  ringa,  ka  tomo  atu  ki  te  whare,  ka  marere  nga  kakahu,  ano  te 


NO     NGA      WAIATA     NEI.  xlix 

kiri,  me  te  anuhe-tawatawa  nga  mahi  a  te  kauri,  nga  uhi  ma- 
tarau  a  Uetonga,  ka  tahi  ka  tomo. 

Ko  tona  upoko  ki  mua,  ka  ngaro  te  pane,  e  memene  noa  ana 
nga  paparinga  o  te  tini  manu  ra,  ka  ngaro  nga  peke,  tango  atu  ko 
te  uma,  ka  tahi  ano  ka  tino  kata  nga  tiwakawaka  ra.  Ano  te 
ohoreretanga  o  taua  ruahine,  ana  tuwhera  ana  nga  kanohi,  kopi 
ana  nga  ngutu,  rokohanga  iho,  ka  whano  ka  o  te  uma  ki  roto, 
motu-rere  mai  ana  te  hope  ki  waho. 

He  oi  ka  mate  tenei  Maui,  otira  mate  rawa  ake  ia,  kua  tupu 
ona  uri,  kua  whanau  ana  tama,  kei  Hawaiki  ano  etehi  ona  uri, 
kei  Aotea  nei  etehi,  ko  te  tini  ona  uri,  i  noho  atu  ano  i  Hawaiki, 
ko  etehi  i  haere  mai  ano  ki  Aotea  nei,  ko  te  take  tenei  o  te  mate, 
ki  to  te  maori  tikanga  korero,  no  te  katanga  a  Tiwaiwaka  i  a 
Maui-tikitiki-a-Taranga  i  kutia  ai  e  Hine-nui-te-po,  a  mate  ana, 
koia  ta  matou  pepeha  nei,  (He  mahi  atu  ta  te  tangata,  ma  Hine- 
nui-te-po  e  kukuti  mai.) 

Ka  mutu  nga  mahi  a  nga  tama  a  Makeatutara  raua,  ko  Ta- 
ranga,  me  te  mahi  hoki  a  nga  tama  a  Rangi'  raua,  ko  Papa', 
ko  tenei  korero,  no  te  whakatupuranga  o  nga  tupuna,  o  te 
tangata  maori.  A  na  reira  matou  nga  tangata  maori  i  mau  tonu 
ai  "ki  enei  korero  o  mua,  hei  korero  ake  ma  nga  uri  ki  muri 
ake  nei,  i  nga  karakia  maori,  i  nga  whakatakoto  tupuna,  i  nga 
aha,  i  nga  aha  noa  iho  a  te  maori. 

KO    KGA    TUrUNA. 

Ko  Te  Po, 
Ko  Te  Po, 

Ko  Te  Po-tua-tahi, 

Ko  Te  Po-tua-rua, 

Ko  Te  Po-tua-toru, 

Ko  Te  Po-tua-wha, 

Tua-rirna, 

Tua-ono, 

Tua-whitu, 

Tua-waru, 

Tua-iwa, 

Tua-ngahuru, 

Tua-rau, 

Tua-mano, 

Tua-tini, 


HE      KORERO     APITI     ANO 

Ko  Te  Kore, 

Ko  Te  Kore, 

Ko  Te  Kore-tua-tahi, 

Tua-rua, 

Tua-toru, 

Tua-wha, 

Tua-rima, 

Tua-ono, 

Tua-whiti, 

Tua-waru, 

Tua-iwa, 

Tua-ngahuru, 

Tua-rau, 

Tua-mano, 

Tua-tini. 

Ko  Te  Rapanga-tua  tahi» 

Tua-rua, 

Tua-toru, 

Tua-wha, 

Tua-rima, 

Tua-ono, 

Tua-whitu, 

Tua-wharu, 

Tua-iwa, 

Tua-ngahuru„ 

Tua-rau, 

Tua-mano, 

Tua-tini. 

Ko  Rangi-nui, 
Ko  Rangi-roa, 
Ko  Rangi-poto? 
Ko  Rangi-pouri, 
Ko  Rangi-potango, 
Ko  Rangi-whetuma, 
Ko  Rangi-whekere, 
Ko  Rangi  pakakina, 
Ko  Rangi-pakarea, 
Ko  Rangi-kahiwahiwa, 
Ko  Rangi-kanapanapa» 

Ko  Papa-tu-a-Nuku, 
Ko  Papa, 
Ko  Papa-tua-tahi, 
Ko  Papa-tua-rua, 
Ko  Papa-tua-toru, 


NO     NGA     WAIA-TA     NEI. 

Ko  Papa-tua-wha. 

Tua-rima, 

Tua-ono, 

Tua  whitu, 

Tua-waru, 

Tua-iwa, 

Tua-ngahuru, 

Tua-rau, 

Tua-mano, 

Tua-tini. 

Ko  Ao-nui, 
Ko  Ao-roa, 
Ko  Ao-poto, 
Ko  Ao-pouri, 
Ko  Ao-takawe, 
Ko  Ao-potango> 
Ko  Ao-whetuma, 
Ko  Ao-whekere, 
Ko  Ao  pakakina. 
Ko  Ao-pakarea, 
Ko  Ao-kahiwahiwa, 
Ko  Ao-kanapanapa. 

A  ko  te  putanga  ki  te  whai-ao,  ki  te  ao  marama 
Ko  Maiea, 
Ko  Maiea-nga  po, 
Ko  Maiea-nga-Eangi, 
Ko  Maiea-nga-kimihanga, 
Ko  Maiea-nga-hahaunga, 
Ko  Maiea-nga-rapanga, 
Ko  Maiea-nga-kore, 
Ko  Maiea-nga-Papa, 
Ko  Maiea-nga-ao-marama, 
Ko  Maiea. 

Na,  Ko  Eu, 
Ko  Eu-Nuku, 
Ko  Eu-Eangi, 
Ko  Eu-Papa, 
Ko  Eu-take,  * 

Ko  Eu-kerekere, 
Ko  Eu-ngatoru. 

Ko  Koukou, 
Ko  Mataero, 
Ko  Koirunga, 
Ko  Koi-a-Eu-waiop 
Ko  Eu-ngatoro, 


Iii  HE     KOKERO     APITI     ANO 

Ko  Manatu, 
Ko  Wai-o-Nuku, 
Ko  Waio-Rangi, 
Ko  Wai-Papa, 
Ko  Wai-take, 
Ko  Manatu-ei. 

Ko  Ngai, 

Ko  Ngai  nui, 

Ko  Ngai-roa, 

Ko  Ngai-taraianoatia? 

Ko  Ngai-kahaianoatia,, 

Ko  Ngai-Papa, 

Ko  Ngai-peha, 

Ko  Ngai-pehaianoatia», 

Ko  Manu-waerorua. 

Ko  Whanake, 

Ko  Whanake-i-te-pouritanga, 
Ko  Whanake-i  te-itinga, 
Ko  Whanake-i-te-nuinga, 
Ko  Whanake-i-te-kore, 
Ko  Whanake-i-te-roa, 
Ko  Whanake-i-te-poto. 

Ana  ko  Tu-matauenga  ratou  ko  ana  teina,  tuakana  :— 

Ko  Tu, 

Ko  Whanake, 

Ko  Whiro, 

Ko  Whiro-te-tupua, 

No  Whirote  tawhito. 

Ko  Tiki, 

Ko  Tiki-i-ahua, 

Ko  Tiki-i-apoa, 

Ko  Tiki-whakaringaringa, 

Ko  Tiki-whakawaewae, 

Ko  Tiki-tawhito-ariki. 

Ko  nga  tangata  tokotoru : — 

Ko  Uru, 

Ko  Ngangana, 

Ko  Wai-o-Nuku, 

Ko  Wai-o-Eangi, 

Ko  Wai-o-i-te-atahua., 

Ko  Toi. 


NO     NGA     WAIATA     NEI. 


Iiii 


Ka  wehea  i  konei  ana  tama,  kei  Hawaiki  etehi,  kei  Aotea  nei 
etehi  ona  uri : — 

Ko  Toi-te-huatahi, 
Ko  Kauru, 
Ko  Whatonga, 
Ko  Rutanga, 

Ko  nga  tangata  kai  katoa : — 
Ko  Amaru, 
Ko  Taha-titi, 
Ko  Kua-tapu, 
Ko  Rua-Nuku, 
Ko  Aparamu, 
Ko  Rua-rangi, 
Ko  Rakeiora, 
Ko  Tama-ki-tua, 
Ko  Tama-ki-waho, 
Ko  Tatna-ki-te-whaiao, 
Ko  Tama-ki-te-aomarama. 
Ko  Ha-nui, 
Ko  Ha-roa, 
Ko  Raro-tonga, 
Ko  Tu-te-Papa, 
Ko  Tu-whakamoaua  ariki, 
Ko  Hape  ki-tuarangi, 
Ko  Tua-matua. 

Ka  wehea  hoki  i  konei  ki  Hawaiki  etehi,  i  haere  mai  nei 
etehi  i  runga  i  nga  waka,  i  hoe  mai  nei  ki  Aotea  nei,  ko  Tua- 
matua,  ko  Uenuku,  ka  wehea  hoki  etehi  i  konei,  ko  Uenuku, 
ko  Houmai-tawhiti. 

Ana,  i  a  Houmai-tawhiti,  he  whawhaitanga,  no  reira  ka  nui 
te  whawhai  ki  Hawaiki,  otira,  kua  timata  mai  ano  i  mua  atu  i  a 
Whakatauihu,  i  a  Tawhaki,  i  a  Tuhuruhuru,  i  te  tikinga  o  Kae, 
i  utaina  oratia  mai  ai,  hei  utu  mo  Tutunui,  a  tae  noa  mai  ki  te 
pokai-tara  a  Manaia.  A  muri  mai,  ko  nga  pirau  o  te  tapoa  o 
Uenuku  i  kainga  e  te  kuri  a  Houmai-tawhiti,  ratou  ko  ana 
tamariki,  a  ka  kite  a  Toi'  raua  ko  Uenuku,  ka  patua  taua 
kuri  nei  a  Potaka-tawhiti,  ka  kimi  noa  nei  nga  tama  a  Hou',  a 
te  kitea,  i  tenei  pa,  i  tenei  pa,  a  tae  atu  ana  ki  te  pa  o  Toi-te- 
huatahi,  e  moimoi  haere  atu  ana  i  ta  raua  kuri. 


liV  HE     KORERO     APITI     ANO 

Ka  tahi  ka  tau  ake  taua  kuri  i  roto  i  te  puku  o  Toi',  au  !  ka 
moimoi  a  Tama'  raua,  ko  Whakaturia,  ka  au  mai  ano  te  kuri 
ra,  au !  kokopi  rawa  iho  a  Toi'  i  tana  mangai,  e  tau  tonu  ake  ana  i 
roto.  No  kona  hoki  te  whakataukitanga  iho  a  Toi',  '  Ai  taukiri 
e,  (i  huna  iho  hoki  koe  ki  roto  ki  te  hopara  nui  a  Toi\)  e  tau 
ake  ana  ano  koe  e  taurekareka. 

Ehara,  ka  tae  atu  a  Tama'  raua,  ko  tona  teina,  ka  mea  atu,  he 
aha  koe  te  patu  ai,  a  ka  whakahoki  mai  ano,  kia  ora  atu  ai  toku 
ngakau,  kia  pai  noa  iho  ai  tatou,  tena  ko  tenei  e  taku  whana- 
unga,  kia  mohio  ake  i  muri  nei,  hoki  tonu  atu  raua,  timata 
tonu  iho  te  hanga  i  nga  waewae  rakau  mo  Tama-te-kapua,  a  ka 
oti,  ka  tahi  raua  ka  haere  i  te  po,  a  ka  tae.  Ka  kite  i  te  poporo 
whakamarumaru  o  Uenuku,  ka  kainga  e  raua,  a  roa  kau  ake,  ka 
hoki  ano  ki  to  raua  whare. 

A  pena  tonu,  i  a  po,  i  a  po,  ka  kitea  ki  te  kore  poporo,  ka 
tahi  ka  maharatia,  kei  whea  nga  hua  o  te  poporo  nei  e,  tirohia 
ana,  ka  kitea  ki  nga  tapuae  o  nga  wae  rakau  o  Tarna'.  Po  iho 
ano,  ka  whanga  mai,  me  te  haere  atu,  me  te  whanga  mai,  taro 
kau  iho,  ehara  ka  puta  atu.  Warea  ki  te  kai,  whakatikanga  mai 
o  nga  kai  whanga,  ehara  ka  mau  taua  hunga. 

I  mau  iho  ano  a  Whakaturia  ki  te  take  o  te  poporo,  na  ka 
whaia  ko  Tama-te-kapua,  mau  rawa  atu,  i  te  akau  o  te  moana, 
no  te  maunga,  ka  pa  atu  te  karanga  a  nga  kai  hopu,  tapahia  ki 
te  toki  kia  hinga  ki  te  wai,  ae  ana  ano  nga  kai  hopu  katoa.  Ka 
tahi  a  Tama'  ka  karanga  iho,  ki  te  tuaina  a-hau  ki  te  wai,  ka 
ora  au,  e  ngari  ki  uta,  ka  mate  au. 

Ka  rongo  te  kai  aru  ae  ana,  ka  tahi  ka  tuaina  ki  uta,  te 
hinganga  ano  i  hinga  ai,  ehara  te  whakatikanga  o  te  tama, 
anana — me  te  manu  motu  i  te  mahanga,  ehara  ka  pahure. 
He  oi,  ka  tahi  ka  whakaemia  kia  kite  i  te  patunga  o  Whaka- 
turia,  ka  rupeke,  ka  mea  etehi,  patua,  ka  mea  etehi,  kauaka,  e 
ngari  me  whakairi  ki  runga  ki  te  whare,  ma  te  pawa  e  ngau 
ake,  ka  mate,  ae  ana  te  katoa.  Ka  tahi  ka  whakairia  ki  runga 
i  te  whare,  ka  tahuna  te  ahi,  ka  takitakina  te  haka,  ka  mutu, 


NO    NGA    WAIATA    NEI.  lv 

kei  te  waiata,  nohea  i  pai,  kino  iho,  pena  tonu  i  a  po,  i  a  po, 
a  tae  noa  te  rongo  ki  tona  tuakana,  ki  tona  papa. 

Ka  rongo  mai  ia,  kei  runga  kei  te  whare  e  iri  ana  tou  taina, 
e  ngaua  ana  e  te  pawaahi,  ka  tahi  ia  ka  mahara,  kia  haere  atu 
ia  lda  whakatau  i  a  ia,  pehea,  kei  te  ora  ano  ia  i  te  pawaahi- 
Haere  atu  ana  ia  i  te  po,  a  ka  tae  atu,  piki  tonu  atu  ki  runga  ki 
te  tuanni  o  te  whare,  ka  pakarua  iho  te  wahi  i  rite  ake  ai  tona 
iringa  ake,  ka  tahi  ia  ka  patai  iho,  kua  mate  koe  ?  ka  mea  ake 
ia,  kaore  kei  te  ora  ano  au.  Ka  mea  iho  te  tuakana,  e  pai  ana 
ranei  ta  tena  iwi  tana  haka  e  haka  ake  na?  ka  mea  ake  ia, 
kao,  e  kino  ana,  e  whawhai  tonu  ana  te  hunga  nei  ki  a  ratou, 
mo  te  kino  o  te  haka. 

Ka  mea  iho  ia,  e  kore  ranei  e  pai  ake  ki  a  koe  e  ka  mea  iho, 
'e  !  ina  te  kino  o  te  haka  a  tenei  iwi  na,  a  ki  te  mea  ake  ratou, 
a  mau  te  haka  tena  e  pai,  a  mau  e  ki  iho,  ae,  a  ki  te  tangohia 
iho  koe,  a  ki  te  karanga  mai,  tena  koa,  a  mau  e  mea  atu,  e  paru 
ana  a  hau  i  te  pawa,  e  ngari  ho  mai  he  hinu  kia  hema  au,  he 
rankura  hoki  hei  tiatia  moku,  a  ki  te  rite  mai  era,  kei  reira  pea  te 
mea  mai  ai,  kati  e  haka.  Ka  mea  atu  ano,  e  kino  ana  ano  a-hau, 
e  ngari,  ho  mai  te  paki  whero  o  Uenuku  na  hei  paki  ake  moku, 
me  te  maipi  hoki  hei  rakau  ake  maku,  a  ka  tahi  ano  au  ka  tino 
pai  rawa  atu,  a  ki  te  ho  mai  ena  mea,  hei  reira  koe  ka  haka  ai. 

A  ko  a-hau  ko  to  tuakana,  hei  te  roro  o  te  whare  noho  mai  ai, 
a  hei  to  putanga  mai  ki  waho,  maku  e  karatiti  mai  te  whare,  mo 
te  putanga  ake  o  nga  kai  hopu  o  roto  o  te  whare,  e  titi  ana  te 
pihanga,  me  te  whatitoka,  a  e  haere  pai  noa  atu  taua,  ka  mutu 
tana  korero  iho  ki  a  ia. 

Ka  mea  iho  a  Whakaturia  ki  a  Uenuku,  ratou  ko  taua  hunga 
i  roto  i  to  ratou  whare,  e  koutou  e  haka  ake  nei,  whakarongo  ake 
koutou  katoa,  ara  hoki  ko  taua  hunga,  a !  kati  te  turituri,  whaka- 
rongo  ki  te  kupu  a  te  tangata  e  iri  iho  nei,  e  ki  ana  tatou,  kua 
mate  i  te  ngaunga  a  te  pawa  o  te  ahi,  kaore,  tenei  ano  te  ora 
iho  nei,  ae  katoa  ana  ratou. 

Ka  mea  ake  ratou  o  te  whare,  e  koe  e  iri  iho  nei,  korero  iho 
ra,   ka  mea  iho  taua  maia  ra,  ina  koa  ko  tau  tu  haka  te  kino  e 


lvi  HE      KORERO     APITI      ANO 

rongo  iho  nei  au.  Ka  mea  ake  taua  iwi  nei,  oti  ranei,  he  iwi 
pai  korua  na  ki  te  haka  ?  ka  mea  iho  ia,  nui  atu  te  pai,  a  e 
mohio  ana  koe  ki  te  haka  ?  ka  mea  iho  ia,  ae,  nui  atu  te  pai. 
Ka  mea  a  Uenuku,  tukua  iho,  a  tukua  iho  ana.  Ka  mea  atu 
taua  hunga,  e  haka,  a  pera  atu  ana  me  nga  kupu  a  Tama-te- 
kapua  i  ako  iho  ra,  a  rite  tonu  etehi  i  a  ia,  ka  tahi  ka  mea  atu 
taua  maia  nei,  kia  pai  te  tahu  o  te  ahi  kei  pawa,  a  pai  ana.  Te 
whakatikanga  ake  o  taua  tawhiti  raka,  i  raro  ano  e  haere  ake 
ana,  ana  na, — me  he  mea  ko  Kopu  ka  rere  i  te  pae.  He  karu 
to  te  maipi,  he  karu  to  te  tangata,  tukunga  atu  ki  tetehi  taha,  a 
puta  noa  ki  te  whatitoka,  ka  tahi  ka  tahuri  ki  tetehi  taha,  puta 
noa  ki  te  whatitoka,  ka  tahi  ka  tahuri  ki  tetehi  taha,  puta  noa 
ki  te  tuaronga,  ka  tu  mai  i  reira. 

Ka  tahi  ka  hamumu  mai  te  waha,  e  mate  ana  au  i  te  wera- 
wera,  toia  ake  te  tatau  kia  tuwhera,  kia  puta  mai  ai  te  hauhau 
ki  a  au.  A  toia  ana,  ka  tuwhera  te  tatau.  Ka  mea  atu  hoki 
taua  hunga,  kati  pea,  ka  hauhau  koe  i  te  anu  o  waho,  e  tu  hoki 
e  haka.  Ka  whakatika  hoki  te  tama  ki  runga,  e  whakatika  ana 
ia  ki  runga,  ka  tae  atu  hoki  a  Tama-te-kapua  ki  te  roro  noho  ai, 
me  nga  rakau  ki  te  ringa  mau  ai,  hei  titi  i  nga  tatau. 

Ka  tahi  ka  tahuri  ki  tetehi  taha  a  Whakaturia,  te  pehanga 
atu  o  nga  karu  ki  tetehi  taha,  ana  te  hokinga  mai  ki  tetehi  taha, 
ana,  he  karu  to  te  tangata,  he  karu  to  te  taiaha,  he  karu  to  te  paki 
whero,  turua  kautia  ki  te  taha  ki  te  whatitoka,  turua  kautia  ki 
roto,  te  pekenga  mai  i  roto,  ana,  tu  rawa  mai,  i  waho  i  te  roro. 
Te  pekenga  ake  o  Tama-te-kapua,  ehara  kua  kati  te  whatitoka,  te 
hokinga  mai  ano  o  Whakaturia,  kua  kati  te  pihanga.  Ana, 
whakarongo  rawa  atu  ki  roto  e  kanga  mai  ana,  ana  na, — me  te 
rua  kakariki,  a  haere  ana  a  Tama'  raua  ko  tona  taina.  A  he 
tangata  ke  nana  i  tiki  mai  i  unu  nga  titi,  a  ka  puta  ki  waho  nga 
mano  e  noho  mai  i  roto  ra. 

Ao  kau  ano  te  ata,  ka  tahi  ka  tino  pouri  a  Toi'  raua,  ko 
Uenuku,  mo  te  whakaoranga  o  te  utu  o  te  poporo  whakamaru- 
maru  ra,  mei  patua,  e  kore  e  ora  atu,  apopo  atu,  ka  tahuri  mai 
ki  te  ngaki  mate  mo  tona  whakairinga  ki  runga  ki  te  whare. 


NO      NGA      WAIATA      NEI.  lvii 

Kihai  koa  i  taro,  eiiara  ka  puta  atu  ki  te  taua  a  Uenuku  raua 
ko  Toi-te-huatahi,  mate  ana  tetehi,  mate  ana  tetehi.  Muri  iho, 
ka  tahi  ka  tomokia  te  pa  o  Hou-mai-tawhiti,  ratou  ko  ana  tama, 
e  te  taua  a  nga  tangata  o  Uenuku  ma,  ka  horo  tetehi  ngerengere, 
ka  pa  te  karanga  a  nga  tangata  o  Hou-mai-tawhiti. 

E  Hou'  e  !  ka  ngaro  kei  roto  te  taua.  Ka  pa  mai  te  karanga  a 
Hou',  tukua  mai,  tukua  mai,  kia  eke  ki  te  paepae  poto  a  Hou',  e 
toru  peratanga  mai,  e  toru  ano  hoki  a  Hou'  karangatanga  atu,  ka 
tahi  ano  ka  whakatika  a  Hou'  ratou  ko  ana  tama,  ehara  ka  hinga 
te  parekura,  tukua  atu  ana  te  taua  kia  horo  ki  waho.  Ka  mahue 
iho  etehi  ki  roto  i  te  pa,  haehaea  iho,  taona  iho,  kainga  ake. 

Ana,  ka  tahi  ano  ka  tino  he  a  Hou'  ratou  ko  te  whanau,  me 
ona  tangata,  no  te  kainga  ta  te  mea  hoki,  ko  te  tuakana  anotena, 
ko  nga  uri  o  Tamatea-kai-ariki.  No  reira  ka  mau  nei  hei  tawiri, 
na  wai  i  toa,  i  toa,  a  ngaro  noa  iho  ki  te  kore  a  Hou'  ratou  ko 
tona  iwi,  a  ka  mate  a  Hou'  raua,  ko  Whakaturia,  ora  ake,  ko 
Tama'  ratou  ko  ana  tama,  ko  ana  tuakana,  teina  hoki.  Ka  tahi 
ka  mahara  ia,  kia  houhia  te  rongo,  kia  kawhakina  tetehi  rerenga, 
hei  morehu,  ana  ka  mau  te  rongo. 


Ko    TE    KOEERO,    MO    NGA    WaKA. 

Ka  tahi  ka  tuaina  a  te  Arawa,  he  rakau  totara,  no  Rarotonga, 
ara,  no  tua  atu,  ka  hinga  ki  raro,  ka  haua,  a  ka  oti,  ko  nga  kai 
hahau  enei,  ko  Rata,  ko  Wahie-roa,  ko  Ngahue,  ko  Parata,  ko 
wai  tohunga,  ko  wai  tohunga  nana  i  tarai  a  te  Arawa  i  oti  ai. 
Ka  rongo  a  Hotu-roa  ka  oti  a  te  Arawa,  ka  tae  mai  ki  a  Tama- 
te-kapua  kia  tukua  atu  ana  tohunga,  hei  tarai  i  tona  waka,  a 
oti  ake  i  a  tohunga,  i  a  tohunga  a  Tainui  ma  te  tarai,  oti 
rawa. 

He  oi  ano  nga  tohunga  nana  i  hanga  nga  waka,  i  whiti  mai 
ai  ki  Aotea  nei.  Nga  ingoa  o  nga  waka  nei  na,  ko  te  Arawa,  ko 
Tainui,  ko  Matatua,  ko  Taki-tumu,  ko  Kura-hou-po,  ko  Toko- 
maru,  ko  Matawhaorua.  He  oi  ano  nga  waka  i  eke  mai  ai  o 
matou  tupuna  ki  tenei   motu,  i  mahue  atu  ai    a  Hawaiki.     Ko 

9 


iVlll  HE      KORERO      APITī      ANO 

nga  toki  i  taraia  ai  enei  waka,  Iie  toki  pounamu,  ko  nga  ingoa, 
ko  Hauhau-te-Rangi,  ko  Tutauru,  na  Tutauru  i  tapahi  te 
upoko  o  Uenuku.  Ko  enei  toki  pounamu  no  te  ika  a  Ngahue, 
i  haere  mai  ano  i  Hawaiki  na,  i  pana  mai  e  Hine-tu-a-hoanga, 
raua,  ko  tana  ika  ko  Mata,  no  reira  i  haere  mai  ai  a  Ngahue 
ki  tenei  motu,  i  kitea  ai,  i  hoe  mai  ai  aua  waka  nei  ki  konei,  no 
te  mea,  kua  kitea  ake  e  ia  i  mua. 


A  whawhai  rawa  ake  nei,  na  reira  ano  i  tika  ai  te  hekenga 


Ko    PoUTINI,    ME    WHAIAPU. 

Tera  iana  wThakarongo  mai  ki  te  take  o  te  whawhai  a  Pou, 
tini  raua,  ko  Whaiapu,  i  heke  mai  ai  raua.  Noho  nei  raua 
noho  nei,  a,  ka  mate  a  Hine-tu-a-hoanga  i  te  puku  riri  ki  a 
Ngahue,  raua  ko  tana  ika  ko  Poutini,  ka  tahi  ka  peia  atu  ia 
ki  a  haere  atu,  a  whakatika  ake  a  Ngahue,  ka  heke  atu  he 
whenua  ke,  ka  kite  tonu  hoki  a  Hine-tu  a-hoanga,  ka  maunu 
taua  hunga,  ka  whai  haere  ano  i  a  raua,  a  noho  rawa  mai,  i 
Tuhua  a  Ngahue  raua  ko  tana  ika,  tau  mai  ai  ki  reira,  ehara, 
tau  ngatatahi  mai  ana,  ka  anga  ano  ka  pei  atu  i  a  ia,  he  oi,  ka 
haere  ano  ka  rapu  kainga  hei  terenga  mo  tana  ika,  ka  kite  atu 
ia  i  waho  i  te  moana  i  tenei  motu  i  Aotea-roa,  ka  mea  ia,  kia 
whakauria  ki  uta, 

Ka  mahara  ake  ano  ia,  kei  tata  ano  tona  hoa  riri,  ka  ririri 
ano  raua,  e  ngari  pea,  me  haere  rawa  ano  maua  ki  a  mamao 
rawa  atu.  A,  haere  ana,  noho  rawa  atu,  i  Arahura,  ka  tuturu 
tenoho  i  reira,  katahi  ka  kowhakina  mai  e  ia  tetehi  wahi  o  taua 
ika,  ka  mauria  atu  e  ia  ka  hoki  atu  ki  Hawaiki,  a  orohia  iho  hei 
toki,  e  rua  aua  toki,  ko  Tu-tauru,  ko  Hauhau-te-rangi,  i  te  hei — 
tiki  etehi,  i  te  kurupounamu  etehi,  ko  te  ingoa  o  taua  kuru,  ko 
Kaukau-matua.  A,  e  takoto  nei  ano  kei  a  Te  Heuheu,  ko  Tuta- 
uru,  i  ngaro  tata  ake  nei  ano  inaianei,  i  nga  uri  o  Tama-ihu- 
toroa  i  a  Purahokura  raua,  ko  Reretai.  Hoki  atu  nei  a  Ngahue, 
ka  tae  atu  ki  Hawaiki,  whawhai  rawa  ake  nei,  kua  rongo  ki  tana 
korero  ki  te  pai  o  tenoi  kainga  o  Aotea,  a  na  reira  i  tika  ai  ta 
ratou  heke  mai. 


NO      NGA      WAIATA      NEi.  lix 

Ko  te  Hekenga  Mai. 
Na,  ka  oti  ra  nga  waka  ra  te  waihanga,  ka  toia  ki  waho 
inanu  ai,  ka  utaina  nga  utanga  o  ia  waka,  o  ia  waka,  a  ka  ru- 
peke  ki  runga,  rne  nga  tangata  katoa.  Ka  mahara  a  Tama-te- 
kapua,  kaore  he  tangata  matau  mo  runga  i  tona  waka,  e  ngari 
pea,  maku  e  tinihanga  ki  a  Ngatoro-i  rangi,  te  rangatira  o  runga 
i  a  Tainui.  A,  rewakau  ano  tona  waka  ki  waho,  ka  mea  atu  ki 
a  Ngatoro,'  e  Ngatoro,'  haere  mai  ki  runga  ki  toku  waka,  ki  te 
whai  ake  i  te  kawa  o  te  waka  nei,  a  peke  ana  mai  taua  tohunga 
nei  ki  runga,  ka  mea  atu  hoki  a  Tama',  karangatia  atu  hoki  tau 
wahine  a  Kearoa,  kia  eke  mai  ki  te  whakamama  i  te  kohukohu 
ruahine  o  te  waka  nei,  kia  noa  rawa  ai,  mo  nga  waka  mahi  a  nga 
tohunga,  a  karangatia  ana  tana  wahine,  ka  eke  hoki  raua  tahi, 
eke  kau  mai  ano  ki  runga,  ka  mea  atu  a  Tama'  ki  nga 
kai  mahi  o  runga  o  tona  waka,  hutia  te  punga,  takiritia 
hoki  nga  ra,  kawhakina  a  Ngatoro'  raua,  ko  tana  wahine,  hei 
mohio  mo  te  waka  nei,  ehara,  marangato  te  ihu,  to  waenga,  me 
to  te  kei,  ana  na,  titipi  kau  ana  taua  waka. 

Ka  puta  ake  a  Ngatoro'  ki  runga,  ka  mea,  whakahingaia  etehi 
o  nga  ra  kia  ata  haere  ai,  kei  mahue  i  au  taku  waka.  Ka  mea 
atu  a  Tama',  kaore  waiho  me  whai  mai  e  to  waka  akuanei,  na 
wai  i  tata,  a,  ka  tawhiti  noa  atu,  ka  tawhiti  noa  mai,  a  roko- 
hanga  e  te  ponga,  rere  noa  atu  ana,  rere  noa  atu  ana,  he  waka 
i  tona  rerenga. 

Ka  rua  tahi  nga  mea  i  tahaetia  mai  e  Tama-te-kapua,  ko  te 
wahine  a  Ruaeo,  ko  Ngatoro'  raua,  ko  tana  wahine,  i  riro  mai  i 
a  te  Arawa,  Ta  Rua'  wahine  i  riro  ai,  i  mamingatia  ia,  i  mea  tena 
e  Rua'  haere  ki  te  kainga  ki  te  tiki  atu  i  taku  toki  i  a  Tutauru,  i 
kuhua  e  au  ki  raro  i  te  pihanga  o  taku  whare,  a  pohehe  noa  a 
Rua'  ki  te  hoki  ki  te  whare,  kawhakina  mai  te  waka,  hoki  rawa 
mai,  ehara,  kua  whakanamunamu  kau  mai  nga  ra  o  te  waka. 

A  tangi  kau  mai  ki  ana  taonga,  ki  tana  wahine  ki  a  Whaka- 
oti-rangi  kua  riro  mai  hei  wTahine  ma  Tama-te-kapu,  ka  rua 
tahi  nga  take  a  Tama'  i  tona  hekenga  mai,  no  reira  te  pepeha 
nei.     Nga  uri  o  Tama'  whanakoroa,  ki  te  aha,  ki  te  aha. 


lx  HE      KOREEÔ      APITI      ANO 

No  reirā,  ka  makere  a  Pma'  i  te  ahiahi  ki  te  wai,  ki  te  taka  i 
a  ia  mo  tana  wahine.  Ka  wehea  nga  whetu  o  te  ahiahi,  mo  te 
ata,  o  te  ata.  mo  te  ahiahi,  a  ka  rite,  ka  rere  mai  nei  a  te  Arawra, 
a  waho  i  te  moana,  ka  whakaaro  a  Ngatoro',  e  !  Ka  roa  tenei 
wahi  e  reia  nei  e  tenei  waka,  tena  kia  piki  atu  au  ki  runga  i  te 
tuanui  o  te  whare  nei  e !  kia  kite  koa  au  i  te  tu-a-pae  o  utu,  i  te 
tatanga,  i  te  hoitanga,  a  piki  atu  ana. 

Otira,  i  matua  tupato  tona  ngakau  ki  tana  wahine,  kei  poro- 
ruatia  e  Tama-te-kapua,  kua  kitea  hoki  tana  mahi  tinihanga. 
A  tango  ana  ia  i  te  taura,  ka  herea  ki  te  upoko  o  tana  wahine, 
ki  tona  ringa  tetehi  pito  mau  ai,  ka  piki  atu  ia,  me  te  kumekume 
ano  te  ringa.  Hemo  kau  atu  ano  ia  ki  runga,  ka  mau  atu  a 
Tama',  &c.,  &c.,  tango  tonu  ki  te  taura  e  mau  ra  i  nga  uru  o  te 
upoko,  ka  wetekia,  ka  herea  ki  te  kiato  o  te  waka  mau  ai.  Hua 
noa  a  Ngatoro',  kei  tana  tohu  ano  e  mau  ana,  na,  ka  rongo  nei  a 
Tama'  i  te  haruru  o  nga  tapuae  o  Ngatoro'  e  haere  iho  ana,  te 
pono  te  whitiki  atu  ki  nga  uru  mau  ai,  turapa  tonu  atu  ki  tona 
moenga  i  tua  tata  atu  ano  hoki,  ehara,  kite  pu  a  Ngatoro'  i  te 
taura  e  here  ana  i  te  kiato, 

Ka  mahara  ia,  ha  !  kua  taea  pea  e  Tama',  ka  tahi  a  Ngatoro' 
ka  ui  atu,  e  whae,  kua  tae  mai  he  tangata  ki  a  koe  ne?  ara  hoki 
ko  te  wahine,  mau  tonu  ra  e  titiro  ki  te  taura  e  mau  ke  na  i  te 
kiato,  ka  tahi  ia  ka  mea  iho,  ko  wai  koia  ?  ka  mea  ake,  ko  wai 
hoki,  ko  Tama-te-kapua  ano  ra,  ka  tahi  te  tangata  ra  ka  mea  iho, 
ae,  taku  rangatira,  ka  ora  au,  ka  whaki  ake  koe  ki  a  au,  e  ki  ana 
au  kia  Tama'  i  kawhaki  mai  ai  hoki  i  a  taua,  epai  tanaatawhai, 
tena  ko  tenei,  a,  ka  hei  tana,  tenei  ano  taku  utu  ki  a  ia,  a  ianei. 

Ka  tahi  ka  puta  ki  runga  o  te  tuanui  o  te  whare  tu  ai,  kei  te 
karangaranga  te  tangata  ra  i  te  rangi,  kei  te  pera  hoki  me 
Rua',  i  wehewehe  ra  i  nga  whetu  o  te  ahiahi,  o  te  ata.  A  kei  te 
whakatu  hoki  i  te  hau  kia  haere  mai  i  te  ihu  o  te  waka,  kia  hoki 
whakamuri,  a  pohehe  noa  iho  nga  tangata  o  runga,  ngaro  ana  te 
mohiotanga.  A  tika  tonu  atu  ki  te  korokoro  o  te  Parata,  ki  te 
tangata  maori  tetehi  o  nga  ingoa  o  taua  wahi,  ko  te  taepaepa- 
tanga  o  te  rangi,  ara,  ko  te  korokoro  o  te  Parata,  a  tika  tonu  atu 
ki  reira,  a  ngaro  tonu  atu  ki  taua  waro  a  te  Arawa. 


NO      NGA      WAIATA      NEI.  lxi 

Heke  nei,  heke  nei  te  waka  ra,  a — ka  ngaro  te  ihu,  ka  taea  te 
taingawai  o  te  ihu,  tango  atu  ki  te  taingawai  o  waenga,  ka  haere 
tupou  te  waka  ra,  ka  tahi  ka  rangona  e  Ihenga  i  te  ihu,  ka  pa 
mai  te  karanga  ;  e  Ngatoro  e —  ka  taka  te  urunga  o  Kea'  ;  wha- 
karongo  tonu  atu  a  Ngatoro  i  te  kei,  ka  pa  inai  ano  te  karanga, 
ka  ma,  kei  runga  hoki  ko  Tama',  e  Ngatoro  e —  ki  waho,  ka  taka 
te  urunga  o  Kea' !  whakarongo  tonu  te  tangata  ra.  Te  mea  ano 
ka  haruru  nga  utanga  o  runga,  ka  ngahoro  ki  te  wai,  ko  nga 
tangata,  kei  te  pupuru  nga  ringa  ki  te  waka,  makere  atu  etehi 
tangata  ki  te  wai. 

Ka  oho  ake  te  aroha  o  Ngatoro  ki  te  waha  o  te  tangata,  o  te 
wahine,  o  te  tamariki  e  aue  ana,  e  tangi  ana  !  kaputa  ake  taua 
maia  ki  runga,  whakaangaanga  ai  i  te  rangi,  whakamarie  ai,  ka 
mutu  era,  ka  whakahua  i  te  unu  mo  tana  waka,  ara,  i  te  hiki 
ake,  koia  tenei :  — 

Takina  te  kawa, 
He  kawa  tua-tahi, 
Takina  te  kawa, 
He  kawa  tua-rua, 
He  kawa  tua-toru, 
He  kawa  tua  wha, 
He  kawa  tua-rirna, 
He  kawa  tua-ono, 
He  kawa  tua  whitu, 
He  kawa  tua-waru, 
He  kawa  tua-iwa, 
#  He  kawa  tua-ngahuru. 

Takina  te  kawa, 

He  kawa  ma-Tangaroa, 

Ka  pipi, 

Ka  wawai, 

Ka  hoaia, 

Ka  whanake  i  raro  i  ona  taranga, 

Tutuki  te  rangi, 

Eke, 

Eke, 

Eke  Tangaroa, 

Eke  panuku, 

Hui,  e! 

Taiki.  e  ! 


lxii  HE     KORERO     APITI      ANO 

Unuhia  te  pou, 

Ko  te  pou  mua, 

Ko  te  pou  roto, 

Ko  te  pou  te  wharaua, 

He  Aturangi-mamao, 

Hekeheke  iho  i  runga  i  o  ara, 

Takikiwhara, 

Te  ara  o  Ngatoro', 

He  ara  whano  ki  te  po, 

Te  po-nui, 

Te  po-roa, 

Te  po-matire  rau, 

Te  po-whaiariki, 

A  ko  taku  waka  ko  te  Arawa, 

Ngahue  i  te  Parata, 

Eke, 

Eke, 

Eke  Tangaroa, 

Eke  panuku, 

Hui,  e! 

Taiki,  e! 

Tena  to  tutau  e  Rongo  ka  whawai, 

Te  kawa  tuai-Nuku, 

Tua-i-Rangi, 

Tua-i-Papa, 

Tiia-i-Tane, 

Rua  Nuku, 

A  tuai, 

A  tuai. 

Ehara,  tere  ana  te  waka  ra  i  runga,  manu  ana,  otira,  manu 
rawa  ake  ki  runga,  kua  poto  atu  nga  ntanga  ki  te  wai,  ouou  nei 
i  toe  iho  ki  te  waka,  ka  hoe  mai  nei,  a,  ka  u  ki  Whanga-Paraoa, 
ara  ki  Aotea  nei.  Ka  tata  mai  ki  uta,  kite  rawa  mai  ki  te  po- 
hutukawa  o  te  tahatika  e  ura  atu  ana,  ehara  tau  ana  te  tututupo 
ki  te  wai. 

Ka  tahi  tetehi  o  nga  rangatira  o  te  waka  ra  ka  karanga  ake, 
e — !  Kua  nui  ake  te  kura  o  tenei  kainga  i  te  kura  o  Hawaiki, 
ka  panga  hoki  a  hau  i  aku  kura  ki  te  wai.  Ehara,  panga  atu  ana 
aua  kura  ki  te  wai,  ko  te  ingoa  o  te  tangata  ko  Tauninihi,  nana  i 


NO     NGA    WAIATA     N  E I.  lxiii 

panga  atu,  a  Taiwhakaea.  U  rawa  mai  ra  ki  uta,  ehara,  kua  pa 
atu  nga  ringa  kia  aua  pohutukawa,  ana  ngahoro  noa  iho,  ka  tahi 
ratou  ka  mahara,  he  puawai  rakau  enei  mea.  Ka  raruraru  nga 
rangatira  o  runga  i  a  te  Arawa,  mo  te  maumaunga  o  a  ratou 
kura,  i  panga  atu  ra  ki  te  wai.  Muri  tata  iho,  ka  kitea  aua  kura 
e  Mahina,  a  e  takoto  mai  nei  ano,  kei  a  te  Whanau-Apanui, 
u  kau  atu  ano  ki  Whanga-Paraoa.  Ka  panga  atu  he  kumara 
kia  tupu  i  reira,  a  e  tupu  tonu  mai  nei  ano  i  te  pari  o  taua 
whenua;  ka  tahi  ka  tukua  mai  etehi  tangata  o  runga  i  a  te 
Arawa  ki  uta  haere  mai  ai,  ko  te  waka  ki  waho  hoe  ai,  ko  taua 
hunga  i  haere  i  uta,  kotahi-rau,  e  whitu-tekau  topu,  ko  te 
rangatira  ko  Taikehu,  ki  te  kotikoti  haere  mai  i  uta,  i  Tauranga. 

Kei  reira  ano  te  Ranga  a  Taikehu,  a  tau  rawa  mai  a  te  Arawa 
i  Motiti,  no  HawTaiki  tenei  ingoa.  Ka  taunahatia  mai  e  Tia  a 
Rangiuru,  ko  te  Takapu-o-tapu-ika-nui-a-Tia,  ka  whakatika  a 
Hei,  ko  te  Takapu-o-wai-tahanui-a-Hei  a  Otawa,  ka  whakatika  a 
Tama-te-kapua,  ka  taunahatia  a  Maketu.  Ko  te  kuraetanga  o 
taku  ihu  te  kumore  o  Maketu,  ka  tapa  he  ingoa,  ko  Motiti-nui- 
a-Kahu,  u  rawa  atu,  kua  tae  noa  mai  a  Rua'  ki  Maketu  noho 
ai,  te  tangata  i  tangohia  mai  ra  te  wahine  e  Tama-te-kapua,  i 
te  utanga  mai  o  te  Arawa  i  Hawaiki,  a  he  mea  tango  tahae  mai 
tana  wahine  e  Tama'. 

A  muri  iho,  ka  rapua  e  Rua'  etehi  hoa  mona,  a  hoe  mai  ana 
i  runga  i  tana  waka  i  a  Pukatea-wai-nui.  Otira  e  kore  au  e  ata 
korero  atu  i  nga  mahi  a  enei  tupuna,  i  te  taenga  mai  ki 
tenei  motu,  kua  korerotiaketia  atu  i  te  pukapuka  tua-tahi,  i 
tuhituhia  na  e  Te  Kawana,  kei  reira  e  takoto  ana  te  tini  o  nga 
tikanga  a  te  tangata  maori,  i  tae  mai  ai  ki  tenei  motu.  He  oi 
taku  e  tuhituhi  atu  ki  roto  ki  tenei  pukapuka,  ko  nga  mahi  a 
nga  tama  a  Makea-tutara,  raua,  ko  Taranga,  a  ko  nga  tupuna 
anake  hoki  taku  e  wThakaatu,  ki  nga  tangata  o  Hawraiki. 

Ko  nga  tupuna  enei  i  haere  mai  i  Hawaiki  i  runga  i  a  te 
Arawa.  Ko  Tama-te-kapua,  ratou  ko  ana  tama,  na  Hou-mai- 
tawhiti  tera  tamaiti  a  Tama',  nga  hoa  o  Tama'  i  hoe  mai  ai,  ko 
Tia,  ko  Maka,  ko  Hei,  ko  Ihenga,  ko  Tauninihi,  ko  Rongokako, 
ko  wai  hoki,  ko  wai  hoki,  he  maha  ke,  ko  te  tokomaha  noa  iho, 


JX1 V  HE      KORERO      APITI      ANO 

o  nga  tangata  i  haere  mai  i  mnga,  i  teiīei  waka,  haunga  ano  a 
Ngatoro-i-rangi,  no  mnga  ke  ia  i  a  Tainui,  a  he  mea  tinihanga 
ia  i  riro  mai  ai  ki  mnga  i  tenei  waka,  a  whakatupu  uri  tonu 
iho  enei  tupuna  ki  runga  o  Roto-ma,  a  tupu  ana  i  reira,  muri 
iho,  ka  toro  haere  ki  nga  whenua,  puta  noa  ki  mnga,  puta  noa 
ki  raro.  Ko  te  take  o  nga  tupuna  i  tupu  ai  ki  nga  iwi  katoa, 
no  runga  i  a  te  Arawa,  ina  hoki  ra,  ko  Ngapuhi,  no  te  Arawa, 
ko  Ngapuhi  o  te  kei,  o  te  ihu,  ko  Ngati-Whatua,  no  reira  ano, 
ko  Ngati-Maru,  ko  Ngati-Paoa,  no  te  Arawa  ano,  ko  Waikato, 
no  te  Arawa  ano,  ko  Taranaki,  no  te  Arawa,  ko  Ngati-Kaukawa, 
no  te  Arawa,  ko  Ngati-Kahungunu,  no  te  Arawa,  'Ngati-Porou, 
no  te  Arawa,  Ngati-Tuwharetoa,  no  te  Arawa,  ko  Ngai-Tahu  ki 
te  moana-pounamu,  no  te  Arawa  ano. 

No  reira  a  hau  i  mea  ai,  ko  te  take  o  nga  tupuna  i  tupu  atu 
ai,  ko  Roto-ma,  ka  toro  nga  kiwei  ki  nga  whenua  katoa,  ina  hoki 
nga  ingoa  o  nga  tupuna  i  haere  ki  hea,  ki  hea,  ko  Ngapuhi,  he 
puhi  no  te  Arawa,  no  te  hekenga  ki  te  waro,  ki  te  korokoro  o  te 
Parata,  a  hei  whakahe  mai  hoki  pea  tenei,  ma  nga  iwi  nei.  Ko 
Ngati-Kahungunu,  ko  Ngati-Porou,  nga  uri  o  Rongokako,  nana, 
ko  Tamatea.  Ko  Kahungunu,  ko  Waikato,  ko  Ngati-Mam, 
ko  Ngati-Raukawa,  ko  Ngati-Whatua,  ko  nga  uri  o  Tama-te- 
kapua. 

Na  Tama-te-kapua  hoki,  ko  Kahu-mata-momoe,  tana,  ko  Atua, 
ta  Atua,  ko  Tawake,  na  Tawake,  ko  Uenuku,  tana  ko  Rangitihi, 
ta  Rangitihi,  ko  Kawatapuarangi,  tana,  ko  Pikiao,  ta  Pikiao, 
ka  rere  ko  Rangitihi  ano,  ta  Rangitihi,  ko  Kawatapuarangi,  ta 
Kawa',  ko  Pikiao,  tana,  ko  Tamakari,  ta  Tamakari,  ko  Pikiao, 
tana,  ko  Te  Takinga,  ta  Te  Takinga,  ko  Te  Ahu,  tana,  ko 
Te  Taero,  ta  Te  Taero,  ko  Hinga-kiraro,  ta  Hinga-kiraro,  ko 
Emera. 

Ko  Te  Takinga,  tana,  ko  Te  Ahu,  ta  Te  Ahu,  ko  Te  Pou, 
tana,  ko  Rongowhiua,  ta  Rongowhiua,  ko  Taranui,  tana,  ko  Te 
Ikawhakapono,  tana  tama,  ko  Te  Mumuhu. 

Ko  Pikiao,  tana,  ko  Hinekura,  ta  Hinekura,  ko  Te  Matangi, 
tana,  ko  Rongomaruawhatu,    ta  Rongo',   ko  Te  Mokai,  tana,   ko 


NO      NGA      WAIATA      NEI.  lxV 

Manu-ariki,   ta  Manu',   ko  Rongo-ki-taha-rangi,  ta  Rongo',  ko 
Hau-a-uru,  tana,  ko  Te  Onematua. 

Ko  Pikiao  ano,  tana,  koHinekura,  taHinekura,  ko  Pikiaowera, 
tana,  ko  te  Ariha,  ta  Te  Ariha,  ko  Toroa-apu-kai,  tana,  ko  Pu- 
whakaoho,  ta  Puwhakaoho,  ko  Tamaiharoa,  tana,  ko  Mere 
Pinepine  Maihi,  ta  Mere,  ko  Hataraka  Wiremu. 

Ko  Pikiao  ano,  tana,  ko  Te  Rangi-unuora,  ta  Te  Rangi-unūora* 
ko  Te  Kuru-o-te-rangi,  tana,  ko  Kumu,  ta  Kumu,  ko  Totohu, 
tana,  ko  Puhitaiki,  ta  Puhitaiki,  ko  Kotore,  tana,  ko  Wiremu 
Matene. 

Ko  Pikiao  ano,  tana  ko  Te  Rangi-unuora,  ta  Te  Rangi',  ko 
Korohuna,  tana,  ko  Te  Arawa,  ta  Te  Arawa,  ko  Te  Rangi-unu- 
ora,  tana,  ko  Te  Paua,  ta  Te  Paua,  ko  Te  Tauhu,  tana,  ko 
Emera,  ta  Eraera,  ko  Harete. 

Ko  Rangitihi,  tana,  ko  Rangi-whakaekeua,  ta  Rangi',  ko 
Rangi-te-ao-rere,  taRangi-te-ao-rere,  koKai-ure,  tana,  ko  Tihake, 
ta  Tihake,  ko  Korokaihau,  tana,  ko  Hika-kai-wai,  ta  Hika',  ko 
Rautao,  tana,  ko  Te  Whatanui,  ta  Te  Whatanui,  ko  Wiremu 
Matenga. 

Ko  Kai-ure,  tana,  ko  Ngaturanga,  ta  Ngaturanga,  ko  Maha- 
nga,  tana,  ko  Te  Makerekere,  ta  Te  Makerekere,  ko  Te  Waka- 
kai-hau,  ta  Te  Waka-kai-hau,  ko  Aperahama. 

Ko  Kai-ure,  tana,  ko  Ngaturanga,  ta  Ngaturanga,  ko  Te  Ara- 
kau,  tana,  ko  Whakamarurangi,  ta  Whaka',  ko  Te  Awekotuku, 
tana,  ko  Takurua. 

Ko  Rangitihi,  tana,  ko  Tuhourangi,  ta  Tu',  ko  Uenuku-kopako, 
tana,  ko  Whakaue-kai-papa,  ta  Whakaue',  ko  Tawakeheimoa, 
tana,  ko  Rangiwewehi,  ta  Rangi',  ko  Ngata,  ta  Ngata,  ko  Te 
Ao-o-te-rangi,  tana,  ko  Totara,  ko  Te  Rangi-te-whata,  ta  Te 
Rangi',  ko  Wiremu  Kingi. 

Ko  Rangiwewehi,  tana,  ko  Kereru,  ta  Kerera,  ko  Pupura, 
tana,  ko  Pake,   ta  Pake,   ko  Riko,  tana,   ko  Ngori,  ta  Ngori,  ko 

h 


lxvi  HE      KORERO      APITI      ANO 

Te   Ahonga,   tana,   ko  Wiremu   Paratene,  ta  Wiremu,  ko  Ma- 
tenga. 

Ko  Rangiwewehi,  tana,  ko  Pupum,  tana,  ko  Pake,  ta  Pake, 
ko  Manu-waero-raa,  ta  Manu',  ko  Kahutia,  tana,  ko  Te  Rangi- 
kaheke,  ta  Te  Rangi-kaheke,  ko  Wiremu  Maihi,  ta  Wiremu 
Maihi,  ko  Hataraka  Wiremu. 

Ko  ^Rangiwewehi,  tana,  ko  Kereru,  ta  Kereru,  ko  Wehiwehi, 
tana,  ko  Te  Whatu,  ta  Te  Whatu,  ko  Te  Ngaro,  ta  Te  Ngaro,  ko 
Nuku,  ta  Nuku,  ko  Kahawai,  tana,  ko  Eruera  Wiremu. 

Ko  Te  Wiiatu,  tana,  ko  Te  Ngaro,  ta  Te  Ngaro,  ko  Whekiki, 
tana,  ko  Hikairo,  ta  Hikairo,  ko  Te  Mete  Hikairo. 

Ko  Rangitihi,  tana,  ko  Tuhourangi,  ta  Tu\  ko  Uenuku-ko- 
pako,  ta  Uenuku-kopako,  ko  Whakaue-kai-papa,  tana,  ko  Tawa- 
keheimoa,  ta  Tawake',  ko  Rangi-wewehi,  tana,  ka  moe  i  te 
wahine  o  Waikato,  ka  whanau  ki  waho,  ko  Huatahi,  ko  Tawha- 
ki,  tana,  ko  Te  Mapihi,  ta  Te  Mapihi,  ko  Ruarangi,  tana, 
ko  Hine-ki-te-wakatere,  ta  Hine',  ko  Te  Tinana,  ta  Te 
Tinana  ko  Te  Ueue,  tana,  ko  Uruamo. 

Ko  Rangiwewehi,  tana,  ko  Huatahi,  ta  Huatahi,  ko  Te  Mahihi, 
ta  Te  Mahihi,  ko  Te  Mutunga,  tana,  ka  noho  i  a  Te  Ahitamau, 
ko  Haua,  tana,  ko  Tangitu,  ta  Tangi,'  ko  Pikiahu,  ta  Pikiahu, 
ko  Te  Onematua,  tana,  ko  Te  Wharehura. 

Ko  Pikiahu,  ta  Pikiahu,  ko  Te  Rangi-tamiro,  tana,  ko  Tira- 
ki-te-tonga,  ta  Tira,'  ko  Te  Hura. 

Ko  Haua,  tana,  ko  Ranginui,  ta  Ranginui,  ko  Te  Hura-tua — 
ngahuru,  tana,  ko  Te  Hiakai. 

Ko  Haua,  tana,  ko  te  Kahurangi,  ta  Te  Kahurangi,  ko  Te 
Waharoa,  tana,  ko  Tarapipi. 

Ko  Haua,  tana,  ko  Pareapunga,  ta  Pareapunga,  ko  Wheto- 
wheto,  ta  Whetowheto,   ko  Te  Kanawa. 

Ko  Haua,  ta  Haua,  ko  Ranginui,  tana,  ko  Rangi-here-runga, 
ka  noho  i  a  Kukutai,  ko  Te  Ngatete. 


NO      NGA      WAIATA      NEI.  lxvii 

Ko  Ranginui,  tana,  ko  More,  ka  noho  i  a  Riwi,  ko  Te  Hira» 
tana,  ko  Hone. 

Ko  Rangitihi,  ta  Rangi,'  ko  Tuhourangi,  tana,  ko  Uenuku- 
kopako,  ta  Uenuku,' koTu-mahaurangi,  tana,  koKaitoa,  ta  Kai- 
toa,  ko  Hinetu,  tana,  ko  Te  Purangi,  taTe  Purangi,  ko  Tarakura, 
tana,  ko  Rua-moana,  ta  Rua',  ko  Te  Utana,  tana,  ko  te  Waru,  ta 
Te  Waru,  ko  Tupaea,  tana  ko  Ngatuputupu. 

Ko  Rangitihi,  ta  Rangi',  ko  Tuhourangi,  tana,  ko  Uenuku-ko- 
pako,  ta  Uenuku-kopako,  ko  Kiritai,  tana,  ko  Hine-au-pounamu, 
ta  Hine-au',  ko  Te  Ruwai,  ko  Toreheikura,  tana  ko  Te  Kura- 
a-Taiwhakaea,  ta  Te  Kura',  ko  Tuata,  ta  Tuata,  ko  Te  Rau-anga- 
anga-o-Muriwhenua,  tana  ko  Te  Wherowhero,  ta  Te  Wherowhero, 
ko  Te  Tapuke. 

Ko  Te  Kura-a-Taiwhakaea,  tana,  ko  Te  Tuhi,  ta  Te  Tuhi,  ko 
Kahurerewai,  ta  Kahurerewai,  ko  Te  Tuatara,  ta  Te  Tuatara,  ko 
Ngarahu. 

Ko  Rangitihi,  tana,  ko  Tuhourangi,  ta  Tuhourangi,  ko 
Uenuku-kopako,  tana,  ko  Kiritai,  ta  Kiritai,  ko  Hine-au-pounamu, 
ta  Hine-au,'  ko  Pareuruora,  taPare,'  ko  Te  Au-tuiroro,  taTe  Au,' 
ko  Huia-turae,  tana,  ko  Korouaputa,  ta  Korouaputa,  ko  Pareko- 
whatu,  tana,  ko  Waitohi,  ta  Waitohi,  ko  Te  Rangihaeata. 

Ko  Parekowhatu,  tana,  ko  te  Rauparaha,  ta  Te  Rauparaha,  ko 
Wiremu  Tamehana. 

Ko  Hine-au-pounamu,  tana,  ko  Rautao-kura,  ta  Rautao,'  ko 
Manuhiri,  tana,  ko  Kihi,  ta  Kihi,  ko  Rangi-aho,  ta  Rangi-aho, 
ko  Te  Heuheu,  tana,  ko  Te  Rohu. 

Ko  Rangitihi,  tana,  ko  Tuhourangi,  tana,  ko  Uenuku-kopako, 
ta  Uenuku,'  ko  Kiritai,  tana,  ko  Ueroa,  ta  Ueroa,  ko  Tamahika, 
tana,  ko  Te  Tukutuku,  ta  Te  Tukutuku,  ko  Ririwai,  ta  Ririwai, 
ko  Te  Kahuroro,  tana,  ko  Rangi-heua,  ta  Rangi,'  ko  Matiu. 

Ko  Rangitihi,  tana,  ko  Ra-to-rua,  ta  Ra-to-rua,  ko  Whakairi- 
kawa.  tana,  ko  Tu-te-ata,  ta  Tu'.  ko  Tu-whakairikawa,  tana,  ko 


lxviii  HE      KORERO      APITI      ANO 

Hine-rehua,  ta  Hine',  ko  Te  Kahureremoa,  ta  Te  Kahu',  ko 
Waitapu,  tana,  ko  Parekawa,  ta  Pare',  ko  Te  Ketekiri,  tana,  ko 
Parewahaika,  ta  Pare,  ko  Te  Kahurunga,  ta  Te  Kahurunga,  ko 
Tokoahu,  tana,  ko  Hihitaua,  ta  Hihi',  ko  Taraia,  ta  Taraia,  ko 
Auraki. 

•Ko  Rangitihi,  tana,  ko  Rangi-whakaekeua,  ka  rere  i  muri  i 
a  Rangi-whakaekeua,  ko  Rangiaohia,  ki  a  Ngati-Paoa  tenei,  ki 
Roto-rua  hoki. 

Ko  Pounui,  tana,  ko  Rongokako,  ta  Rongo',  ko  Tamatea,  tana, 
ko  Kahungunu,  ka  noho  i  a  Rongomaiwahine,  ka  puta  ki  waho, 
ko  Rongomaipapa  ratou  ko  ana  tungane,  ko  Kahukuranui  ma, 
ko  tetehi  tenei  o  nga  tino  tupuna,  nana  i  whaktupu  atu  he 
tangata  ki  whea,  ki  whea  whenua,  a  ko  Hei  ano  hoki  tetehi 
tino  tupuna  nana  i  whakatupu  atu  nga  tangata,  ki  nga  tai 
whenua  nei. 

Na,  no  muri  iho  hoki  i  a  Hei,  ko  Tuparahaki,  nana  a  Kuma- 
ramaoa,  ka  puta  atu,  ko  Tauhuwhakatiki,  kei  roto  i  enei  nga 
iwi  o  Taranaki,  puta  noa  ki  runga,  ki  raro,  haunga  ano  a 
Roto-rua,  i  tuturu  ano  ki  reira,  a  i  roto  ano  i  tenei  tupuna  i  a 
Hei,  ko  Kaimatai,  raua  ko  Tamangarangi,  i  tupu  ona  uri  ki 
Waikato,  ki  Taupo,  ki  Hauraki,  ki  Ngati-Maru,  ki  Ngati-Paoa. 

Otira,  i  roto  ano  i  a  Rangitihi  tetehi  wahi  o  Ngati-Maru,  o 
Ngati-Paoa,  o  Ngati-Tuwharetoa,  o  Te  Urewera,  o  Ngai-te-Rangi, 
o  Ngati-Awa,  puta  atu  ki  runga  o  Te  Whakatohea,  me  Ngai-Tai, 
puta  atu  ki  a  Te  Kani-a-takirau,  ki  a  Rongowhakaata,  ki  te 
Wairoa,  ki  a  Te  Apatu-o-te-rangi,  ki  a  te  Whatu-i-apiti. 

Otira,  ko  nga  tangata  anake  o  runga  i  a  te  Arawa,  nga 
kakano  i  ruia  ai  ki  te  whenua,  a  toro  ana  nga  kiwei,  me  nga 
peka  o  taua  kawai  ki  runga,  ki  raro,  puta  noa  ki  te  wai-pouna- 
hiu,  ki  Ngapuhi  hoki. 

Ko  nga  tangata  anake  i  eke  mai  i  runga  i  a  te  Arawa,  nona 
enei  uri  i  tuhituhia  nei  ki  nga  pukapuka  nei.  Tena  atu  te 
tino  pukapuka  i  poto  ai  te  tuhi,  ko  te  pukapuka  i  tuhia  i  mua 
atu,  kei  a  Kawana  ano  e  takoto  ana. 


NO      NGA     WAIATA      NEI.  lxix 

Kia  whakaaturia  nga  tikanga  o  nga  mahi  a  nga  tupuna  i 
eke  mai  i  runga  i  a  te  Arawa.  Ki  ta  matou  nei  whakaaro,  ki  ta 
nga  tangata  o  runga  i  a  te  Arawa.  Kaore  i  tapoko  mai  nga  uri 
o  runga  i  era  waka  atu,  hei  whakatupu  uri  tahi  ki  runga  o 
Roto-rua,  o  Maketu,  kia  penei  tahi  me  o  runga  i  a  te  Arawa, 
i  whai  uri  tahi  ano  ki  nga  whenua  katoa,  e  rangi  a  Matatua,  ko 
Uenuku-Rauiri,  he  uri  ona  kei  Roto-rua,  otira  he  taha  rua  tahi 
a  Manu,  a  Tawhanaki,  no  Waitaha,  no  Ngati-Awa  tetahi  wahi. 

Aha  koa  ianei,  kihai  i  mahara  he  uri  katoa  ratou  no  nga 
tangata  o  te  Arawa,  kia  pai  mai  hei  hoa  tahi,  kahore  ra  hoki. 
Ina  hei  hoa  whawhai  tonu  mai  ki  te  take  o  te ,  tupuna,  i  tupu 
atu  ai  te  tangata,  ki  'hea,  ki  'hea  whenua,  otira,  ko  nga  ingoa  o 
nga  kainga  i  haere  mai  ai  i  Hawaiki  enei  tupuna,  ko  Hawaiki 
te  tino  ingoa  nui  o  aua  motu,  nga  kainga  i  roto,  koia  tenei,  ko 
Waerota,  ko  Rarotonga,  ko  Waeroti,  ko  Parima,  ko  Manono. 

Otira,  ko  te  maha  o  nga  kainga,  e  kore  e  taea  te  tatau,  kei 
nga  tino  mohio  ano  te  tikanaga  o  nga  ingoa,  ko  te  tino  wahi 
tapu  o  aua  kainga,  ko  Rarotonga,  kei  reira  te  putunga  o  nga 
makawe  i  te  mutunga  o  te  purenga,  kei  reira  hoki  te  nohoanga 
atua,  i  tangohia  mai  i  reira  a  Maru,  a  Te  Iho-o-te-rangi,  a 
Rongomai,  a  Itupawa,  a  Hangaroa,  he  atua  enei,  i  tahaetia 
mai  e  Haungaroa,  e  Kuiwai,  i  muri  i  te  rerenga  mai  o  te 
Arawa  ma  ki  tenei  motu,  whenakotia  mai  ana,  a  ko  aua  atua 
ra  ano  o  raua  waka  i  eke  mai  ai,  kaore,  i  hoe  atua  kore  noa 
mai  aua  waka,    he  atua  kumara  anake  i  riro  mai,  ika  hoki. 

Ko  te  atua  tangata  i  mahue  atu,  e  ngari,  ko  nga  karakia 
anake  i  riro  mai  i  a  ratou,  ki  roto  i  o  ratou  puku  takoto  ai,  he 
mea  mohio  a  ngakau  tangata.  Ko  te  take  i  whanakotia  mai  ai 
aua  atua  nei  e  aua  kuia  nei,  koia  tenei,  he  kanganga,  riro  rnai 
ra  no  taua  heke  ra,  ka  puta  te  whakaaro  o  te  tini  o  Manahua,  kia 
whakaritea  he  tikanga  karakia  ma  ratou,  kia  tonoa  mai  o 
ratou  atua  ki  te  whakahoki  atu  i  taua  heke.  Ka  oti  te  whaka- 
pai  te  tua-ahu,  oti  rawa,  kei  te  mahi  i  te  wahie,  ka  pae,  i  te  ka- 
maka,  ka  pae,  i  te  rautao,  ka  pae,  rite  rawa  era  te  whakarite,  hei 
tao  mo  Ngatoro'  ratou  ko  ana  taina,  hua  noa,  tera  nga  atua,  te 
takoto  toitu  ra.  kaore,  kua  riro  i  aua  ruahine  te  tahae,  no  te  ron- 


1XX  HE      KORERO      APITI      ANO 

gonga  kautanga  hoki  ki  nga  tikanga  a  te  uri  o  a  raua  tane  e 
korero  tikanga  ana,  na  reira,  ka  mamae  ake  o  raua  ngakau, 
ki  te  kanga  mo  raua  tungane,  he  tuahine  koa  no  Ngatoro'  no 
Tama-tekapua  aua  kuia  ra,  i  moe  i  te  tane  o  te  hunga  i  mahue 
atu  i  Hawaiki  ra. 

A.  rongo  ana  ki  te  mea  e  kanga  ana  o  raua  tungane,  tahuti 
ana  mai  raua,  a  riro  mai  ana  aua  atua  te  tahae  mai  e  raua,  a 
tae  kau  mai  ki  Aotea  nei,  ka  rewa  atu  te  taua  a  Ngatoro-i-rangi, 
ratou  ko  Tama-te-kapua  ma,  otira,  tae  rawa  mai  aua  kuia,  kua 
tahuna  a*te  Arawa  ki  te  ahi,  heoi,  he  mea  kari  ki  te  whenua  a 
Totarakaria,  ko  te  waka  tera  nana  i  tiki  atu  ki  Hawaiki,  ka 
hinga  i  reira  ko  Thu-motomotokia,  awatea  rawa  ake,  ko  te 
parekura  ko  Tara-i-whenua-kura,  tomo  atu  hoki  te  pa,  ko 
te  whakaara,  e  rua  parekura,  e  rua  pahoro,  ka  hoki  mai 
taua  taua.  Hoki  rawa  niai  ki  Aotea  nei,  ka  aru  mai  ano 
i  muri,  tau  kau  mai,  ehara  ka  u  mai  ano  te  tini  o  Mana- 
hua,  te  whakatikanga  ake  o  Ngatoro,'  kei  te  karangaranga  i 
nga  hau  o  Pungawere,  tana  putanga  mai  ehara,  ko  te  tini  o 
Manahua,  ko  Mutahanga,  ko  wai,  ko  wai  rangatira  i  mate  i 
konei.  Ka  huaina  tenei  parekura,  ko  Maikukutea,  na  reira,  ka 
whakaaro  nei  o  matou  nei  tupuna,  a  tupu  ake  ko  matou  nei  ma- 
tua.  Ko  te  Arawa  anake  te  waka  i  whai  koha  ki  te  hoki  atu  ki 
Hawaiki  whawhai  ai.  Ki  te  rapu  utu  mo  te  pananga  mai  a  nga 
uri  o  Uenuku,  raua  ko  Toi-te-huatahi,  ko  Tamatea-kai-ariki,  ko 
Maui-potiki. 

Tena  ko  te  mano  waka  nei,  nohea  i  whai  kaha  ki  te  hoki  atu, 
ki  te  rapu  utu  atu  i  Hawaiki,  mo  te  pananga  mai,  tae  tonu  mai 
ano  ki  tenei  motu  marara  noa  atu,  ki  te  rapu  kainga  mo  ratou, 
he  wehi  noa  iho  ranei  ki  Hawaiki,  tena  ko  nga  tangata  o  runga 
i  a  te  Arawa,  i  tae  tuatahi  mai  ano  ki  Whanga-Paraoa,  waiho 
atu  nga  tohu  i  reira  mo  tera  wahi,  haere  mai  ki  raro  mai' 
a  tae  mai  ki  te  Awa-a-te-atua,  me  era  tohu  ano,  tae  mai  ki 
Maketu,  ka  tahi  ka  u  a  te  Arawa  i  reira,  toia  ake,  a  wera  ake  i 
te  ahi. 

Ka  haere  nga  tupuna  ki  runga  o  Eoto-rua,  ki  te  kotikoti 
whenua  i  reira,  a  puta   noa  atu  i  Horohoro,  i  te  Whakamaru,  i 


NO     NGA     WAIATA     N  E I.  lxXl 

Arowhena,  puta  noa  i  Titiraupenga,  a  Hauhungaroa,  puta  noa  i 
Tongariro,  a  Whanganui  atu  ana.  Ka  haere  atu  ano  i  Maketu, 
ka  eke  i  Tuata,  i  Maroa-nui-a-Tia,  i  Tutukau,  i  Tuaropaki,  puta 
noa  i  Taupo,  Tongariro,  Whanganui,  ka  haere  atu  ano  i  Maketu, 
Koto-rua,  Tumunui,  Paeroa,  Tauwhara,  Taupo,  Whanganui,  i 
Maketu  ano,  Otawa,  Otane-wai-nuku,  Opoutahi,  puta  noa  i  Pate- 
tere,  a  Waikato  awa,  ka  haere  i  te  akau  o  te  moana,  i  Tauranga- 
o-te-Arawa,  a  Katikati-o-Tama-te-kapua,  Kowhatu-whakairi-a. 
Ngatoro-i-rangi,  a  Moe-hau,  a  mate  iho  a  Tama-te-kapua  ki 
reira,  ko  te  rohe  atu  tera  o  te  wahi  whenua,  i  nohoia  e  nga  tan- 
gata  o  runga  i  a  te  Aruwa.  Kei  Whanga-Paraoa  te  mutunga 
ki  runga,  e  ruatahi  ki  reira,  ko  nga  kumara,  ko  te  kura  a 
Tauninihi,  i  whiua  ki  reira,  a  e  rua  hoki  tohu  ki  Moe-hau,  ko 
te  Kowhatu-whakairi,  ko  Tama-te-kapua,  kei  reira  ano  e  tanu 
ana,  nga  wahi  koa  i  haoa  ai  e  aua  maia  nei  i  nga  rangi  i 
mana  ai. 

Muri  rawa  iho,  ka  riro  katoa  i  nga  uri  o  Tainui,  o  Matatua, 
o  Mata-whaorua  aua  kainga  katoa  nei,  a  ko  Maketu  anake  i  mau, 
otira,  i  riro  katoa  ano  a  Maketu,  e  ngari  a  Roto-rua  i  toe  ano,  a 
no  tenei  ahunga-tangata,  ka  tahi  a  Maketu  ka  tino  mau  i  nga  uri 
o  te  Arawa,  o  Tuamatua,  no  te  tupunga  o  Hikairo,  o  Korokai, 
o  Kahawai,  o  Huka,  o  Ngaparete,  o  Te  Amohau,  o  Pango,  o 
Tohi,  o  Nawaina,  o  Mokonui-a-rangi,  o  Te  Kohika,  o  Tu-te 
rangi-whakae,  o  Taranui,  o  Te  Piupe,  o  TeWhare-pouri,  o  Hoko- 
hinu,  o  Te  Puehu,  o  Te  Awekotuku,  o  Taui,  o  Te  Ngaherehere, 
o  Te  Taipu,  o  Whitiora,  o  Te  Uata,  o  Tautari,  o  Patapata. 

Otira— he  maha  nga  rangatira,  a  ko  nga  rangatira  i  nui  ake  te 
mana,  koia  tenei  o  ratou  ingoa,  e  rua  tekau  ma-iwa.  Tena,  i  nga 
tupuranga  o  nga  tupuna,  ko  tahi  tekau  ma-toru,  kihai  rawa  i 
hokia  atu  a  Maketu,  i  riro  tonu  atu  i  nga  tupuna  o  Tupaea,  o 
Te  Mutu-takupu,  o  Taipari.  Atawhaia  ki  tenei  ahunga-tangata, 
ehara  ka  hokia  atu  ano. 


lxxii  HE     KORERO     APITI     ANO 


No.  3.* 

Ko  te  take  i  mohiotia  ai  te  porirotanga  o  Tutanekai  e  te  hapu 
o  Whakaue',  ara  e  tona  iwi  ake,  no  te  moenga  o  Whakaue'  i 
tana  wahine,  ka  kukune  te  hapu  o  tana  wahine,  ka  rite  nga  ra  e 
whanau  ai,  ka  pa  te  mamae  ki  taua  wahine  nei,  ka  mea  mai  ki 
tana  tane,  ka  whanau  pea  a  au,  ina  hoki  e  whakatakataka  ana 
te  tamaiti  i  roto  i  toku  kopu  nei,  tae  noa  ki  te  rua  o  nga  ra,  e 
hara  kua  nui  haere  te  mamae  ki  tona  kopu.  Ka  tahi  ka  mohio 
te  tokomahatanga  o  nga  tangata,  ka  mea  atu,  koia  pea  ka 
whanau  koe,  ka  mea  mai  taua  wahine  nei,  ae,  e  ngari  ko 
taku  tamaiti,  e  kore  pea  e  puta  ora  ki  waho,  ina  hoki  te  ahua 
kino  o  roto  i  a  au,  mea  ake  pea  mate  ko  a  hau,  ko  te  tamaiti 
ranei.  Ka  tahi  ka  mohio  te  tokomaha,  e !  he  whakatina  pea 
to  Rangiuru,  ina  hoki  ka  maha  nga  rangi  i  whakamamae  ai, 
kaore  ano  i  whanau  noa,  ka  tahi  ka  whakatika  nga  tohunga  ki 
te  ruku  i  te  wai,  ka  tae  ki  nga  rito  harakeke,  ki  nga  rito  toetoe, 
ki  nga  kowhatu,  ki  nga  kirikiri  kowhatu,  ka  takutakuna,  ka 
mutu,  ka  hoki  mai,  ka  whakairihitia  atu  ki  runga  ki  te  wahine 
e  whakamamae  ra,  ka  hirihiria  atu  ano  ki  te  kauhou  o  Houmai- 
tawhiti,  ka  puta  ki  a  Tama-te-kapua,  ka  tae  mai  ki  a  Kangitihi, 
he  oi  ano,  kahore  i  puta  ki  waho  taua  tamaiti  nei. 

He  pera  tonu  te  tikanga  o  nga  wahine  whakatina,  e  kore  nei 
e  hohoro  te  whanau  o  te  tamaiti  ki  waho.  Tena,  i  te  ra  i  tae 
mai  ai  a  Tuwharetoa  ki  Rotorua,  ka  moea  pukutia  a  Rangiuru 
e  Tuwharetoa,  a  hapu  tonu  iho  nei  taua  wahine,  he  oi,  hoki 
ana  a  Tuwharetoa  ki  Taupo,  i  muri  ano,  ka  kitea  te  haputanga 
o  Rangiuru  e  Whakaue',  e  tona  iwi  hoki,  ka  mahara  tonu  te 
tokomaha,  na  Whakaue'  ano  te  hapu  o  Rangiuru,  tena  kia  tae 
ki  te  ra  i  whakamamae  ai  a  Rangiuru,  e  hara  kua  whakatina 
hoki,  kaore  i  hohoro  te  whanau,  ka  tahi  ka  mohio  ki  etehi 
wahine  e  rukuhia  ra  ki  te  wai,  ka  tahi  ka  whanau  ki  waho. 

*  See  page  52. 


NO     NGA    WAIATA     NEI.  lxxiii 

Ka  tahi  ka  marere  nga  kakahu  o  Whakaue',  kei  te  ruku  i  te 
wai,  ka  tango  ki  nga  rito  harakeke,  ki  nga  rito  toetoe,  ki  nga 
kowhatu,  ld  nga  kirikiri,  ka  hoki  mai  ki  te  whakataki  i  te  kaha 
o  Houmai-tawhiti,  tae  noa  ki   ona  uri,   kaore  hoki  i  whanau, 
noho  noa  iho,  he  oi,  ka  nui  haere  te  mamae  o  taua  wahine 
nei,  ka  nui  haere  hoki  te  mahi  a  te  karakia  maori,  nohea  hoki 
kia  whanau.       He  oi,    ka  tau  te  pouri  ki    te  tohunga,  ki  te 
wahine  hoki  e  ngaua  ra  e  te  mamae  o  tana  tamaiti,  e  whakata- 
kataka  ra  i  roto  i  tona  kopu,  ka  mahara  te  tokomaha,  ehara  koa 
pea  i  te  whakawhanau  tau  e   mamae  na  koe,  ka  mea  mai  te 
wahine  ra,  kahore,  he  whakamamae  ano  toku,  ka  mea  atu  tana 
tane  aWhakaue',  he  aha  koiate  tohu?  ka  mea  mai  aRangiuru, 
ko  taku  tamaiti  i  roto  i  toku  kopu  e  kori  nui  ana,  ana  ka  haere 
iho,  ka  tu  ki  toku  kona,  ka  hoki  ake  ano  ki  runga  nei,  ka  hoki 
ano  ki  raro,  na  konei  au  i  mahara  ai,  he  whanau  ano  tenei  ahua- 
tanga,  ka  mea  atu  tana  tane,  ati  ranei  he  whakatina  ano  tou  e 
mamae  na  koe?    ka  mea  mai  a  Eangiuru,    ae,    ka   mea  atu 
a  Whakaue',  he  aha  ra  tou  hara  i  nui  ake  ai  tou  mamae,  ina 
hoki  he  oi  ano  ka  rupeke  nga  karakia,  kaore  hoki  he  karakia  i 
mahue  nei,  hei  unga  mai  i  to  tamaiti  ki  waho.  Ka  mene  nga  tuku, 
me  nga  karakia  katoa  ki  a  koe,  ka  mea  mai  aRangiuru,  ePa,  kei 
riri  mai  koia  koe  ki  a  au,  e  ka  whaki  atu  au  ki  a  koe  inaianei,  ne ! 
ka  mea  atu  a  Whakaue',  ekore  au  e  riri  atu  ki  a  koe,  ta  te  mea, 
e  aroha  ana  a  hau  ki  tou  tinana  kei  mate,  ka  mea  atu  a  Rang- 
ium.     Inana — ,whakarongo  mai,  e  hara  i  a  koe  taku  tamaiti  nei 
na,  e  hara  i  a  koe,  ina  hoki  te  whatuturi  ki  a  au  karakia,  me 
he  mea  nau,  kua  whanau,  ka  tahi  au  ka  mahara,   e  hara  i  a 
koe,  ka  mea  atu  a  Whakaue',  ati   nawai  e  whae  ?  ka  mea  atu 
a  Rangiuru,  na  Tuwharetoa  ke   taku   hapu,  ina,  he   awhi  kau 
iho  tau,  tena  koia  haere  hoki  ki  te  ruku  i  te  wai,   ka  takutaku 
ai  e  koe  ki  te  uri  o  Tuwharetoa.     Ka  tahi  a  Whakaue'  ka  haere 
ki  te  ruku,  ka  tango  ki  nga  rito  harakeke,  ki  nga  toetoe,  ki  nga 
kowhatu,  ki  nga  kirikiri,  ka  hoki  mai  ki  a  Rangiuru,   kihai  ano 
i  iri  atu  nga  otaota  a  Whakaue'  ki  runga  i  a  Rangiurn,  takutaku 
atu  ai  i  te  uri  o  Tuwharetoa,   ehara,  kua  whanau  ki  waho  tana 
tamaiti,  ka  tahi  ka  mohio  a  Whakaue',  me  tona  iwi,  kua  pure- 

i 


lxxiv  HE      KORERO      APITI      ANO 

mutia   a    Rangium  e   Tuwharetoa,   ina   hoki  he  poriro   tenei 
tamaiti. 

Na  ko  te  take  tenei  i  mohiotia  ai  a  Tutanekai,  he  poriro  na 
Tuwharetoa,  ko  te  whakinga  ake  a  Rangiuru.  no  te  hirihiritanga 
hoki  ki  te  uri  o  Tuwharetoa,  koia  ka  mau  tonu  nei  te  karanga 
a  nga  uri  i  muri  nei,  he  poriro  a  Tutanekai,  na  Tuwharetoa, 
ko  te  tupuna  o  Korokai,  o  Ngaparete,  o  Te  Amohau,  o  Tohi',  o 
Huka,  o  Taiapo,  ko  nga  uri  o  Tutanekai,  kei  Rotorua  ano  e 
noho  ana,  ona  rangatira,  koia  ano  enei  kua  tuhituhia  nei. 


Ko  TE  HAENGA  O  NGA  TUAKANA  0  TUTANEKAI.* 

E  rua  tahi  nga  take  i  tupu  ai  te  kino  a  ona  tuakana  ki  a  ia;  ko 
te  rironga  o  Hinemoa  i  a  Tutanekai,  no  reira  ka  mea  nga  tua- 
kana,  riro  rawa  i  a  ia  i  te  mokai  nga  puhi  a  Ngati-Tutea,  e  ki 
ana,  ma  tatou  ano  a  Hinemoa  kia  riterite  ai,  tena  ko  tenei  poriro 
hoe  tere,  e  hoa  ma,  me  kino  tatou  ki  a  ia.  Ko  tetahi  tenei  o  nga 
take  i  pouri  ai  ona  tuakana ;  tetahi  mo  to  ratou  purenga  i  te 
awatea,  ka  purea  a  Whakaue',  ratou  ko  ana  tama,  he  purenga  tapu, 
he  purenga  whakairi,  mahukihuki,  whakairinga  toto,  po  iho  ai 
ka  whiti  mai  a  Hinemoa  ki  Mokoia,  kaore  a  Tutanekai  i  mahara, 
e  noho  tapu  ana  ratou  ko  to  ratou  matua,  i  to  ratou  purenga, 
ara  kotikotinga  makawe,  haere  tonu  atu  ki  te  moe  raua  ko  Hine- 
moa,  no  reira  ka  waiho  enei  hei  take  whawhai  ma  ratou  ko  ona 
tuakana,  a  waiho  tonu  iho  hei  take  riri,  otira  he  take  hae  ano  te 
tino  tikanga,  waiho  to  ratou  purenga  nei  na,  hei  hunanga  mo 
to  ratou  puhaehae  ki  a  Hinemoa.  He  oi  noho  ana  te  koroke 
me  taua  wahine. 

*  See  page  56. 


NO    NGA    WAIATA    NEI.  lxXV 


No.  4.* 


Na.  ka  rewa  te  ope  a  Ngati-Awa,  a  Ngati-Toa  ki  Taranaki,  a  ka 
tae  ki  te  pa  o  taua  rangatira  nei  o  Rangiraranga,  ko  te  ingoa  o 
tona  pa,  ko  Whakarewa,  he  pa  nui  hoki,  he  rnaioro  nunui  hoki 
nga  maioro.  Nana  hoki  taua  tamahine  pai  rawa  nei  a  Rau- 
mahora,  he  wahine  rongo  nui  ia,  kua  tae  hoki  tona  rongo  ki  a 
Te  Rangi-apitiraa,  ko  Puke-ariki  tona  pa,  he  rangatira  no  Ngati- 
Awa  ko  tana  tama  ko  Takarangi,  he  toa  ia,  kua  rongo  hoki  ia  i 
te  humariretanga  o  Rau-mahora,  a  wawata  tonu  iho  ia  ki  taua 
wahine. 

I  aua  ra  o  mua,  ka  tupu  he  whawhai,  na  Te  Rangi-apitirua, 
na  te  matua  hoki  o  Rau-mahora,  ka  haere  te  taua  a  Ngati-Awa 
ki  Taranaki,   ki  te  tau  i  te  pa  o  taua  tangata,   ka  whakapaea 
taua  pa  nei  e  te  taua  i  te  po,  i  te  ao,   a   kihai    i   taea,    ka 
tohe   tonu  te   taua  ki   te   whawhai    ki  nga   tangata   o    roto  o 
taua  pa,   a  ka  mate  ratou  i  te  kai  kore,   i  te  wai  kore,   ka  tu 
te  rangatira  o  te  pa  ki  ranga  ki  te  wawa  o  te  pa,   ka  karanga 
ki  nga  tangata  o  te  taua,   Ho  mai  he  wai  moku,  ka  whakaae 
ratou,   ka  kawea  e  tetehi  tangata  o  te  taua,   a  ka  kite  tetehi 
tangata  o  te  taua,  wahia  ana  te  taha  ki  runga  i  nga  ringa- 
ringa  o  taua  tangata,  a  kihai  i  puta  te  wai  mo  te  koroheke 
ra,  pena  tonu  nga  tangata  o  te  taua.     Ka  tu  te  rangatira  o 
te  pa  ki   ranga  i  te  maioro,    ka  kite  ia  i  te  rangatira  o  te 
taua,    he    tohu   ano   i  te  mahunga   o  taua  tangata,    he   hera 
iwi,  he  piki,  he  kotuku,  he  tohu  no  te  rangatira,  ka  puta  iho 
te  kupu  a  te  rangatira  o  te  pa,  ko  wai  koe  ?     Ka  ki  ake  ia, 
ko  au  tenei  ko  Takarangi,  ka  mea  atu  te  rangatira  o  te  pa  ki 
a  ia,   "  e  horo  ranei  i  a  koe  te  tau  o  Orongomai-takupe?"     Ka 
mea  ake  ia,  e  horo,    "  Taku  ringa  te  ngaua  e  te  kuri,"  no  te 

*  See  page  364. 


lxXVi  HE     KORERO     APITI     ANO 

mea,  ka  mahara  a  Takarangi,  ko  te  matua  tera  o  Rau-mahora, 
o  te  kotiro  pai  rawa  nei,  ka  aroiia  au  ka  mate  te  kotiro  i  te  wai- 
kore  ka  whakatika  ia  ki  te  kawe  wai,  mo  taua  tangata  raua 
ko  tana  tamahine,  ka  utuhia  te  taha,  ko  te  ingoa  o  te  puna 
ko  Oringi,  e  koropupu  ake  ana  i  te  whenua,  kihai  hoki  i  aha 
atu  te  nuinga,  no  te  nea,  kua  mahaki  noa  iho  te  tuatea  o  te 
moana  i  te  wehi  o  tenei  tangata,  ara  te  riri,  ka  tangohia  e 
Takarangi,  ka  ho  atu  mo  taua  tangata. 

Ka  puta  te  kupu  a  Takarangi  ki  a  ia,  na,  kua  kiia  atu  ra  e 
a  hau  ki  a  koe,  "  ko  taku  ringa  ano  tenei  e  kore  e  ngaua  e  te 
kuri,"  na,  ko  te  wai  tenei  mou,  mo  te  kotiro  hoki,  ka  inu  raua, 
ka  titiro  atu  a  Takarangi  ki  te  kotiro,  me  te  kotiro  hoki  ka 
titiro  mai  ki  a  Takarangi,  ka  roa  rawa  to  raua  tirohanga,  ka 
titiro  atu  nga  tangata  o  te  ope  a  Takarangi,  e  noho  tahi  ana 
ia  i  te  taha  o  te  wahine  ra,  ka  mea  ratou  ki  a  ratou  ano,  e  hoa 
ma,  nui  atu  te  hiahia  o  Takarangi  ki  a  Rau-mahora,  i  te 
hiahia  ki  te  riri, 

Ka  puta  te  whakaaro  o  te  ngakau  o  te  matua  o  Rau-mahora, 
ka  mea  atu  ki  tana  kotiro,  e  hine,  e  kore  ranei  koe  e  pai  ki  tenei 
tangata  hei  hoa  mou,  ka  mea  mai  te  kotiro,  e  pai  ana,  ka  whakaae 
hoki  te  rnatua,  kia  hoatu  tana  tamahine  kia  moea  e  Takarangi, 
ka  moe  ia  i  a  ia,  no  reira  i  whakamutua  ai  te  whawhai,  ka  whati 
hoki  te  taua,  ka  hoki  ki  o  ratou  nei  whenua,  a  kihai  i  hoki  mai 
ki  te  whawhai,  ka  whakamutua  rawatia. 

Ko  nga  uri  o  tenei  wahine,  koia  ano  enei  e  noho  nei,  ko  Te 
Puni,  ratou  ko  ana  whanaunga,  me  a  ratou  tamariki  hoki. 

Ka  moe  a  Rau-mahora  i  a  Takarangi,  ka  puta  ki  waho,  ko 
Rongouaroa,  he  tamahine,  ka  moe  a  Rongouaroa  i  a  Te  Whiti-o- 
Rongomai,  ka  puta  ki  waho,  ko  Aniwaniwa,  ka  moe  Aniwaniwa  i 
a  Tawhirikura,  na  ka  puta  ki  waho,  ko  Rerewhari-te-raDgi,  ka 
moe  a  Rerewha'  i  a  Puku,  ka  puta  ki  waho,  ko  Te  Puni. 


NO      NGA      WAIATA      NEI.  lxxvii 


No.  5. 

Ko  nga  Atua  Maoei. 

Nga  ika  i  te  wai  tai,  i  te  wai  maori.  He  atua  anake  mo  nga 
tangata,  nga  mea  ia  i  atuatia  ai,  ko  nga  hapu  o  te  wahine  i  mate 
roto  tonu  mai,  a  whakatahetia  ana  tana  tamaiti,  whiua  atu  ki  te 
wai,  kainga  mai  e  aua  ika,  a  waiho  tonu  mai  hei  atua  ngau 
tangata,  wahine,  tamariki.  Ka  hapu  ano,  ka  mate  roto,  whaka- 
tahe  tonu,  whiua  atu  ki  te  whenua,  kainga  mai  e  nga  mea  o  te 
whenua,  e  nga  manu  o  te  rangi,  waiho  tonu  iho  hei  atua  ngau 
tangata,  wahine,  tamariki,  aha,  aha  noa  atu. 

Otira,  he  atua  ano  nga  atua  nunui  o  mua,  no  roto  ano  i  te 
tutakinga  o  Rangi',  raua  ko  Papa',  i  wahia  i  roto  i  nga  tupuna 
nga  ingoa.     Ina  hoki  era  nga  ingoa. 

Ko  Maru,  he  atua,  ko  Rongomai,  he  atua,  ko  Itupawa,  he 
atua,  ko  Hangaroa,  he  atua,  ko  Ihungaru,  he  atua,  ko  te 
Iho-o-te-rangi,  he  atua. 

Ko  nga  atua  enei  i  haere  mai  i  tawahi  i  Hawaiki,  na  enei  i 
ahuahu  nga  hapu  whakatahe  o  nga  wahine  o  tawahi,  me  nga 
wahine  o  tenei  taha.  Mei  kore  he  atua  nui  o  namata,  e  kore  e 
whai  atua  ririki  nga  maori. 

Ko  nga  ara  whakatara,  he  harakeke,  no  te  tatuatanga  e  taua 
wahine,  waiho  tonu  iho  hei  ara  whakataki,  ina  mate  te  tupapaku, 
ka  whakatakototia  te  ara,  ki  runga  i  taua  mahaki,  ka  karakia  atu 
ai  te  tohunga,  ina  ka  rongo  te  atua  ngau,  ki  te  rawa  tika  ia 
i  kitea  e  nga  matakite. 

Ki  te  rawa  ngaro,  e  kore  e  ora,  ko  te  tarutaru  ano  tetehi,  ara 
no  te  marohanga  e  te  wahine  he  raupo,  he  toetoe,  he  kutakuta, 
he  raurekau,  he  aha,  he  aha  nga  ara  o  te  atua. 


lxxviii  HĒ      KORERO      APITI      ANO 


Take  o  te  Tapu  Tane. 

I  tapu  ai  nga  tane,  i  waiho  nga  wahine  hei  mea  noa,  hei 
waha  kai,  hei  mea  katoa  i  nga  mea  o  muri,  ara  hei  mea  kai, 
he  tohi  ano  mo  te  tane,  he  tohi  ano  mo  te  wahine,  he  whakatu- 
putupu  ano  to  te  tane,  he  whakatuputupu  ano  to  te  wahine,  he 
karakia  purenga  ano,  to  te  wahine,  he  karakia  purenga  ano,  to 
te  tane. 

No  reira  i  nui  ake  ai  te  tapu  o  nga  tane,  i  nga  wahine,  i  ahu 
ano  to  nga  tane  ki  nga  mea  o  te  rangi,  ki  nga  mano  i  reira,  ki 
nga  tini  i  runga,  ki  a  Tawhiri-matea,  ki  nga  mano  i  raro,  ki  nga 
tini  i  raro,  ki  nga  mano  i  Hawaiki,  ki  nga  tini  i  Hawaiki,  na 
reira  te  take  o  to  te  tane  tapu. 

Ko  to  te  wahine  tapu,  he  mea  wahi  nga  mea  o  te  rangi,  mo 
nga  wahine,  he  mea  wahi  nga  mea  o  raro,  mo  nga  wahine,  he 
mea  wahi  nga  mea  o  Hawaiki,  mo  te  wahine,  nga  mea  ki  a 
Hine-te-iwaiwa,  na  reira  te  take  o  te  wahine  tapu,  o  te  wahine  i 
iti  iho  ai. 

Kaore  hoki  nga  tupuna  o  te  rangi  i  poto  ki  nga  whakatupu- 
tupu  mo  te  wahine,  kaore  hoki  nga  mea  o  te  whenua  i  poto  hei 
whakatupu  i  nga  mea  mo  nga  wahine,  kaore  hoki  nga  mea  o 
Hawaiki  i  poto  hei  whakatuputupu  mo  te  wahine,  tena  mo  nga 
tane,  i  poto  katoa  nga  mea  iti,  nga  mea  nunui,  mo  te  whakatu- 
putupuranga  o  nga  tane,  otira  kaore  i  ata  poto  te  korero  mai 
nga  tikanga  tapu,  nga  tikanga  noa,  he  mea  kaiponu  mai  e  nga 
tohunga  maori. 


NO      NGA      WAIATA      NEI.  lxxix 


No.  7.* 

Ko  NGA  AiTUA. 

Ko  te  hinga  noa,  ko  te  niate  noa,  ko  te  tutuki,  ko  te  paheke,  ko 
te  tapoko,  ko  te  hirawea. 

Ko  te  tu  o  te  tinana  i  te  rakau,  o  te  ringa  hoki,  o  te  kanohi. 

Ko  te  motu  o  nga  ringa  i  te  pipi,  i  te  toetoe. 

Ko  te  pura  o  te  kanohi. 

Ko  te  piri  noa  mai  o  te  mate  anini,  whewhe,  kiri  ka,  aha,  aha 
noa  iho. 

Ko  te  hoki  kau  i  te  haerenga  ki  te  kaitaonga,  rapunga  ranei. 

Ko  te  haerenga  ki  te  tuku  kupenga,  hoki  kau  mai,  ki  te  hi 
ika  ranei,  ko  te  haerenga  ki  te  tahere  manu,  hoki  kau  mai, 
tawhiti  kiore  ranei,  papaki  kaka,  hoki  kau  mai. 

Ko  te  haerenga  ki  te  tua  waka,  ki  te  hahau  ranei,  whati  ana, 
pakaru  ana  ranei,  ko  te  wareware  tangata  ranei. 

Ko  te  waka  tahuri  i  te  moana,  paea  ranei  i  te  hau,  ko  te  hoe 
whati,  makere  ranei  ki  uta,  ki  te  wai  ranei. 

Ko  te  tira  rokohanga  e  te  hau,  e  te  ua  ranei,  e  te  mate,  e  te 
huka  ranei  ki  te  ara,  ki  te  moana  ranei. 

Ko  te  waerenga  puwhenua,  kai  kore  ranei,  ko  te  mara  weto, 
kai  kore  ranei,  o  nga  kumara,  hue  ranei. 

Ko  te  raukura,  pohoi  makere  ranei,  i  te  tunga  ki  te  whai 
korero,  ko  te  pueru  makere,  motu  ranei  i  tc  tunga  ki  te  taki. 

*  See  page  125. 


1XXX  HE      KORERO      APITI      ANO 

Ko  te  maipi  whati,  pakaru  ranei  i  te  whawhaitanga,  ko  te 
whati  noa  i  te  hoa  riri,  ina  whawhai,  ko  te  rakau  tu  kiko,  a  mate 
noa  iho. 

Ko  te  toki  whati  ina  tua  waerenga,  hahau  waka,  tarai  rakau 
whare. 

Ko  te  tata  waka  ina  pakaru  i  te  tainga  wai,  i  te  tarainga  ranei. 

Ko  te  kainga  pakaru  i  te  hau,  i  te  tangata  ranei. 

Ko  te  whare  pakaru  i  te  hau,  i  te  kuri,  i  te  tangata  ranei. 

Ko  nga  taonga  riro  i  te  whanako. 

Ko  te  taua  hoki  kau  kaore  i  whai  patunga,  i  whai  taonga, 
ko  te  hoki  kau,  kaore  i  hopu  taurekareka,  i  whai  taonga  ranei  o 
nga  parekura,  whakaara,  pa  horo  ranei. 

Ko  te  korapa,  ko  te  hauhauaitu,  hinapo,  korapa,  arohea,  pa- 
wera  whaki  o  te  kai. 

Ko  te  kowhiti,  ko  te  mata  tu  o  te  moe  i  te  po. 

Ko  te  punehunehu,  pakoko  ranei  o  nga  ngutu,  o  te  kanohi,  ina 
haere  ki  te  taua,  ki  te  aha,  ki  te  aha. 

Ko  te  kohi  kiko,  kai  uaua  ranei. 

Ko  te  whakarapa  ki  nga  haere  taua,  haere  kaitaonga,  haere 
tono  taonga,  haere  whakataka  tangata  ki  te  taua,  ki  te  mahi  kai, 
ki  te  mahi  whare,  waka. 

Ko  te  pakukore  ki  te  whatu  pakikau,  raranga  kete,  te  tao  kai 
mata  i  te  hangi,  wera  i  te  ahi. 

Ko  te  potiki  kore,  mate  ranei,  ko  te  wahine  kore  tane,  ko  te 
rawa  kore. 


NO     NGA     WAIATA      NĒI.  lxxxi 


No.  8.* 

Ko  nga  Wai  Marie.  f 

Ka  haere  ki  te  taua  ka  toa,  ka  mate  te  parekura,  te  pa  horo,  te 
whakaara,-  ko  te  whiwhi  i  te  taurekareka,  i  te  taonga,  i  te  rawa 
ranei  o  te  pa  horo,  o  te  parekura,  patu  whakaara. 

Ko  te  ora,  kaore  e  hia  i  te  haerenga,  i  te  tu  ngarahu  ranei  ina 
haere  i  te  ara,  tu  ngarahu,  haere  taua  ranei. 

Ko  te  oranga  i  te  pa  horo,  i  te  parekura,  i  te  whakaara,  i  te 
waka  tahuri,  i  te  whare  wera. 

Ko  te  oranga  i  te  rakau  hinga,  whenukutanga. 

Ko  te  oranga  i  te  mate  turoro,  i  te  whaiwhaia,  i  te  makutu,  i 
te  hangarau,  i  te  taurarua,  i  te  raweoi,  i  te  kanakana.  I  te  ora 
i  te  hinga  noa,  i  te  mate  noa,  i  te  paheke,  i  te  tutuki,  i  te  tapoko, 
i  te  tu  o  te  wae',  o  te  ringa',  o  te  kiri,  o  te  ngutu,  o  te  kanohi. 

Ko  te  ora,  kaore  e  motu,  e  tu  ranei  te  ihu,  te  kanohi,  nga 
ngutu,  nga  ringa,  nga  wae',  te  kiri,  ko  te  oranga  i  nga  mate  katoa, 
i  nga  aha,  i  nga  aha. 

Ko  te  tupu  o  nga  kai,  taro,  kumara,  hue. 

Ko  te  tini  o  nga  ika,  o  nga  kupenga,  matau  hoki. 

Ko  te  waka  ora  i  te  kai,  i  te  hatt  ina  hoe,  kaore  e  tahuri  te 
waka,  e  paea,  e  pakaru. 

Ko  te  hoe  orā  kaore  e  whati,  e  mahue,   e  makere,  e  riro. 

*  See  page  144. 

f  Ko  nga  mea  papai,  nga  wai  marie,  no  te  ao  era. 

Ko  nga  mea  kikino,  nga  aitua,  no  te  po  era  mea  kino, 


lxxxii  HE      KORERO     APITI     ANO 

Ko  te  tata  ora  i  te  pakaru,  i  te  whati,  kaore  e  mahue,  e  riro. 

Ko  te  kaitaonga,  whiwhi  i  te  kaitaonga. 

Ko  te  tira  e  kore  e  rokohanga  e  te  hau,   e  te  ua,  e  te  po  ki  te 
ara. 

Ko  te  waka  e  kore  e  rokohanga  e  te  hau,  e  te  ua,  e  te  po  ki 
te  moana. 

Ko  te  waka  e  kore  e  riro  i  te  hau,  i  te  tangata. 

Ko  te  tira  ora  i  te  kai,  i  te  mahana,  waka  ranei  i  te  kai,  i  te 
mahana. 

Ko  te  waka  whiwhi  i  te  utanga,  ki  te  taonga,  whenua  ranei 
ina  utua. 

Ko  te  tangata  kakama  ki  te  mahi  kai,  waka,  whare,  kainga^ 
aha,  aha. 

Ko  te  toki  ora  i  te  whati  ina  tua  waka,  waerenga,  hahau  rakau 
mo  te  whare,  mo  te  kainga  ranei. 

Ko  te  rakau  e  kore  e  whati,  e  pakaru  ranei  ina  tuaina. 

Ko  te  whenua  e  kore  e  riro,  e  tangohia,   e  tahaetia,  e  kohia 
ranei^. 

Ko  te  kainga  e  kore  e  pakaru  i  te  hau,  i  te  tangata  ranei. 

Ko  te  whare  e  kore  e  tahaetia,  e  pakarutia  ranei  e  te  kuri,  e 
te  tangata. 

Ko  te  tangata  toa  ki  te  riri,  ki  te  hopu  tupapaku,  whakahoki 
puta-taua,  ki  te  whai  korero,  pumahara  mo  te  riri,  mo  te  mahi. 

Ko  te  tangata  he,  mou  i  te  pa  horo,  parekura,  whakaara  ranei. 

Ko  te  tangata  whiwhi  i  te  wahine,  whanau  tama. 

Ko  te  wahine  whatu  weruweru  raranga  kete,  taka  kai  raranga 
whariki,  whanau  tamariki,  rnoe  tane  ranei. 


NO      NGA      WAIATA      NEI.  lxxxiii 

No.  9.* 
Ko  te  Wehe  ki  te  Wai. 
Me  he  mea.  ka  aroha  he  tangata  ki  tetehi  wahine,  he  wahine 
ranei  ki  tetehi  tangata,  e  nui  rawa  ana  tona  mate  i  te  aroha. 

Ka  rapua  tetehi  tino  tohunga  mohio,  hei  wehe  i  tona  aroha, 
kia  mauru  ai.  Ka  tae  mai  te  tohunga  ki  taua  tangata  e  mate  ra  i 
te  aroha.  Ka  haere  raua  ki  te  taha  o  te  wai,  me  tetehi  kokowai  ki 
te  ringa  o  te  tohunga,  ka  tango  ia  ki  tetehi  wahi  hinu,  ki  tetehi 
wahi  wai.  Ka  konatua  te  kokowai  ki  te  hinu,  me  te  wai,  ka  mu- 
kumukua  ki  ona  ringa,  ka  miria  atu  ki  te  kanohi  o  te  tangata  e 
aroha  ana,  ki  te  uma  hoki.  I  te  komukumukunga  o  te  wai,  o 
te  hinu  ki  te  kokowai,  he  kupu  karakia  ano  i  reira.  Me  te  mu- 
runga  ki  te  kanohi,  me  te  uma,  he  kupu  karakia  ano  i  reira,  ka 
mutu.  Ka  tango  ia  ki  tana  tira,  (tira  he  toko  na  te  tohunga 
he  mea  whawhati  mai  i  te  rakau  mata),  ka  tu  nga  puke,  he  mea 
ahu  ano  nga  onepu,  e  nga  ringaringa  o  te  tohunga,  ki  te  akau  o 
te  wai,  ka  tu  nga  waewae  o  te  tangata  ki  runga  i  nga  puke,  ka 
patu  te  tino  tohunga  i  te  wai,  me  te  karakia  wehe  ano,  i  tona 
aroha  kia  maura  ai. 

No.  10. 
He  Opeopenga  Toto. 
Ka  mate  te  tangata,  te  kuri  ranei,  ka  haere  nga  tohunga  ki  te 
ruku  i  te  wai,  ka  hoki  atu  ki  uta,  ka  haere  nga  tohunga  ki  te 
tua-ahu,  ki  te  pure-tumu,  ki  te  wahi  ranei  i  patua  ai  te  tupa- 
paku,  ka  tu  nga  toko  a  nga  tohunga  ki  te  wahi  i  karakia  ai  ratou, 
kei  te  apoapo  nga  tohunga  i  nga  toto  o  te  tupapaku,  aha  koa  kua 
maroke  nga  toto,  e  rewa  ano  nga  toto,  te  hinu  ranei,  na  ka  puta 
mai  te  wairua  o  taua  tupapaku  ki  a  ratou,  i  a  ratou  e  karakia,  e 
moe  ana  ranei,  ano  te  ahua  o  taua  tangata  te  pai,  he  mea  heru 
tona  mahunga,  tikitiki  rawa,  tia  rawa  ki  te  raukura  te  kohamo, 
te  rae,  ka  tahi  ka  mohio  nga  tohunga,  ka  korero  ki  te  ope.     He 
mate  ea.  ka  hari  te  tokomaha  o  te  ope. 
*  See  page  296. 


lxxxiv  HE      KORERO     APITI      ANO 


No?  11  ■, 

He  Koeeeo  patunga  Taniwha, 

Ko  te  korero  tenei  o  te  toanga  o  etahi  tangata  o  mua,  ara  o  nga 
tupuna,  o  nga  rangatira  o  Eotorua. 

Ko  nga  ingoa  o  enei  tangata,  ko  Purahokura,  ko  Eeretai,  ko 
Eongo-Haua,  ko  Eongo-Hape,  ko  Pitaka. 

Ko  te  matua  tane  o  enei  tamariki,  ko  Tamaihu-Toroa. 

Ka  tupu  enei  tangata,  ka  kaumatuatia,  ka  rongo  ki  te  toko- 
maha  o  nga  tangata  kua  mate  i  te  haerenga  i  nga  huarahi  ma 
Tauhunui,  ma  Tuporo  me  Tikitapu  hoki. 

Ko  nga  tangata  e  haere  ana  o  Eotorua  ki  Taupo,  ki  nga  maunga 
ranei,  ki  te  whakatau  i  o  ratou  nei  huanga,  a,  e  hua  ana  te  hunga 
kainga  ki  te  whakaroanga  o  aua  tira  haere  nei,  kei  te  kainga  ano 
e  noho  ana;  kaore,  kua  ngaro  noa  iho  kei  te  koraha  e  pukei  ana. 

A  ka  whakatika  mai  o  Taupo  tira,  ko  te  ara  e  haere  mai  ai,  ma 
taua  huarahi  ano,  i  pau  nei  tera  tira  ra.  A  hua  noa  te  hunga 
kainga,  kua  tae  pea  kei  Eotorua  ina  te  roa,  kaore,  kei  taua  wahi 
ano  e  pukei  ana. 

Katahi  ka  whakatika  tetahi  tira  haere  o  Eotorua,  ka  na  Tara- 
wera,  a  Eoto-Mahana,  ka  tahi  ano  te  tira  i  ata  tae  atu  ki  Taupo. 
Te  taenga  atu,  ka  tahi  ka  ui  atu,  ka  ui  mai  hoki  te  hunga  kainga, 
ui  atu  ana,  ui  mai  ana,  heoi  ka  ngaro  noa  iho.  Ka  mea  mai  te 
hunga  kainga,  "I  ma'hea  mai  koia  to  koutou  na  ara  ihaere  mai 
ai?"  Ka  mea  atu  te  hunga  i  haere  atura,  "  I  haere  mai  ma  te  mania 
o  Kaingaroa,  ma  te  ara  ki  Tauhunui. "  Katahi  koia  ka  whakaaroaro 
taua  hunga  nei,  me  te  hunga  kainga,  ka  mea,  "  Ara,  kua  tutaki 


NO    NGA    WAIATA    NEI.  lxXXV 

peai  te  taua  haere,  kaore  hoki  he  huanga  tangata  o  te  huarahi." 
Katahi  ka  haere  ki  te  tutu  ope,  ka  tae  ki  nga  wahi  o  Taupo,  ka 
haere  mai  ki  te  whakatau  i  reira.  Ka  tae  ki  te  ara,  moe  noa; 
ka  huaki  te  ata,  ka  whakawhiti  mai  i  te  awa  o  Waikato.  Ka 
haere  i  te  mania  o  Kaingaroa,  ka  tae  ki  te  tino  wahi  i  noho  ai  te 
tupua  nei  a  Hotupuku,  ko  te  ingoa  o  taua  wahi  ko  Kapenga. 
Rongo  kau  ano  te  tupua  ra  i  te  haunga  ahua  tangata,  he  oi  ka 
puta  kei  waho  o  tona  rua.  Haere  ngaro  atu  te  ope  ra,  haere 
ngaro  mai  te  tupua  nei :  ldte  noa  ake,  ehara !  kua  tata ;  hoki 
rawa  ake  te  taua  ra  i  te  kitenga  atu  e  haere  mai  ana,  ano !  me  he 
puke-puke-whenua. 

Ka  tahi  ka  pa  te  karanga  ;  "  Ko  wai  kei  muri  nei  e!  He  Ta- 
niwha!  he  Taniwha  !  e  haere  mai  nei."  He  oi  ka  whati  te  ope 
ra,  i  te  wehi  ano  ki  nga  tuaitara  e  tutu  haere  ana  mai,  ano  he 
umtira  Taniwha  moana  nui !  Whati  rawa  ake  ehara !  kua  taki 
maumau ;  na  te  tokomaha  koia  i  ora  ai  etahi,  i  mate  ai  etahi ; 
he  oi  ano.  Katahi  ka  kitea,  aue !  he  Taniwha  te  mea  e  huna  nei 
i  te  tangata  o  tenei  huarahi. 

Ka  tahi  ka  haere  tenei  rongo  ki  nga  wahi  o  Rotorua,  ka  rongo 
rapea  te  tini  kaitoa  nei ;  katahi  ka  karangatia  te  rau  mawhitu, 
ka  hapainga,  noho  rawa  atu  i  te  mania  o  Kapenga,  ka  noho  ki 
raro,  kei  te  muru  whanake,  kei  te  whiri  taura,  ka  kitea  i  konei 
te  whiri  maha  nei — te  tari,  te  tamaka,  te  whiri  paraharaha  te 
rinorino ;  ka  rupeke  te  whiri. 

Ka  tahi  ka  whakatika  nga  rangatira  ki  runga  ki  te  korero  i  te 
maia,  i  te  ata  whakahaere,  i  te  ata  ngarahu,  i  te  ata  torotoro. 

Ka  tahi  ka  whakatika  tetahi  o  nga  rangatira  ka  mea,  "  Inana, 
— kia  atahaere  tatou,  kaua  e  tino  tutata  atuki  te  taha  o  te  Tani- 
wha.  Engari  kia  tawhiti  mai  tatou  i  a  ia,  kia  tika  mai  te  hau  i 
runga  i  a  ia,  ka  tahi  ka  whakatata  atu.  Kei  tika  atu  te  hau  i 
runga  i  a  tatou,  kei  tae  atu  te  piro  ki  a  ia,  a  kei  kore  e  ata  takoto 
a  tatou  nei  mahi;  kei  wawe  ia  te  puta  ki  waho."  Heoi  ka  rite 
enei  korero  i  a  ratou  katoa,  ka  whakaritea  nga  tangata  mo  tetahi 
taha  mo  tetahi  taha  o  te  mahanga,  hei  kukume  i  nga  taura. 


lxXXVi  HE     KORERO     APITI     ANO 

Ka  whakaritea  nga  tangata  hei  pataritari  atu  i  te  ngutu  o  te 
ana,  ka  rite ;  ka  whakaritea  nga  tangata  mau  kaheru  me  nga 
tangata  mau  patu,  taoroa,  patu  paraoa,  meremere  ka  rite. 

Ka  whakaritea  nga  wahi  katoa  e  ngaro  ai  te  Taniwha  ra  ki  roto 
ki  nga  koromahanga  o  nga  taura,  ka  rite  tonu.  Ka  tahi  ka  haere 
atu  nga  kai  patari  ki  te  waha  o  te  ana,  kihai  ano  i  taitata  atu, 
ehara !  kua  rongo  rawa  te  Taniwha  ra  i  te  piro  ahua  tangata. 

Ka  tahi  ka  whakatika  mai  i  tona  rua.  Rongo  kau  atu  ana 
nga  kai  patari  i  te  harurutanga  o  te  haerenga  mai  o  te  Taniwha 
ra  i  roto  i  te  rua,  ano  me  te  wheorotanga  whatitiri !  Ka  taki- 
takina  kia  pamaro  ai  te  haerenga  mai  ki  waho  o  te  rua ;  ka 
kite  mai  ki  ana  para-manawa,  hei  oranga,  hari  ana. 

Ko  te  Taniwha  kua  hamama  haere  mai  te  waha,  kua  whetero 
mai  te  arero.  Kaore,  kua  tae  rawa  te  hunga  ra  ki  roto  ki  nga 
mahanga  e  tuwhera  mai  ra.  Kua  puta  kei  waho,  ko  te  takoto 
koa  a  te  taura  raka,  i  raro  i  te  raorao. 

Tu  iho  ai  ki  raro  i  te  raorao  te  hunga  ra,  kua  eke  iho  te  pane 
ki  runga  ki  te  taumata,  e  piki  ana  nga  tangata,  e  tuku  iho  ana 
ano  te  Nauwhea  ra.  Eke  ake  ai  nga  tangata  ki  tetahi  taumata 
kua  tu  iho  te  pane,  kua  ngaro  ki  roto  ki  te  mahanga. 

He  oi,  ka  tu  tonu  iho  te  hunga  ra  i  te  taumata,  me  te  piki  atu 
te  Taniwha  ra.  Ka  eke  ake  te  pane  ki  te  taumata,  ka  ngaro 
katoa  hoki  nga  peke  matamua  ki  roto,  ki  nga  koro. 

Ka  tahi  ka  tautapa  te  whakahauhau  a  te  hunga  e  tu  iho  ra  i 
te  taumata,  "  E  !  kua  ngaro  kei  roto  :— Kumea  !" 

Ka  rongo  te  hunga  e  pupuri  tonu  ra  i  nga  taura  ;  ka  tahi  ka 
kumea.     Ehara  !  kua  mau  i  waenga  nui  tonu  o  te  puku. 

Ka  tahi  ka  kowheta  te  hiku,  ka  rongo  hoki  i  te  mamae  o  nga 
taura  kua  nonoti  tonu  ra  i  waenga  nui  o  te  puku. 

Katahi  ka  peke  mai  nga  kai-hapai  patu.  Ehara !  kua  tu  nga 
ko,  rne  nga  taoroa,  me  ngapatu,  kei  te  hiku.     Ka  rongo  katoa  te 


NO     NGA     WAIATA     NEI,  lxXXvii 

pane  i  te  mamae  o  nga  taura,  kua  mau  kei  waenga,  o  nga  patu 
hold  kua  u  kei  te  hiku ;  katahi  ka  kowheta  te  pane.  Ka  wha- 
katika  mai  nga  kai-patari  e  haere  ra  i  te  manu-kawhaki ;  ka  hoki 
tata  mai.     Ehara  !  kua  u  a  ratou  nei  patu  kei  te  pane. 

Ara  hoki  ko  te  hunga  e  kukume  ra  i  nga  taura,  kei  te  here  i  a 
ratou  taura  ki  nga  pou  i  poua  ki  o  ratou  taha  tu  ai ;  ka  tahi  ka 
tango  tahi  ki  a  ratou  nei  patu,  k-a  whakatika  mai  ki  te  pane  ki  te 
wahi  i  roa  te  okeokenga,  ka  pa  nga  patu.  Ka  peke  mai  hoki  nga 
tangata  o  tetahi  taha  a  rite  tonu  te  wahi  i  u  ai  nga  patu,  ka  u 
a  ratou  nei  patu  katoa.  He  oi  okeoke  kau  ana  te  Nauwhea  ra,  ka 
korengarenga  noa  te  hiku,  me  te  pane,  waenga  nui  i  te  ngaunga 
a  te  patu. 

Nawai,  i  kaha,  i  kaha,  e  tau  ana  rapea  te  patu  a  te  rau  mawhi- 
tu  ra,  tukua  rawatia  atu  te  Taniwha  ra,  maro  tonu  me  te  Huhu 
kua  mate.  Heoi,  ka  po  ;  ka  ao  te  ra,  ka  whakatika  ki  te  haehae 
i  taua  ika.  Ano  !  e  ka  takoto  me  he  nui  tohora !  Ko  te  ahua 
ia,  i  rite  ki  te  ahua  Tuatete ;  te  pane,  nga  peke,  te  hiku,  nga 
unahi,  te  peha,  nga  tuatara,  i  ahua  ngarara  katoa  enei.  Ko  te 
nui  ano  ia  i  rite  ki  te  paraoa. 

Katahi  ka  ata  matakitakitia  te  maia  e  huna  nei  i  te  tangata, 
i  nga  ope,  i  nga  tira  haere.  Roa  kau  e  miharo  ana.  Ka  tahi 
ka  mea  atu  te  tini  rangatira  ra.  "  Tena  mahuetia  nga  kakahu, 
tahuri  haehaea  te  ika  nei,  kia  kitea  tona  puku  e  horo  nei  i  nga 
uri  o  Tiki." 

Ka  tahi  ka  haehaea  ki  te  matawhaiapu  ki  te  matatuhua,  me 
te  mira  tuatini,  te  kukumoe-toka,  te  ngaeo,  e  whata  ake  ana  e  te 
ngako  o  taua  Ngarara  nei.  Haehae  rawa  iho  ki  roto  i  te  puku 
nui,  Ehara!  e  noho  a  tinana  tonu  ana  te  wahine,  te  tamariki,.  te 
*ane;  ko  etahi  ano  kua  motu  i  waenga,  i  te  pane,  i  nga  ringa,  i 
nga  wae  ranei,  no  te  komenga  pea  o  nga  ngutu.  No  te  whaka- 
tanukutanga  o  te  korokoro  ka  awhea  mai  e  te  hau  o  roto  o  te  riu. 

I  haere  katoa  nga  mere-pounamu,  nga  kotiate,  nga  patu-paraoa, 
nga  maipi,  nga  tewhatewha,  nga  pouwhenua,  nga  tokotoko,  nga 


lxXXviii  HE      KORERO      APITI      ANO 

paraoaroa,  e  pukai  ana.  ano  me  he  mea  ko  te  whare  huata  a  Maui ! 
Te  maha  o  te  heitiki,  o  te  kurupounamu,  o  te  mako  o  te  peka- 
peka  me  te  poria.  Ko  nga  kakahu  enei  o  roto  o  te  puku — he 
kaitaka,  he  pukupuku-patea,  he  pukupuku,  he  kahu-waero,  he 
kahu  toroa,  he  puahi,  he  kakahukura,  he  kahu-kiwi,  he  kahu- 
kekeno,  he  maiaorere,  he  kahakaha,  he  korirangi,  he  tatata, 
mangaeka  tatara,  he  pureke,  me  era  atu. 

Ka  rukea  nga  tupapaku  ki  waho  pukai  ai,  ka  tanumia  ki  te 
poka  ;  ka  mutu  tera  mahi. 

Ka  tahi  ka  haehaea  te  ika  ra,  ka  titiro  iho  ki  te  ngako,  ka 
tahi  ka  tutua  ki  te  taha  ki  te  patua.  Heoi  ka  kainga  e  te  iwi 
ra,  pau  ake  ki  roto  ki  nga  pUku  to  ratou  uto, 

Hoki  ana  mai  ki  Rotorua  noho  ai. 


KO  TE  PATUNGA  0  PEKEHAUA. 

Muri  iho  i  te  matenga  o  Hotupuku,  ka  rongo  te  tokomaha  o 
nga  iwi  o  Rotorua,  ka  tonoa  mai  te  karere  a  Hororita,  a  wai 
ranei,  ka  tae  mai  ki  te  tini  kaitoa  nei,  ka  rongo  ratou,  tera  ano 
tetahi  Taniwha  kai  tangata  kei  te  Awa  Hou  e  noho  ana.  Kua 
kitea  hoki  tenei  Taniwha,  i  peratia  hoki  te  kitenga  me  tera  i  te 
mania  i  Kaingaroa.  Ko  nga  tira  haere  mai  o  Waikato,  o  Pate- 
tere,  e  ngaro  ana  ki  whea  ra ;  a,  ko  o  Rotorua  tira  e  haere  ana 
ki  Waikato,  e  ngaro  ana  ki  whea  ranei,  ki  whea  ranei.  Ka  rongo 
ratou  i  enei  korero,  heoi,  ka  whakatika  mai  te  rau-ma-whitu  ano 
o  te  tini  kaitoa  ra,  ka  tae  mai  ki  te  Awa  Hou,  ka  korerotia  nga 
tikanga,  a  ka  oti.  Ka  uia  atu  kei  whea  e  noho  ana.  Ka  mea 
atu  te  hunga  whenua,  "  Kei  roto  i  te  wai  e  noho  ana,  kei  uta 
ranei ;  kowai  hoki  e  ata  kite."  Ana,  hua  atu  he  pena  hoki  pea 
me  tera  kua  mate  ra. 

Katahi  ka  tikina  he  kareao  i  te  ngahere,  hei  hanga  taiki ;  ka 
tae  mai,  ka  ranga  ki  te  taraheke,  ka  oti ;  e  rua  pea  papanga  o  te 
kareao,  e  toru  ranei,  ka  oti. 


NO      NGA     WAIATA      NEI,  lxxxix 

Ka  taiii  ka  whiria  he  taura,  hei  whitikiranga  ki  te  taiki,  ka 
oti,  mo  te  Taniwha,  ka  rite  tonu.  Ka  tahi  ka  peratia  ano  nga 
korero  me  tera  i  patua  ra  i  te  tuatahi,  ka  rite ;  te  ahua  o  te  hau 
ka  rite.  Ka  tahi  ka  haere  te  hunga  ra,  me  te  karakia  haere  atu 
i  nga  karakia ;  nga  ingoa  o  nga  karakia,  he  puni,  he  wero  Tani- 
wha,  he  tumangai,  he  aha,  he  aha. 

Nawai  i  tawhiti,  i  tawhiti,  a  ka  tata  atu  ki  te  taha  o  te  puna  i 
noho  ai,  ko  te  ingoa  o  taua  kopua,  ko  te  Waro-Uri ;  a  ka  eke 
tonu  ki  runga  ki  te  pareparenga  o  te  awa,  ka  mutu  ka  karakia, 
he  oi  ka  noho  a  pahi  te  rau-mawhitu  nei  i  reira. 

Ka  tahi  ka  uiuia  tetahi  tangata  tino  manawanui  o  taua  ope. 
Ka  whakatika  tetahi  o  nga  rangatira  o  te  ope  ra,  ko  Pitaka  te 
ingoa.  Ka  mau  ki  te  taiki  he  mea  puhipuhi  a  runga,  me  nga 
taha,  me  raro  ki  te  puhi  kereru  ;  me  nga  taura  hoki,  he  mea 
whitiki  ki  te  taiki,  a  he  mea  poria  ki  te  punga  hei  whakatoimaha, 
ka  makere  ki  te  wai,  ratou  tahi  ano  ko  nga  hoa,  ka  rukuhia  ki 
roto  ki  te  puna  e  hu  ake  ra  i  raro  i  te  whenua.  E  ruku  ana  te 
hunga  ra,  e  mahi  ana  te  hunga  i  noho  i  runga  i  a  ratou  nei  tini 
mahi,  ara  i  a  ratou  nei  taputapu,  i  te  karakia.  Kupeke  rawa  nga 
karakia  puni,  nga  karakia  whakaruhi,  nga  karakia  wero-wero- 
Taniwha,  nga  whakapum,  nga  tumangai,  nga  wThangawhangai, 
nga  whakautuutu  me  te  tini  o  nga  karakia  Taniwha. 

He  oi,  ka  momohe  ra  pea  ona  tuatara  e  ngana  nei  ki  te  kai 
tangata  mana.  Ka  tatu  iho  a  Pitaka  ratou  ko  nga  hoa  ki  raro  ; 
rokohanga  iho,  e  noho  ana  i  tona  kainga  pai.  Tauware  atu  te 
maia  ra,  herehere  kau  ana  te  taura.  Ehara  !  kua  puta  ki  tua. 
Ka  tahi  ka  kumekumea  iho.  Ka  mohio  te  hunga  i  runga,  ka  tahi 
ka  hutia  ake  ki  runga  te  hunga  ra  me  te  Taniwha  hoki,  ka  haere 
tahi  ake  ratou  tahi. 

Otira  he  karakia  hiki,  he  koranga,  he  whakamaiangi  ake  ano 
tetahi,  he  nui  hoki,  e  kore  e  taea  i  te  toimaha  iho. 

Nawai  i  raro,  i  raro,  a  ka  marewa  ki  runga  manu  ai.     He  oi, 

ka  toia  ki  uta  takoto  ai.     A,  tauware  atu  te  tangata  ki  te  aki  i  te 

/ 


XC  HE      KORERO      APITI      ANO 

patu  ki  nga  kauae  o  te  ika  ra.     E  ao  koa  hoki  ianei  te  mea  i 
rite  ki  te  ika  ta  te  mea  no  te  wai  ano  tenei. 

He  oi,  ka  pa  te  karanga  ki  nga  pa  katoa  o  Rotorua ;  ka  huihui 
mai  nga  iwi  ki  te  matakitaki  i  to  ratou  ito.  Kua  toia  ki  uta 
takoto  ai ;  ano,  he  tohora  nei  ano  !  Otira,  kihai  i  tino  rite  ki  te 
tohora  katua;  me  te  kuao  a  te  tohora  nei  te  katete  e  ka  takoto. 

Ka  tahi  ka  haehaea  taua  ika  nei  hei  kai  ma  ratou,  pawharatia 
tonutia  ai  te  riu,  takoto  ke  atu,  takoto  ke  mai.  Ano  ko  te  riu  o 
Tane-Mahuta ! 

Haere  rawa  iho  ki  roto  i  te  puku  e  puranga  ana  te  mahi  a  te 
tupapaku,  ano !  he  ana  koiwi  e  ka  pukei,  kua  pau  ra  te  horo  he 
rangi  ke  ;  haere  pakikau  tonu  ki  roto,  o  nga  wahine,  nga  tama- 
riki,  o  nga  tane.  Te  mahi  a  te  kahuwaero,  a  te  topuni,  a  te 
mawhiti,  a  te  puahi,  a  te  kahu-taniko,  me  te  tini  o  te  kakahu. 
Nga  rakau  ano,  nga  tao,  nga  tokotoko,  nga  meremere,  nga  onewa, 
nga  patu  paraoa,  nga  paraoa-roa,  nga  maipi,  nga  pou-whenua,  nga 
paiaka,  nga  mahi  a  te  amonga  o  te  kai  nei  a  te  kaniwha,  a  te 
pere.     Ano  ko  te  whare-huata  a  Maui,  e  ka  pukei. 

Ka  tahi  ka  tutua  ki  te  taha  hei  kai,  hei  hinu.  He  oi,  pau  ake 
ki  roto  i  nga  puku.  Erangi  ko  nga  tupapaku  i  tanumia  ki  te 
rua. 

Ka  hoki  te  tini  toa  ra  ki  to  ratou  nei  kainga  ake  ano.  Ko 
Mangungu  te  ingoa  o  taua  pa.  Tau  mahi,  e  te  kaki,  ka  waia 
ki  te  kai  Taniwha. 

Ko  te  Patunga  o  Kataore. 

Ka  puta  atu  hoki  te  rongo  ki  nga  kainga  o  Tarawera,  o  Roto- 
Kakahi,  o  Okataina ;  ka  miharo  ki  te  toanga  o  enei  tangata  ki 
te  patu  i  tenei  mea,  i  te  Tupua  horo  tangata. 

Ka  tahi  ka  whakaaroaro,  he  Taniwha  hoki  pea  kei  te  ara  ki 
Tikitapu,  ina  hoki  ka  ngaro  noa  iho  nga  tira  haere  atu  o  reira 
ki  Rotorua ;  e  ki  ana  o  ratou  nei  whanaunga  kua  tae  atu  ki  te 


NO      NGA      WAIATA      NEI.  XC1 

waiii  i  haerea  ai,  kaore,  kua  mate.  Na  reira  ka  mahara  kei  te 
Taniwha  ranei,  kei  te  tangata  ano  ranei,  kei  te  taua  tutaki 
ranei. 

Otira,  kua  mohio  noa  ake  ano  a  Tangaroa  Mihi  te  rangatira  o 
Tikitapu,  o  Okareka,  he  Ngarara  kei  Tikitapu.  Otiia  kahore  ia 
i  mohio  e  kai  ana  taua  Ngarara  nei  i  te  tangata ;  hua  noa  e  noho 
pai  ana,  e  pera  ana  me  te  marietanga  ina  puta  atu  ratou  ko  ana 
tangata  ki  te  hoatu  kai.  A  he  nui  te  mohiotanga  o  taua  Ngarara 
ki  ona  kai  whaka-marie,  ki  ona  kai-whangai, 

Erangi,  ka  hoki  mai  ratou,  ka  puta  atu  he  tangata  ke,  hei 
haere  i  taua  ara ;  ka  puta  iho  te  Tupua  ra  ki  te  aruaru  i  nga 
tangata  ke  hei  oranga  mona. 

I  penei  te  ahua  o  taua  Ngarara  nei  me  te  kuri  e  mau  nei  i  te 
potete.  A,  e  nui  ana  te  mohio  ki  ona  rangatira  ;  kei  te  taenga 
atu  o  tona  rangatira  o  Tangaroa  Mihi,  he  nui  ano  tona  ata  noho, 
tona  marie.  Erangi,  ki  te  puta  atu  te  tangata  o  te  iwi  ke  ki  te 
haerere  i  taua  ara,  ka  tahi  ka  whakatika  ki  te  tautau  mai ;  ko  te 
haruru  o  te  waha,  ko  te  tatangi  o  te  poria,  a,  tau  ana  te  wehi ; 
a,  ngaro  iho  ki  reira  te  kai  e  ia. 

A.  no  te  rongonga  nei  o  te  tokomaha  ki  te  toanga  o  enei 
tangata,  ka  tahi  ka  nui  te  miharo  a  nga  iwi  katoa  ki  te  kaha  o 
enei  rangatira  tokowha. 

Ka  tahi  ka  mohiotia  hoki  e  nga  rangatira  o  Roto-Kakahi,  o 
Tarawera,  o  Okataina,  o  Rotoma  hoki :  "  E  !  He  Taniwha  hoki 
pea  kei  te  ara  ki  Tikitapu,  ina  te  ngaro  noa  iho  o  nga  tira  haere 
atu  o  konei  ki  Rotorua,  a  o  Rotorua  ki  enei  roto  erima.  Ka 
haere  hoki  ra  nga  tira  na  te  ara  ki  Okareka,  ka  ata  tutuki  atu 
ki  Rotorua ;  ki  te  mea  ka  hoki  mai  ano  ma  Okareka,  ka  ata 
tutuki  mai  ano  ki  konei.  A,  ki  te  haere  atu  nga  tira  i  Tarawera 
nei  ma  Roto-Kakahi,  te  haerenga  ki  Rotorua  ma  Tikitapu,  he  oi, 
ekore  e  tae  atu  ki  Rotorua — ngaro  noa  iho  ki  taua  ara  nei. 

"  A,  ko  nga  tira  haere  o  Roto-Kahi  e  haere  ana  na  te  ara  ki 
Pareuru,  ka  ata  tutuki  kiRotorua;  te  hokinga  mai  ma  reira  ano 


XC11  HE      KORERO      APITI      ANO 

ka  ata  tutuki  mai  ki  Hoto-Kakahi.     Ko  te  wahi  e  puta  ke  ai  te 
ngakau  kia  haere  i  te  ara  ki  Tikitapu,  he  oi,  ngaro  noa  iho." 

Na  reira  i  hurihuri  ai  te  ngakau  o  te  hunga  i  ora,  kua  pau 
ano  pea  i  a  Tangaroa  Mihi  nga  tira  haere  me  nga  ope  taua  e 
haere  nei  na  Tikitapu.  Otira,  ko  Tangaroa  Mihi  he  ahua  pai 
tona,  i  te  taenga  atu  o  nga  kai-ui. 

Tenei  ra  ka  rongo  ki  te  tino  toanga  o  enei  rangatira  tokowha 
ki  te  patu  Taniwha,  ka  tahi  ka  mahara  kia  tikina  atu  kia  haere 
mai  ki  te  titiro  i  Tikitapu. 

Ka  tae  atu  te  karere  ki  te  tini  maia  ra,  katahi  ka  korikori  te 
rau-ma-whitu  ra;  ka  koa  hoki  ki  tana  mahi,  ki  te  patu  Taniwha, 
kei  te  pao  i  te  aruhe,  kei  te  kari  pohue,  kei  te  hao  inanga,  kei  te 
rou  kakahi  hei  o  ki  te  Taiapu  tana  maunga  i  Moerangi.  Ko 
Moerangi  hoki  te  wahi  i  noho  ai  taua  tupua  nei,  a  Kataore. 

Huaki  kau  te  ata,  ka  hapainga  mai,  kai  rawa  mai  i  te  mania, 
e  atahua  ana  taua  wahi  nei.  Mutu  kau  te  kai,  kei  te  korero  i  te 
korero  o  te  toa ;  kahore  hoki  i  tino  mohio,  he  Taniwha  ranei, 
ko  nga  tangata  ano  ranei  o  taua  kainga,  e  huna  nei  i  nga  ope,  i 
nga  tangata  haere  taki  tahi. 

Haere  mai  ano  taua  ope  nei,  ko  nga  taura  ano  kua  whiria 
ketia  ra  hoki,  he  rangi  ke  atu. 

Kua  mohio  ratou  he  penei  katoa  te  tikanga  o  nga  huarahi 
katoa  o  tenei  kainga  ;  na  reira  ka  noho,  mohio  tonu  ratou  ki  ta 
ratou  nei  mahi. 

Mutu  kau  te  korero  me  te  kai,  ka  tahi  ka  hapainga,  tomo  noa 
i  te  ngahengahe,  puta  noa  ki  waho,  ka  tahi  ka  whakatika  nga 
tohunga  ki  mua  ki  te  ruke  atu  i  a  ratou  nei  taputapu,  ara  i  te 
karakia  maori.  Otira,  he  mea  pera  ano  te  whakaritenga  o  te 
ahua  o  te  hau  me  nga  mea  kua  pahure. 

Poto  noa  nga  karakia  i  mahia  ra  ki  a  Hotupuku,  ki  a  Pekehaua, 
me  te  haere  atu,  me  te  karakia,  ka  tau  ki  raro  noho  ai.     Me  te 


NO    NGA    WAIATA    NEI.  XC111 

titiro  whakatau  iho  nga  pa  o  nga  tangata  o  Tangaroa  Mihi  ki  te 
ope  e  noho  ake  ra,  hua  noa  he  ope  patu  tangata,  kaore  he 
whano  ke. 

Tau  tini  noa  e  noho  ana  te  ope  ra,  ka  whakatika  tetahi  o  nga 
rangatira,  ka  rnea,  "  Kei  te  'hea  wahi  ra  e  noho  ana  te  tupua  e 
huna  tangata  nei?"  Ka  mea  mai  tetahi  o  nga  rangatira,  "Aua 
hoki,  kei  roto  ranei  i  te  wai,  kei  te  pari  kowhatu  ranei  e  tu  iho 
nei  ?"  Ka  tahi  ka  ata  tirohia  te  moana — aue !  kahore  i  reira, 
e  rangi  ko  te  ahua  o  taua  wai  nei  e  ahua  whaka-mataku  ana ;  ara 
ko  te  whakamataku  tenei,  he  kanapanapa  no  te  wai,  ano  ka  hiwa- 
hiwa  kau  ana  me  te  ahua  wai-pounamu  na  ano,  kore  kau  noa 
ake  i  kitea  tetahi  waro,  kia  pera  me  te  waro  o  Pekehaua. 

Ka  mea  tetahi  o  nga  rangatira,  "  Tena  tangotangohia  etahi  o 
a  koutou  karakia."  A  ka  oti  te  tangotango  hei  reira  ka  karakia 
ai  ki  te  karakia  whakaongaonga,  me  te  karakia  tui  kia  wawe  te 
koropupu — pehea  kei  te  wai  ranei,  kei  whea  ranei. 

Ka  tahi  ka  whakatika  tetahi  o  nga  tohunga,  ana  rite  tonu  ki  te 
kianga  waha  o  tetahi  o  nga  rangatira  o  taua  ope.  Ehara! 
kaore  kau  noa  ake  i  hu  ake  i  roto  i  te  wai  o  Tikitapu. 

Ka  tahi  ka  tahuri  ki  runga  ki  te  pari  kowhatu  e  tu  iho  ra  ; 
kaore  ano  i  ata  mutu  noa  te  karakia  whakaongaonga  e  whakahua 
ana  ano  i  te  hiki.  I  rangona  ake  ki  te  waha  e  rara  iho  ana  i  te 
tauwharenga  kowhatu  o  Moerangi,  ano  he  wheke  rakau,  ka  tahi 
ka  mohiotia  aue !  kei  te  ana  kowhatu  e  noho  ana. 

Ka  tahi  ka  whakatika  te  rau  ma  whitu  ra  ki  runga ;  ka  hari 
hoki  ki  te  mea  ka  kitea  he  kai  niana,  ara  ma  roto  puku,  ma  roto 
piro. 

I  te  whakatikanga  ake  ano,  ka  tahi  ka  whakahua  i  a  ratou  nei 
karakia,  i  mene  te  tumangai,  i  mene  te  rotu,  i  mene  te  wero 
taniwha,  i  mene  te  whakapum,  me  te  whangawhangai,  me  te 
whakamoemoe,  me  te  tutaumaha,  me  ia  karakia,  me  ia  karakia. 
Ka  rupeke  i  te  tini  tohunga  ra,  a  ratou  nei  mahi. 


XC1V  HE     KORERO     APITI     ANO 

Ka  tata  rapea  ki  te  ugutu  o  te  ana  kowhatu  i  noho  ai  te  nga- 
rara  kai  tangata  nei ;  ka  tae  atu  ki  te  ana.  Ka  whakau  pahi  marie 
te  ope  ra,  roa  kau  e  whakaaro  ana,  ka  whakatika  nga  tangata 
maia,  nga  tangata  here  taniwha,  ka  mau  ki  nga  taura ;  ka  haere 
atu,  kite  kau  atu  ano  ki  taua  tupua  nei  e  noho  mai  ana,  ano  nga 
karu  !  He  marama  e  ka  rere  ake  ana  i  te  pae  te  ahuatanga,  ina 
tirohia  atu  e  te  hunga  ra,  hikoia  e  te  awatea,  e  te  ahua  o  te  nga- 
hengahe,  ano !  he  pounamu  kei  nga  kam  pango  e  titiwha  ana. 
He  oi  te  mea  i  ahua  wehi  mai,  tena  ko  te  hanga  i  wehingia  nei, 
ko  nga  tuatara,  kua  momohe  noa  iho  i  te  whakaruhinga,  a  te 
karakia,  a  te  tini  kaitoa  nei,  tohunga  nei. 

He  oi  ano  tauware  atu  nga  ringaringa  ki  runga  i  te  pane,  hoko- 
mirimiri  ai,  he  oi  kua  puta  te  taura  kei  raro  o  te  kaki ;  kua 
mau.  Kua  nekehia  atu  kei  raro  i  nga  peke  tetahi  o  nga  taura, 
kua  mau  ;  e  rua  nga  maunga  taura  a  te  hunga  ra.  Ka  tahi  ka 
hoki  iho  ki  te  rau  mawhitu  e  noho  ake  ra,  ka  uia  ake.  "  Kua 
mau  a  koutou  taura  ?"  ka  mea,  "  Ae,  kua  mau,  ko  tahi  kei  te 
kaki,  ko  tahi  kei  waenga  nui."  "  A,  me  pehea  ra  te  kumenga 
me  te  whakamatenga  aianei!"  Ka  mea  etahi  o  nga  rangatira 
"  me  whakawhirinaki  ki  etahi  rakau  e  taki  tu  nei  nga  taura,  kia 
kowheta  noa  ake."  Kua  mau  ke  nga  taura  te  whakawhiwhi  ki 
nga  rakau. 

"  A,  me  pehea  ra  te  whakamatenga  akuanei?"  Ka  mea  etahi, 
"  Hei  aha  i  patua  ai,  me  patu  hoki  tenei  te  mea  kua  mau  nga 
taura.  A  waiho  ma  tona  kaha  a  ia  ano  e  taruturutu,  i  te  aha 
ianei,  aua  atu,  ki  te  mea  kua  mau  nga  taura  ki  te  rakau. 
Hei  reira  ka  rere  atu  ai  nga  kai  patu,  ki  te  kore,  waiho  mana 
ano  ia  e  tarona."  Ka  tahi  ka  whakaritea  katoatia  o  te  Kau 
Mawhitu  nei. 

Ka  rite  noa  ano  nga  tangata  ki  te  pupuri  i  nga  taura.  Ka  tahi 
ka  karangatia,  "kumea!"  ka  tahi  ka  kumea.  Ehara!  ta  te  pari 
pai  hoki !  Kihai  i  oroko  kumea,  ana,  kua  puta  kei  waho  o  te 
ana.  Haunga  ia  nga  tohunga  karakia  e  hiki  ana,  e  whakamai- 
angi   ana.     No  te  whakahemonga  o   te  hiku  i  roto  i   te   ana, 


NO     NGA     WAIATA     NEI.  XCV 

ka  tahi  ka  kowheta  te  pane.  Ka  tahi  ka  whakakorokoroa  te  taura 
o  waenga  rahi.  Ehara  !  kua  tata  te  pane,  kua  whakawhirinaki 
ki  te  taha  o  te  rakau.  Ka  tahi  ka  kowheta  te  hiku ;  kowheta 
rawa  ake  te  hiku,  kua  maro  nga  taura  e  rua.  Ehara !  kua  piri  ki 
nga  rakau.     He  oi  ano,  oraora  kau  ana,  ko  te  hiku  kau. 

Ka  tahi  ka  whakatika  nga  tangata  hapai  patu,  Ehara !  tuki- 
tuki  kau  ana,  ano  he  kiore  e  mau  ana  i  te  tawhiti  whakaruatapu. 
Kihai  ano  i  taro,  kua  mate,  na  te  patu  tetahi  na  te  taura  tetahi, 
he  oi  ka  mate. 

Ka  tahi  ka  tae  te  rongo  ki  nga  iwi  katoa  nana  Purahokura 
i  tiki  mai  kia  haere  atu  ki  Tikitapu  ki  te  titiro.  Ka  tahi 
ka  huihui  mai,  ka  titiro  rapea  ki  to  ratou  ito  e  takoto  ana, 
ano  he  tohora  kei  te  akau  e  takoto  ana,  taua  Tupua  nei.  He 
oi  ka  tangi  i  konei  te  ho  a  te  iti,  a  te  rahi,  ano  te  mangai  o 
te  tangata  me  te  ia  wai  e  tangi  ana  te  umere.  Ao  kau  ano  te 
ra,  ka  tahi  ka  whakatika  te  hunga  ra  ki  te  haehae  i  ta  ratou  nei 
ika.  Haere  rawa  iho  te  kai  nei  te  mira-tuatini  me  te  kuku-moe 
toka,  me  te  matatuhua,  me  te  kaeo,  me  te  kiripaka.  Ehara ! 
ano  te  mahi  a  te  ngako,  tau  mahi  ra  e  manawa-tuawhiti.  Ara 
i  te  mea  hoki  e  kai  tonu  ana  i  tana  kai  nei  i  te  tangata  i  nga 
tau  katoa,  kaore  hoki  ana  tau  ku-i,  kaore  ana  tau  kotipu,  kaore 
he  takurua.  He  ngahuru  tonu  tana,  i  te  aha  hoki,  i  te  hoki 
putuputu  tonu  o  te  tira  o  tetahi  whaitua,  o  tetahi  whaitua ;  na 
reira  ka  makona  tonu  tona  puku  i  te  kai,  haunga  ano  te  kai 
ho  atu  a  tona  rangatira  a  Tangaroa  Mihi,  na  reira  ka  nui  te 
ngako. 

Ka  haehaea  te  ika  ra,  haere  rawa  iho  ki  roto  ki  tona  puku  e 
takoto  ana  rapea  te  kai  nei  te  tangata,  ka  kitea  i  reira  te  wahine, 
te  tamariki,  te  tane,  nga  kakahu  ano,  nga  rakau  ano.  Ko  te- 
tahi,  na  te  komenga  mai  pea  o  nga  ngutu,  ka  tapahia  mai  etahi  o 
nga  rakau  me  nga  tangata ;  kei  te  mea  pea  i  hamama  tonu  te 
waha,  he  oi,  waiho  tonu  kia  puare  ana  te  mangai,  he  oi,  ma  te  hau 
tonu  pea  o  te  korokoro  e  horo  te  tangata  ki  roto  ki  te  puku. 
Tenei  ana  hoki,  kei  te  tira  i  hoe  i  te  waka  i  tae  atu  ki  Tikitapu, 


XCV1  HE      KOREEO      APITI      ANO 

ka  tae  atu  ki  te  tauranga,  te  kitenga  o  Kataore.  Kua  putu  iho  i 
te  ana,  kua  makere  ki  roto  ki  te  wai,  he  oi  ano,  haere  waka  tonu 
ki  roto  ki  te  puku.  Ko  nga  tangata  ko  te  waka  pau  ake.  Ka 
rupeke  te  tango  i  nga  taonga  ki  waho — me  nga  tupapaku  te  tanu 
ki  te  poka.  Ka  tahi  ka  haehaea  taua  ika  nei.  Ka  tahi  ka  tutua 
ki  te  taha,  ka  kainga  pau  ake  te  kai  ki  te  puku. 

He  oi  ka  haere  te  rongo  ki  te  rangatira  o  taua  mokai  nei,  ki  a 
Tangaro-Mihi,  ka  rongo — "  Eaa  !  kua  mate  tau  Mokai."  "Ia 
wai?" — T  a  Ngati-Tama."  He  oi  ano,  ka  pouri  te  ngakau  o 
Tangaroa  Mihi  mo  tana  mokai  kua  mate  nei,  he  oi,  ka  waiho 
tenei  hei  take  pakanga  ma  Tangaroa  Mihi  ratou  ko  taua  hunga, 
a  tupu  ana  tenei  hei  take  kino  ma  nga  iwi  katoa.     He  oi  ano. 


KO     TE     OTINGA     TEKEI. 


HE     APITI.  XCV11 


No.  U. 


He  Tangi. 

Taku  mokopuna  e 

Ka  whano  ka  wareware  koe  i  a  au  e-i, 

Kaore  ana  ra  koe  awhe  mai  ana  ki  te  hau  ka-inga 

Ka  riro  pea  koe, 

Ki  te  kiki  me  te  apiapi 

E  tomo  e  tama 

Ki  Hui-te-rangi-ora  nga  whare  uru  ora 

Waiho  ano  au 

I  roto  Mote-mate, 

I  runga  Rangi-totohu 

I  runga  Rangi-kekero 

Nga  waka  o  Uru  raua  ko  Ngangana-i, 

Taku  tamaiti  e 

Ko  Manaia  a  Kahukakanui 

A  Manaia, 

Ko  te  tama  i  tohia  ki  te  tohi  Raukena, 

Taka  mai  roto  i  Ngati-Rongotea, 

Tona  parekura  ko  Kirikiriwawa 

Ko  te  Ra-torua, 

A  rewa  ki  runga  ra  ko  te  rakau  a  Manaia 

Ko  Kihia,  ko  Rakea,  he  Ururangi,  he  Tamatamata-rangi, 

Tikina  whakataka  te  tini  o  Tangaroa 

Tona  pae  ko  Nuku-tama-roa, 

Kauraka  taku  manu 

E  whakahouhoua  he  pani  he  pirere, 

No  Wharawharanui 

'Hai  koe  i  a  waiho, 

I  roto  Kapuni  i  te  tere  matoru  kei  o  matua 

Hara  koe  tama, 

I  te  ingoa  tangata  me  te  awhi  rakau 

Na  Tutariatoro,  Te  Ngatata-o-te-rangi5 


XCV111  HE     APITI. 

Na  Te  Rangimahoahoa-i, 

A  rewa  ki  runga  ra  ko  te  aitanga  a  Ihi, 

'Hai  koe  i  whangaia 

Ki  te  manga  tawhiti, 

Naku  koe  i  whangai, 

Ki  te  aitanga  a  Tarionge, 

I  te  kai  whakaoto  e  piri  i  te  toka 

I  te  aitanga  a  Rangahore, 

Tenei  o  matau 

Hei  mihinga  maku, 

Tenei  o  reke, 

Maku  e  ruru  ki  te  putea  takoto  uta  ka  tohu  ki  te  whare, 

Taria  e  tuku  iho 

Ki'  tauaro  mai  nga  tokorua  a  Taingarue, 

Nana  i  whakarewa 

Te  manu  i  te  ngahere,  te  ika  i  te  moana ; 

Nana  i  ho  mai 

Te  ti,  te  whai,  te  tokoraurape,  te  rapatahuri 

I  matau  ai  koe  e  tama 

Ki  te  tupua-i, 

Waiho  'no  e  koe  ka  tu  'no  au  ki  te  tahataha-i, 

He  marama  tukutuku  ka  kopa  ki  te  whare-i. 


He  Tangi,  na  haro. 

Tera  Kopu 

Kapokapo  ana  mai 

Me  he  mea  korua, 

Tenei  ka  ora  mai  e, 

Me  mihi  e  au  ki  nga  pou  tutu  i  waiho 

Ki  nga  wahine, 

Ki  nga  tamariki  e, 

Taku  whare  korero, 

Taku  whakahau  riri, 

Tenei  ka  ngaro  noa  e, 

Ka  whati  nga  tai, 

I  waho  o  te  Komiti, 


HE     APITI.  XC1X 

Koe  wai  tawhai, 

Na  ratou  ki  reira  e. 

Ki  nga  kopua  whakamaunga  ki, 

Kia  kumea  mai,  Haha-te-whenua, 

Ka  pae  ki  te  tahua  e, 

Mei  riro  i  te  hoa, 

E  ora  ana  ra  nga  koromatua, 

Hei  kauwhata  i  te  riri  e, 

I  hiki  tamawahine,  kihai  i  tama-tane 

Te  hiki  o  to  patu, 

Te  hoaia  atu,  Whakamaru  to  kawa, 

Hei  ara  mou  e, 

Hei  kawe  i  te  iwi,  ki  nga  puna  kai  tangata 

I  roto  o  Hauraki  e, 

Ka  mate  mai  to  utu, 

He  takupu  horo  hau, 

He  kawau  maro  e, 

He  mowhiti  moe  paru  e, 

He  honumanawa-rahi, 

Ma  wai  e  ranga,  to  mate  i  te  ao  e  ? 

Ma  te  tioriori,  ma  te  ropu  hau  e  taka  i  te  raro, 

Ka  ea  nga  mate  whai  atu,  na-i. 


He  oeioei  na  Whanake. 


E  au  waka  iti, 
E  au  waka  rahi, 
Ki  a  te  Rau-o-te-kaho 
E  takoto  mai  nei, 
Naku  koe  i  mau  mai 
Hei  matua  moku, 
Hei  whakarahi  mai 
Te  tauranga  ki  waho, 
Te  atua  i  a  koe 
Te  pa  mai  to  waha, 
Kia  whitirere  ake 


HE     APITI. 

Taku  mauri  ora  ki  runga, 

Ka  riro  ra  koe 

I  runga  te  au  heke, 

Te  taematua  o  Hawaiki 

Te  raununui  awatea, 

Kia  piki  atu  au 

Ki  runga  Whitireia 

Te  taumate  o  te  ra,  o  te  marama 

E  whataitai  ai, 

Te  uiratanga  atu 

Tupe  rawa  atu  au, 

Tupe  Nuku  tupe  Kangi 

Hihi,  haha, 

Te  uru  o  Tangaroa  ki  uta, 

Ka  tangi  te  waewae  i  runga 

Me  ko  Uru,  ko  Ngangana, 

Ka  tau  ana  ko  tawhiti, 

Hoa  atu  ai  au 

I  te  tapuwae  o  taku 

Tu-hikitia,  Tu-hapainga 

Tu-ka  rere  i  runga 

Marere  i  uru  o  rangi, 

Marere  i  ana  uru  e  ngangana 

Ki  runga  Tauranga-te-kutikuti, 

Ki  mnga  Tauranga-te-aweawe, 

Aweawe  nui  no  Iiangi 

Ka  tahi  au  ka  hoka, 

Ka  hoka  te  manu  hauturiki, 

Hokahoka  te  manu  nui  a  Tane, 

Kumea  mai  kia  piri, 

Kumea  mai  kia  tata, 

Ko  Eeikura, 

Reimam, 

Ka  whiwhia, 

Ka  rawea, 

Ka  mau, 


HE     APITI.  Cl 


ko  te  mata  tenei  a  kawhaeu,  i  hinga  ai  a  ngati-paoa,  a 
Ngati-Maeu,  a  Ngati-Tama-teea,  a  Ngati-Whanaunga, 
i  a  Ngati-Haua,  i  a  Ngati-Koboki,  i  a  Waikato.  Na 
ko  Kawhaeu,  he  Rangattea  no  Ngati-Haua,  no  Ngati- 

KOEOKI. 

Taku  raihe  poaka  ka  te  ki  mai  ka  utu  au, 

E  koia  kei  taku  potiki  papa 

Me  hi  koe  ki  te  matika 

Ka  hurihia  ki  runga  ki  te  waka  ka  tiraha  to  karu 

Ka  motu  koe 

Ka  meha 

Ka  motu  koe 

Ka  meha 

Ka  motu  koe 

Haka,  haka,  haka 

Ka  heke  to  tupu  ka  motu  koe. 


He  Waiata  Tawhito. 

Ra  te  pari  horo, 

Te  tu  mai  nei 

Me  he  rawhara  te  turakina  ki  te  moana, 

Hei  tauranga  waka 

Te  he  i  au, 

Me  he  ara  peka  mai, 

Tika  tonu  i  te  huanui, 

E  kore  ra  e  waua, 

'U  raka  ra  nge  au 

E  tarurua  mai 

Waiho  kia  noho  ana, 

Kia  roa  ai  te  hurihanga, 

Kia  hoki  rua  au  ki  te  tonga 

Turituri  noa  aku  taringa 

Naku  te  mahi  koua  titiro, 

I  taku  whanaketanga, 


CH  HE     APITI. 

Ki  mai  na  koe, 

Kei  runga  au  o  te  mahi, 

Ka  tata  au  ki  te  mate, 

Maata  whakaaro, 

Mau  tonu  te  wairua 

Ki  te  kai  rikiriki 

Ko  taku  otinga  i  a. 


He  Waiata. 


Turuawaipo  kia  moe  huri  au, 

Ko  te  moe  i  au  ra  i  nui  o  rangi  ra, 

I  tawhiti  Haura,  tenei  to  wairau 

Whakarika  rawa  mai  ka  hewa  au  kei  te  ao, 

He  kahurangi  te  tau,  naku  koe  i  hoe  atu, 

Ho  atu  kia  reia,  nga  puke  kainga  hau, 

0  Totara  i  runga  kia  marama  te  titiro, 

Te  tonga  o  te  ra,  e  rere  wairua  ana, 

Tohitutia  ra,  te  kawa  o  Unahiroa 

Nana  te  whai  tohu, 

Waiho  nei,  whanatu  na. 


He  Tangi. 


E  tama  kuhu  noa, 

E  tama  he  noa, 

He  aha  koia  koe  te  whakaaro  ai, 

Kihai  to  tika  i  a  matou  nei  ko  te  puni  wahine 

Ko  te  puni  tane  na-i, 

I  runga  ano  koe  o  nga  puke  rarahi, 

I  raro  ano  ia  i  te  mano  wai  e, 

E  tama  tapu  nui, 

Tapu  whakahirahira, 

He  mauri  wehewehe  na  o  tupuna, 

Ko  Whakaraka  te  whatu 

E  hara  e  tama,  i  te  hou  tupu  e, 


HE     APITI.  Clll 


He  whiringa  mai  hoki, 

He  kapenga  mai  hoki, 

He  noa  ake  nei  ki  te  waka  ihumutu, 

E  hara  hoki  ia,  he  turanga  hiku, 

He  kakano  whakauru,  he  koko-tangi-wai, 

Whaia  e  koe  ki  te  iti,  kahurangi, 

Kia  tapapa  koe  he  maunga  tiketike. 


He  Tangi,  mo  Hori  Kerei,  na  tona  hoa.* 

Tirohia  mai  ra, 

Nga  huihui  o  Matariki, 

0  Puanga,  Tautoru, 
Ka  ngaro  a  Atutahi, 

Mana  e  whakarewa  te  ika  wheturiki, 

Ka  rewa  kei  runga, 

Puhia  e  te  hau, 

Ki  runga  o  Mangere 

Ka  ngaro  ia  i  te  rehu  tai, 

Tena  e  te  iwi, 

Taku  kura-tangi-whakaingoingo 

Te  whakaangi  atu  na, 

Waiho  kia  haere, 

He  toroa  awe  nui  e  topa  ana  ia  ki  te  muri, 

Unuhia  noatia, 

Taku  hou  kotuku  no  runga  rawa,  no  te  pae  tauarai 

Ki  a  Ihu  Karaiti 

E  hara  i  te  tangata, 

He  kuru  tonga  rerewa,   ka  tahi  ka  unuhia 

1  roto  i  te  whare  o  Kawana, 

I  tirohia  ano,  ka  hiko  te  uira  kirunga  o  Taupiri, 

Ki  tou  tini  ra,  e  moe  mai  ra  nga  mania  kei  Tangirau, 

Ko  te  matamata  i  torona  atu, 

Mo  koutou  ko  potiki  e  moe  mai  na  e  pa. 


•  Thi8  tangi  has  already  been  printed  in  its  aneient  form  at  p.  330.  The  allusion9 
in  the  aneient  form  are,  however,  explained  by  thia  modern  version  of  it  whieh. 
Te  Wherowhero  ehaunted  when  hia  hrother  George  Grey  died. 


C1V  HE     APITI. 

Ko  TE  TAU  A  Te  HORETA. 

E  noho  ana  au, 
Te  awa  ki  Kaipara-i, 
Mokai  e  Tupe 
Te  Keri  rawa  ai, 
Kia  tauara  e, 
Kia  maru  iho  ai, 
Ko  to  te  whai  atu, 
Ki   te  tau  a  te  hoa-i, 
Kei  tomo  ki  te  whare, 
Kei  hetia  mai, 
No  te  aha  te  tapu, 
E  whakaihia  nei, 
Tera  Poroa, 
Te  rere  i  waho  ra-i, 
Te  u  ki  uta  ra 
Kia  whakahorahia-i, 
Taku  mate  i  raro  ra 
E  tatari  atu  ana-i, 
Kei  te  tai  whea  e, 
Huri  mai  ai  e-i, 
Ko  waho  na  e  te  rau, 
Te  tirohia  mai  na-i, 
Ka  taka  ko  roto  nei 
Me  he  au  kume  roa, 
Whakamau  tahi  atu 
Te  Kapua  o  te  rangi, 
Ka  turuturu  ano 
Aku  rangi  auraki, 
Ka  hara  mai  ka  huri 
Ki  taku  moenga  ia. 


He  tangi  mo  Te  Haūpa,  na  tona  tuahine. 

Na  te  atua  ranei  koe, 

Na  te  whakahi, 

Na  te  aukume  i  koropatutia, 

I  tangihia  pea  te  tangi  o  Rikiriki, 


HE     APITI.  CV 

Na  te  rau  o  te  iwi  mei  ona  ahu  ka  rarua  koe, 

Taku  ate  hoki  ra,  taku  rata  tu  tahi, 

Taku  whakamammaru,  taku  whare  ki  tonu 

He  taonga  tuku  mai  i  tawhiti 

Ki  te  mana  o  te  hoa,  ki  kona  e  tane, 

Tawheta  mai  ai  ko  wai  tohu  ai  ? 

E  hoea  te  moana,  nga  mate  ki  te  tonga  i  waiho 

Tahi  ra  pea  ka  paku  to  toki, 

Ki  te  waka  ka  rangona  e  te  iwi, 

Ma  tama  na  Humu  kia  kumea  mai, 

Te  kauri  i  te  wao,  tere  ana  ki  te  tonga  e. 


He  Waiata. 
E  kore  i  a  au  e  Mounu 
E  manenei  atu  kite  taonga  tua  hoho-i, 
He  wahine  tutaki  ara 
He  taongo  kai  hoko-i, 
I  a  Ngatara  e 
Whakaira  kau 
Kai  te  whare-i, 
Me  mounu 
Me  whangai 
Ka  nenei  mai  ai-i. 


He  Waiata. 
Te  kereru  ra 
E  whakawai  nei, 
E  takina  ana  koe 
Ki  te  pae  whakararo, 
Na  au  e  Torohanga 
Te  huri  a  to  wahine 
Na  au  ano  ia 
To  takawairore. 

He  Waiata. 
Naku  ra  i  moe  tuwherawhera 
Ka  tahuna  ki  te  ahi 
Kia  tino  turama 
A  ka  kataina  au  na. 


VI  HE     APIT 


He  oriro  na  Te  Po-tangakoa. 

Ko  wai  te  taonga 

I  takina  ai  au  ? 

Ko  Iriirikapua  e  hika-i> 

Ko  te  Rera-o-te-rangi 

Hau  ana  ki  te  rangi, 

Nga  taonga  o  tawhiti 

1  whakawarea  ai  au  e-L 


Waiata. 

Kaore  ra  o  te  tane  kaino, 

Mau  e  haere  nga  tatika, 

Kei  Mangaparapara  ra 

Kia  hopu  to  ringa 

Ki  te  putake  o  Toka-tea,  e, 

He  tangata  kino, 

E  tuohu  ana, 

E  whakarau  ana, 

Ki  te  hori  ki  te  tonga, 

Ko  te  rite  tonu  ia 

O  to  takoko  ka  kari  ki  te  whenua 

Ka  keri  ai. 


He  Tangi. 

E  ai  rawa  taua  e  hika, 

Ko  Kupe,  ko  Ngake, 

Ko  Rua-wharo, 

I  tuwha  noa  ra 

I  ana  potiki 

Tu  noa  i  te  one 

Ko  Matiu,  ko  Makaro, 

Ko  Moko-tua-raro 

Ko  tawhiti  e 

Ki  Ngaruroro  ra 

Ko  Rangatira  ra  e„ 


H  E     A  P I  T I.  CV11 


He  eangi  mo  Manurau  raua  ko  Tauheiroto, 

E  muri  ahiahi 

Kia  nohoia  iho, 

Te  mokai  whenua 

E  ngakia  mai  nei, 

He  oneone  i  a  ra 

Na  te  tangata, 

Kei  rahurahu  iho, 

E  kore  hoki  au 

E  puta  atu  ki  waho, 

Kei  whakamau  au, 

Te  au  ahi,  ka  patua 

O  Turangi  tai, 

Ki  to  hoa  ka  wehea 

Mahi  noa  atu  koe 

Na  te  iwi  toiora, 

E  maha  nga  rangi 

E  te  tutuki  atu 

Ka  riro  Rehia, 

Ka  riro  Anaia 

Aku  manu  whakaruru 

Ki  te  nohoanga  nui 

Waiko  noa  iho 

Ko  nga  rurenga  nei 

Ko  nga  ru-wai  noa  ki  te  whare. 


He  Waiata,  na  Te  Urihe, 

Kai  wawewawe  atu  e  te  ra  te  haere 

Kia  ahua  te  po-i, 

Kia  noho  atu  au  i  Tirohanga  ra  ia, 

Hei  whakarongo  iere-i, 

Hei  titiro  no  atu  ki  waho  ki  te  moana 

Ki  te  Roto-a-Tara, 

Ki  te  pa  kai  riri  o  Te  Pouraka, 

He  awhi  kei  a  Tipuna. 


CV1H  HE     APITI, 


He  tau  na  Te  Hapuku. 

Aha  kia  tohe 

Kia  tohe, 

Ki  tau  karaka 

T  whakaura 

J  te  waru  teneki. 


He  Waiata  na  Te  Urihe. 

E  hara  i  muri  nei  te  riri  ki  te  tane 
No  mua  mai  ano  na  Te  Rauparera-e, 
I  kau  mai  Te  Huhuti  i  te  Roto-a-Tara, 
Nana  nei  whakarato  ki  taku  rau  e  pae 
I  waiho  ai  au  hei  marau  ma  te  ngutu 
I  taku  mautohetanga  ki  Ngati-Ngarengare 
Te  kai  a  te  riwhariwha. 


He  Tangi, 


Kaore  hoki  e  te  pawera,  e  hahae  nei, 

'Uraka  ra  nge  au, 

Me  he  keia  ka  mau  rawa  ra  te  ringa, 

Noku  koia  nga  korero, 

Turia  ana  nga  uru  tutu, 

Ki  te  Tarua  paki  atu  ai, 

Ki  kona  ra  e  te  kapua  tu  noa  ai, 

Ka  riro  au  i  te  ia  tuku, 

Tera  whakangaro  nga  ngutu  awa  ki  Kapenga 

Ki  te  makau  mate  turoro,  e  aurakina  nei  e  roto, 

Tenei  ra,  ka  piri  mai,  ka  tata  mai. 


*  Repeated  by  Te  Paki,  a  Christian  chief,  formerly  the  Heathen  Prieat  of  Waikaio, 
as  he  was  clying  on  the  9th  of  June,  18-33. 


HE     APITI.  C1X 


KO  TE    TAU  A  WHAKATAUPOTIKI,  I  TAHUNA  Al   TE  UrU-O-MaNONO. 

Papa,  papa  te  whatitiri  me  te  rangi, 

Te  whakarangona  e  nunu  na, 

He  whana  tai  penei  tai  whanako, 

Turakina  te  pou,  ka  rongo  te  po,  ka  rongo  te  ao 

Te  korero  na  Apakura, 

Apakura  tangi  winiwini,  tangi  wanawana,  tangi  kotokoto 

Ki  ona  tungane  ma  tama 

Kia  ngakia  te  mate  o  tana  tama  o  Tuwhakararo, 

Tuwhakararo  na-ia, 

Te  tangi  a  te  tuahine,  koia  hukahuka 

Hukahuka  taparere 

Tapatu  ki  te  moana  turia  ko  te  tahuna  tapu, 

Te  whakau  mai  tana  ika  whangai, 

Tu  ake  ko  tona  hoa  ko  Nukumaipahua 

Ka  rarapa  kai  horo  kai,  kai  horo 

Kewa  te  tini  o  Whakatau'  ko  Hui-te-ata  te  mano, 

0  Whakatau'. 

Ko  Pokaitaua,  tukua  atu  Whakatau  kia  tomo 

1  roto  i  tona  wakapungawerewere, 

Ko  Whakatau  anake  te  toa-whiti  whano  ae, 

Hara  mai  te  toki 

Haumia — 

Ko  Tutakau  atu, 

Ko  Tutakau  mai, 

Nau  mai  e  waha  i  taku  tua, 

Ka  ro  taua  ki  raro  ki  to  mounga, 

I  koukou  ai  koe  ki  te  wai  o  Uru-mangaiigana 

Ka  hara  ka  mokai,  he  mokai  ano  koe  na  Whakatau', 


CX  HJE    APITI. 


KO  TE  TAU  A  NgATATA-I-TE-RANGI,  I  TIKINA  AI  WAIKATO,  HEI  HUNA 

i  Ngati-Awa,  i  Taranaki,  i  Ngati-Euanui. 

Tahi  te  marama, 

Rua  te  marama, 

'Taka  ki  te  toru  hikitia, 

Ka  haere  Te  Keria, 

Ki  a  Krwi  ra  ki  te  tangata  tohe  rapa  ka  pai , 

Ka  haere  Te  Keria, 

Ki  a  Te  Tihirahi  ki  te  tangata  uaua  ki  te  riri  ka  pai, 

Ka  haere  Te  Keria, 

Ki  a  Te  Wherowhero  ki  te  tangata  uaua  ka  pai, 

Ka  haere  Te  Keria, 

Ki  a  Te  Kanawa,  ki  te  tangata  i  mau  mai  ki  te  patu  ka  pai. 

Nei  ano  te  tuku  tata  iho  ki  a  Hari 

A  hei  horoi  ake  mo  te  roimata 

E  paheke  tonu  nei  nga  ngutu  awa 

Hoenga  a  waka  mai  na  Hanekato  toutoua, 

A  e  Teke  mahue  ki  Koinaki  whiua,  a. 


He  tau  na  Takamoana. 

Te  rongo,  te  hapu  i  a  au 

Hau  ana  i  te  tuku  kei  te  Rakehou, 

Whakapono  ake  koia  aku  kai  tawhito, 

Tenei  e  te  waka  i  a  au 

Ka  tairangaranga, 

Te  kopaopao  huanui 

Omaoma  o  te  ika  i  te  Rere 

Huri  atu  Takirau  kei  nga  whenua, 

Tupatia  mai  e  te  hau  whakarua, 

Pai  atu  te  rae  ki 

Te  Puke-ki-Waitaha-i. 


HE     APITI.  CX1 


He  Pana. 

Kia  pai  koia  te  tito  o  te  waiata, 

Kia  paparonaki, 

Kia  whakarongo  atu  maua  nei  ko  aku  taringa, 

Ka  pai  nei  ra  ti, 

Na  wai  koia  te  putea  i  mahue  noa  i  te 

Ihu  o  te  waka  o  Nga-Puhi, 

Ko  te  Totara  ka  paea  noatia 

Ki  te  awa  ki  Waihou, 

Ka  tanuku  nei  to  pari  kawau 

Ko  Ngatukituki-o-Hikawera, 

Whakaarohia  e  koe  ki  te  kumi  a  Tawhao  e 

Takoto  mai  nei, 

E  huhuka  kau  ana  nga  rimu  o  te  paripari, 

E  ngahue  kau  ana  nga  koura  o  Whitianga 

Titiro  koia  to  kanohi  ki  Moehau  maunga  e  tu  noa  mai  ra, 

I  te  akinga  a  te  hautonga, 

Ka  whakataretare  te  kanohi  ki  roto  Hauraki, 

Kei  whea  te  momo  te  tangata,  ka  ngaro  nei  e  ? 

Ka  memene  koe  ki  Waikato, 

Ka  mahue  nei  Manawaru, 

Hei  whakamaunga  rahi  maku,  ki  te  whana, 

E  kai  iho  na  koe  i  runga  i  a  Ngaehe, 

Ka  pau  te  ho  atu  ko  te  papaangaanga  tou  papa, 

Kia  kai  iho  koe,  kia  kai  mai  to  wahine, 

Ka  mate  koe  i  te  whakama,  i  a  Wakapikoi  patua  noatia, 

I  a  Pataua  e  tuohu  noa  i  te  takiwa, 

I  a  Te  Arakai  e  moe  ko  tahi  mai  te  whana  ki  Taupo, 

Whakairihia  to  putiki  mohimohi,  ka  whakamara, 

Hei  whaomoomo  mo  tamariki  e-i, 

Te  mahara  ai  koe,  ko  Te  Ngaehe, 


CX11  HE     APITI. 

I  kainga  noatia  i  te  puta  i  a  Te  Kaharunga, 
Ko  Maniapoto  tena  ko  te  hiku  o  te  ika, 
Ko  Horotiu  tena  ko  te  pane  o  te  pakanga, 
Ko  Muriwhenua  ki  Waikato, 
Ko  Euamoana  ki  roto  Tauranga, 
He  huihuinga  nga  korero  ki  te  Kanga-a-Kuri, 
Ka  tu  nei  te  tikitiki  ko  Te  Wharepakatau,  e, 
Te  whakamutunga  ko  Tukoro  e. 


KA     MUTU. 


I  N  D  E  X  . 


ĪND  EX. 


Aha  te  hau  e  pa  mai  nei  ?    He  mata    ..                  ..  ..  1]1 

Aha  kei  taku  ate  e  hahae  nei  he  rnainae  ra              . .  . .  419 

Ai  tena  te  mauri.     He  mauri                 , .                   . .  . .  420 

Aha  te  manu  i  rere  mai  i  runga  o  Hawaiki.     He  karakia  . .  432 

A  !  ko  'hea  ?  ko  'hea  ?   tera  maunga.     He  mata    . .  . .  135 

Ao  mauru,  e  tauhere  mai  ra                    . .                  . .  . .  147 

Arohirohi  noa,  e  Rangi,  i  a  au.     He  tangi              . .  . .  203 

Arohirohi  noa  to  wairua  e  te  moe  po     . .                  . .  . .  394 

A  taka  nga  po,  i  runga  o  Tararua,  ko  te  tohu  o  te  mate.     He  tangi  109 

A  tenei  au,  e  tama  nei,  nei,  aa,  aa.     He  puha         . .  . .  140 

Auahi  werohia  ki  Tararu  ra  ia               . .                  . .  . .  431 

Aue  aue,  e,  te  whakama  i  a  au  e.     He  haka           . .  . .  146 

Aue,  aue,  aku  matua  e.     He  keka        . .                  . .  . .  74 

Aue  !  aue  !  pakipaki  kau,  au,  ki  te  tuakiri  o  te  whare.     He  tangi  22 

Aue,  aue,  kimikimi  noa  ana.     He  keka                   . .  . .  431 

Aue  !  aue  !  panapana  noa  ana  taku  niea  ?                 . .  . .  115 

Aue  e,  ka  kita  e  runga.     He  haka       . .                  . .  . .  328 

Aue,  i  whare  kino  i  a  au,  whare  mataotao,  ka  tuwhera  kau  ake  te  whare 

i  moe  ai.     He  waita  karakia               . .                  . .  . .  407 

Aue,  e  poipoi  noa  ana  taua.     He  tangi                    . .  . .  281 

Aue  rapurapu  kau  au  ki  taku  piro.     He  tangi         . .  . .  251 

Aue  te  whakama  i  a  au  e,  e  haere  noa  ana  ko  taku  tinana.  He  ngeri       291 


E. 


E  ara,  e  ara,  e  tenei  pa,  e  tera  pa.     He  whakaaraāra 

E  hara  hoki  au,  i  te  tangata  kite  i  a  Poutini 

E  hara  i  a  au  te  kohuru 

E  hara  i  te  noho 

E  hau  o  tawhitia.     He  tangi 


61 
172 

244 
263 
136 


E  hiku  e,  kei  whea  ra  koe  e  ngaro  nei  i  te  ata  hapara.     He  tangi  258 


4  1 N  D  E  X. 

Page 

E  hika  ma  whakarongo  inai,  ki  te  tara  ka  iri  wharetia  . .  200 

E  hine  aku  i  to  kunenga.     He  tangi     . .                   . .  . .  89 

E  hine,  a  Ki,  e.     He  tangi                    . .                   . .  . .  30 

E  hine,  e  tangi  kino,  e  tangi  aurere  nei  ki  te  kai  . .  201 

E  hiue  e  tangi  whakawairua  nei  i  te  po                     . .  . .  213 

E  hine  rongo  kino                ...               . .                  . .  3x7 

E  hoka  o  rongo,  e  hau  i  te  rangi           . .                  . .  . .  302 

E  kai  e,  te  kutu                   . .                  . .                  . .  . .  200 

E  kai  ra,  i  aku  kai.     He  ngeri              . .                   . .  . .  142 

E  kauaka  ra  nge  au  nei,  e  hakuhakna                       . .  . .  140 

E  kaua  niua.     He  puha     . .                  . .                  . .  . .  382 

E  kio'e  ka  tuku  taua  ki  raro                    . .                   . .  . .  234 

E  ko  Paratetauheke.     He  haka              . .                   . .  . .  270 

E  koro  tukino.     He  tangi  . .                   . .                   . .  . .  159 

E  ko  Te  Aeaoiarangi !     He  haka           . .                   . .  . .  121 

E  !  ko  te  kainga  hukiki  nei,  tenei.     He  ngeri          . .  . .  140 

E  kui  ma  e,  katahi  hanga  kino              . .                  . .  . .  123 

E  mea  ana  au  e  Piri.     He  haka            . .                  . .  . .  258 

E  moe,  ki  te  po                   . .                  . .                  . .  . .  39 

E  muri  ahiahi,  ka  totoko  te  aroha.     He  tangi         . .  . .  11 G 

E  muri  ahiahi,  takoto  ki  te  moenga,  e.     He  tangi  . .  . .  110 

E  muri  ahiahi,  takoto  ki  te  moenga                           . .  . .  340 

E  muri  a  po,  kia  moe  huri  au,  e            . .                   . .  . .  140 

E  rauri  a  po,  kia  moe  huri  au;  te  hua  aku  kamo,  kua  riro  ki  raro,  ra       139 

E  !  muri  koe  ahiahi  ra,  tango  mai  te  korero,  o  namata  . .  133 

E  noho  ana,  e  kai-tahi  ana                     . .                   . .  . .  57 

E  noho  ana,  i  toku  taumata  i  Tiheia.     He  patere  . .  . .  80 

E  noho  ana,  i  toku  whanga,  ka  whakamau  ki  waho  ra.  He  ngeri  102 

E  noho  ana,  ka  kohuki  e  roto.     He  tangi                . .  . .  41 

E  noho  e  Whana,  taria  koe  e  iohakatarehe  i  te  ra  0  te  ivaru.   He  mata    .173 

E  noho  ra  e  Muri,  tiakina  te  tauranga  ika  kei  Ahuriri.  He  mata  371 

E,  One  rere  noa,  i  te  ihu  o  te  waka  e.     He  tangi  . .  405 

E  pa  e  te  hau,  wero  tonu,  ki  te  kiri      . .                   . .  . .  240 

E  paki  ra  taku  kotiro,  o  te  kekehi,  ki  te  huruhuru  au  anake     . .  272 
E  paki  ra  te  paki  o  Atutahi,  hei  roto  au  hei  taku  whare,  rohi  atu  ai.    He 

tangi          . .                   . .                   . .                       . .  . .  242 

E  pa  ki  te  raro,  ho  mai  koia  ra  te  aroha                   . .  . .  150 

E  pari  e  te  tai, 

E  pari  ana  ki  te  pikitanga  i  Arakari,  ka  ongeonge  te  tangata,  ka  tihe 

tihe  ie  whenua.     He  mata                 . .                  . .  . .  152 

E  pari,  e  te  tai,  whakaki  ki  te  awa       . .                   . .  . .  31 

E  pa  tawaho,  e  awhea  mai  nei              ..                  ••  ••  201 


I  X  D  E  X 


E  patu  aua  ahau,  e  patu  ana  koe 

E  pawa  koia  kiwi  te  hauwu  tonga  ewe 

E  pa  whakarua,  e  riringi.     He  tangi     . . 

E  Petu  e,  tangi  kino 

E  piki  ana  i  te  pikitanga 

E  Eangi  aku,  I  nunumi  ake  nei.     He  tangi 

E  Rangi,  E  Papa.     He  ngeri 

E  raro  taringa  kore 

E  rere,  e  rere,  e  te  kotare.    He  karakia 

E  rere  e  te  ao,  e  knme  i  runga  ra 

E  rere  e  te  ao,  i  tuku  atu  ra  e 

E  rere  e  te  ao,  ko  koe  hei,  karere 

E  rere  e  te  ao,  takawe  i  runga  ra 

E  rere  ra  e  te  ao  uru,  tauhokai  ano  i  runga  ra,  he  oranga  ano 

whai  atu 
E  rere  ra  e  te  ao  uru,  tauhokai  ano  ki  te  tara 
E  taea,  e  au,  te  po  ka  ketua.     He  tangi 
E  tai  ma  e,  tenei  au,  te  haere  ware  nei 
E  tama  i  kimihia,  e  tama  i  rapa.     He  whakaoriori 
E  tama,  i  kimihia,  i  raro  i  a  Papa.     He  popo  tamariki 
E  tama  koe  aku,  e  tiori  mai  ra,  e  taina.     He  taugi 
E  tama,  te  uaua,  e.     He  hari 
E  tangi  e,  te  ihu,  e  whaki  whakarere 
E  ta  uru  waho  e  wawara  mai  nei 
E  te  iwi,  e  te  iwi  e.     He  haka 
E  te  iwi  e,  ki  Kahorehore.     He  tau 

E  te  kaka  !  e  rere  atu  ra  ra,  ho  mai  aku  kura.     He  karakia 
E  Tiki  e,  ho  mai  te  ruruku.     He  hono 
E  titi  koia  e  te  atarau 
E  titi  te  kowhiti 

E  to  e,  te  ra  e,  wawe  te  rehu  atu 
E  to  e,  te  ra,  rere  whakauru  ana,  ki  te  rua 
E  to  e  te  ra  ahua  te  whakangaro,  au  ki  raro  nei  huri  mate  atu 
Ē  to  e  te  ra,  to  atu  ki  te  rua 
E  tohe  ra,  te  tau-ua.     He  matakite 
E  tu  ra  e,  whare  e.     He  tangi 
E  ua  e  te  ua,  tawai  kohutia 
E  ua  e  te  ua,  ua  mai,  i  waho  na.     He  tangi 
E  uta  ana.     He  ngeri 

E  whiti  e  te  ra  e  maene  ki  te  kiri,  he  rangi  au  ka  tatari 
E  whiti  e  te  ra,  werowero  ki  te  tara  whare 


whi  te 


Page 

185 

211 

185 

199 

251 

236 

81 

368 

29 

85 

399 

381 

271 

219 
223 

23 

51 
218 

46 
191 

67 

61 
118 
303 
360 

71 
357 
119 
187 
103 
115 
396 
261 

51 
105 
113 

73 
354 
250 
303 


6 


ISDEX 


Page 
E  whiti  e  te  ra  e  kai  ki  taku  kiri,  no  mua  ra  te  manahautanga  291 

E  whiti  e  te  ra  e  maene  ki  te  kiri,  whakarongo  ki  roto  ra  e  haruru,  kei  te 
horu  tai  . .  . .  . .  . .  241 

E  whiti,  e  whiti,  e  taku  ra.     Karakia  tamariki       . .  . .  72 


Mio  i 


H. 

Haere  atu  ki  te  amiomio,  i  te  nuku  o  te  whenua.     He  rangi     . .  268 

Haere  atu,  ki  te  pai,  a  Potatau.     He  ngeri  ..  ..  73 

Haere  atu  ki  waenga  te  tahora,  aha,  mouti,  mouti.     He  karakia  175 

Haere  e  kui  koutou,  ko  taokete  i,  mo  aku  whakamahinga  i  te  wi  i  Ohau  400 

39 

38 

He  tangi     103 

14 

315 

71 

149 

144 

161 

141 

141 

170 

79 

40 

259 

224 

139 

32 

114 

386 

106 

40 

221 

364 

301 

296 

52 

304 


Haere  mai,  e  te  manuhiri  tua  rangi.     He  karanga 

Haere  noa  ana,  au  nei,  ki  te  kiwitaiki 

Haere  ra  e  Matai  ma,  te  hanga  a  te  Atua,  ko  uira  : 

Haere  ra,  e  Moko,  te  ata  o  te  taua.     He  tangi 

Haere  ra  e  Pare,  i  te  ara  kohuru.     He  tangi 

Hanga  ra,  he  patu  tutae,  na.     He  ngeri 

Hanga  to  pa,  hanga  to  pa.     He  ngeri 

Hara  mai  hea  ?  teretere  nui  no  Tu  ?     He  pioi 

Hara  mai  tenei  ka  whakatiki  ano  e,  i  moea  ki  te  po,  i  konei  e 

He  aha  ?  he  kai  ma  taua  ?  he  hakekeke.     He  tau 

He  aha  ?  he  kai  ma  taua  ?  he  pipi.     He  tau 

He  aha,  he  kai  ma  taua,  he  pohue.     He  haka 

He  aha  ra  he  kai,  ma  te  tuna  o  te  raupo.     He  haka 

He  aha  ra?  kei  toku  ihu,  e  waitohu  noa  nei.     He  tangi 

He  aha  rawa  te  hau,  e  kokihi,  mai  nei 

He  aha  te  ngarahu,  he  ngarahu  kauri  * 

He  ata  whiwhia.     He  karakia 

He  hokioi,  i  runga,  he  hokioi,  i  runga,  hu.     He  tau 

Hei  kai  mau,  te  tangata.     He  karakia 

Hei  ngerengere,  aha  te  houhia.     He  mata 

Hengihengi  hau  ra,  e  wero  ki  te  kiri,  e  i 

He  po,  he  po.     He  ao,  he  ao.     He  Whakaaraara 

He  tamariki  ranei  koe,  kia  akona  he  mahara  e  ra.     He  maro  taua 

He  tangata  kau  Takarangi.     He  haka 

He  umu  kai  tini.     He  tangi 

He  unuhanga  a  Nuku.     He  karakia     . . 

Hine-Moa 

Hira  mai  ai,  te  whekite  o  te  rangi.     He  karakia 


*  The  song  beginning  "Marangai,  marangai,"  at  page  224,  shottlcl  have  begun  as 
above  :  tho  first  lines  have  only  been  obtained  since  the  song  was  printeei. 


I  X  D  E  X  .  i 

Page 

Ho  atu  koe  i  inua  na.     He  makutu     . .                  . .  . .  311 

Ho  rnai  noa  nei  o  riri  e  Pohane  ki  a  au                   . .  . .  316 

Ho  mai  te  kainga,  kia  tangihia,  ka  tauweiie  tenei   . .  . .  19G 

Hora  te  manawa  i  a  Rangi.     He  karakia                 . .  . .  209 

Huihui  nga  ki.     He  tangi                      . .                  . .  . .  181 

Huna,  huna-moki,  huna-moki.    He  mata  hunahuna  . .  427 


I. 

I  rere  ki  te  whetu.     He  mata                . .                  . .  . .  176 

I  taia  to  moko  ki  te  aha  ?     He  haka    . .                  . .  . .  78 

I  tena  te  huri.     He  karakia                   . .                  . .  . .  258 

I  tena  te  huri,  te  huri  ka  whakarawe.     He  karakia  . .  372 


K. 

Ka  hewa-hewa  au,  ki  te  nohoanga  nou  nei  e  Hape.     He  patere  97 

Ka  hongi  a  Maru.     He  karakia             . .                  . .                  . .  314 

Ka  hura  tangata-uta.     Awa  moana       ..                  ..                  ..  217 

Kai  kinikini  ai  te  mamae  i  ahau,  e       . .                  . .                  . .  204 

Kai  koripi  ai,  e  te  kete  kohara              . .                  . .                  . .  266 

'Kaipuipu  ana  mai  te  marino  e              . .                  . .                  . .  319 

Ka  kowhiti  te  marama.     He  mata        . .                  . .                  . .  70 

Ka  mama  Kauika,  tohunga.     He  karakia                . .                   . .  312 

Ka  mate,  ka  mate,  ka  ora,  ka  ora.     He  haka         . .                  . .  279 

Ka  mate  koa  Kaipara,  ne,  a-e,  ka  mate  koa  Kaipara,  ne,  a-e.     He  mata     195 

Ka  mate  te  patunga;  na  Hatupatu,  ko  Karika,  ka  whakamaroro,  ki  tai 

o  te  moana.     He  Pioi     . .                  . .                  . .                  . .  144 

Ka  mutu  ia  te  horanga,  i  te  Kahu  ;  kei  mau  ana  te  ao,  ki  te  Whanga  65 

Ka  ngapu  te  whenua,  ka  haere  uga  tangata  ki  whea  ?     He  mata  115 

Kaore  hoki !  e  te  korero,  e  haria  mai,  e  te  ngutu                       . .  118 

Kaore  hoki  e  te  whakama  e,  huri  kau  ake  ki  te  kopai  whare  ra  310 
Kaore  hoki  e,  te  whakama  noa  i  au,  ki  te  kore  hanga,  mo  Te  Eaupa- 

raha,  e-i.     He  haka       . .                  . .                  . .                  . .  86 

Kaore  hoki  e  te  whakama,  noa  i  a  au  whakaaro  rawa  iho  ki  a  au  403 

Kaore  hoki,  e  te  po  nei,     . .                  . .                   . .                "  . .  167 

Kaore  hoki,  koia  taku  raru,  e  whakatunohu  nei     . .                  . .  143 

Kaore  hoki  koia  te  mamae,  te  au  noa  taku  moe  ki  te  whare     . .  300 

Kaore  hoki  koia  te  mamae,  ngau  kino  i  roto  ra                           . .  418 
Kaore  hoki  te  whakatakariri,  ki  aku  mokapuna,  e  kukume  kino  nei,  i  a 

au,  e.     He  tangi              ..                   ..                   ..                   ..  ]2G 


0  INDEX. 

Page 
Kaore  hoki  te  huhua  kore  noa  ki  te  mahi,  ko  te  kore  toki   hei  tuatua, 

hei  heu  mai                      . .                  . .                  . .                  . .  230 

Kaore  ra  he  mihi  ki  te  makau,  e  kei  whea  i  ara  he  toka  whaiapu.     He 

tangi              ..                  ..                  ..                  ..                  ..  180 

Kaore  taku  raru,  e  rau  tairuritanga  ki  te  whare       ..                  ..  289 

Kaore  taku  raru !  ki  te  tama  a  Toherau  ka  riro  atu  na,  i  a  Parawhe- 

nuamea,  no  runga  i  nga  hiwi,  ki.     He  tangi       . .                  . .  8 

Kaore  taku  raru,  i  au,  e  te  rau                 . .              . .                  . .  236 

Kaore  taku  raru  te  mohiotia !  te  tangi  a  taku  ihu   . .                  . .  100 

Kaore  te  aroha,  e  awhea  mai  nei     He  tangi            . .                  . .  260 

Kaore  te  aroha,  e  awhea  mai  nei,  na  roto  ana  mai  o  te  koko  raro  272 
Kaore  te  aroha  e  tama  i  a  au,  whakarongo  ki  roto  ra  me  he  tai  e  wawara 

i.     He  tangi                     . .                  . .                  . .                  . .  404 

Kaore  te  aroha,  e  huri  i  roto  ra            . .                  . .                  . .  348 

Kaore  te  aroha!  e  komingomingo  nei,  te  hoki  noa  atu,  i  tarawahi.    He 

tangi             . .                  . .                  . .                  . .                  . .  38 

Kaore  te  aroha,  e  whai  i  a  au,  e  whanake  tonu  nei.     He  tangi  152 

Kaore  te  aroha,  e  whana  i  au.     He  tangi                . .                  . .  215 

Kaore  te  aroha  i  a  au,  ki  taku  potiki.     He  tangi    . .                  . .  329 

Kaore  te  aroha  i  rau  i  a  au  e,  e  wawae  ake  ana.     He  tangi       . .  328 
Kaore  te  aroha,  ki  taku  potiki,  e  tama,  tu  kino  te  whaimuna  iho,  ki  a  au  231 

Kaore  te  aroha,  ki  taku  potiki,  tuhana  tonu  ake,  i  te  ahiahi.     He  tangi  234 

Kaore  te  aroha,  mohukihuki  noa;  te  paanga  mai,  kei  ahau       . .  32 
Kaore  !  te  aroha  ngau  kino  i  roto  ra : — he  maunga  tu  noa,  te  tihi  ki  a 

Kapiti.     He  tangi           . .                   . .                  . .                  . .  12 

Kaore  te  aroha  o  te  muri  tokerau,  Hauraki  ra  hoki  na  te  po  ano  216 

Kaore  te  aroha,  te  wahi  pu  ake  i  roto  ra,  kia  ringia,  te  puna  i  aku  kamo  133 

Kaore  te  hukihuki,  ka  riro  ki  te  mauri                     . .                  . .  365 

Kaore  te  ki  patu  te  makere  noa  i  te  ngutu,  he  pueru  waihoe  i  a  TeEehu 

i  runga          . .                  . .                  . .                  . .                  . .  178 

Kaore  te  kohuki,  tenei  ra,  ka  pa  mai                       . .                  . .  279 

Kaore  te  korero,  e,  tarawautia  nei        . .                  . .                  . .  68 

Kaore  te  korero  kino,  te  haohao  nunui,  ko  wai  nga  tane,  i  tata  mai  nei 

ki  taku  taha  ?                   . .                  . .               ...                  . .  204 

Kaore  te  mamae,  e  wahi  pu  ano  te  tau  o  taku  ate.     He  tangi  . .  239 
Kaore  te  mamae,  ngau  kino  ki  te  hoa;  i  tiaria  mai  to  mata  whakarewa, 

kia  whakatauria.     He  tangi               . .                  . ,                  . .  117 

Kaore  te  mamae,  ngau  te  po.     He  tangi                 . .                  . .  269 

Kaore  te  ngakau,  ka  motu  ki                . .                  . .                  , .  104 

Kaore !  te  ngongirua,  o  te  tau  ra,  na  Karanga,  whakarehu  rawa  iho  15 

Kaore  te  pawera,  te  pakikini  kei  te  tinana               . .                  . .  364 

Kaore  te  po  nei,  ma  te  aha  e  unga        . .                  . .                  . .  120 


INDEX.  9 

Page 

Kaore  te  po  nei,  ko  te  tukituki  mamae  noa             . .                  . .  320 

Kaore  te  po  nei,  te  hari  wairua  mai,  ho  ake  ki  te  ao,  i  tawhito  riro  koe  203 

Kaore  te  po  nei,  te  mariri  te  hau          . .                   . .                  . .  168 

Kaore  te  rangi  nei,  tuku  tonu  ki  raro  ra  e  i             . .                   . .  397 

Kaore  te  roimata,  ka  maringi  me  he  wai,  e  roto,  te  papaki,  kia  whaka- 

manu  au                           . .                  . .                  . .                  . .  275 

Kaore  te  roimata,  te  pehia  iho,  he  wai  kei  aku  katno                  . .  257 

Kaore  te  turituri,  te  wani  mai  a  te  ngutu                   . .                   . .  278 

Kaore  te  whakama,  kei  te  ahi  e  tahu                        . .                   . .  293 

Kaore  te  whakama,  kei  te  ahi  toro,  au  e  tahu  ana                      . .  202 

Kaore  te  whakama  i  tahuna,  ki  te  ngiha                  . .                   . .  403 

Kaore  te  whakama,  ki  a  au  ra,  e  takakau  noa  nei                        . .  24 

Kaore  te  whakama  i  a  au,  e  kui,  awhi  kau               . .                   . .  415 

Kaore  te  whakama,  ki  oku  korero.     He  tau             . .                   . .  18 

Kaore  te  roimata,  hua  noa  i  aku  kamo,  na  roto  i  whakakonuka  176 

Kapakapa,  kapakapa,  tu  taku  wairua,  ki  te  ao.  He  whakatapatapa  293 
Kapakapa  tu  ana  te  uira  i  runga  i  Hikurangi,  ka  whati  ra  te  tihi  ki 

Tuawera,  ka  tarehua.     He  mataara  pa                . .                  . .  79 

Ka  piki  au,  ki  runga  ki  te  tawa,  kia  marama  au  te  titiro          . .  64 

Ka  po,  ka  po.     He  whakaaraara          . .                  . .                  . .  107 

Ka  po  taku  rangi,  e  whakatau  ana  au   . .                  . .                  . .  393 

Karanga  pa  mai?  tena  ka  mene  kei  waho.  He  tau  . .  129 
Ka  ripiripi,  ka  toetoe,  ka  haehae  ko  nga  tino,  he  tapu  koe,  he  kea  koe. 

He  karakia                        . .                  . .                   . .                   . .  43 

Karo  taka,  te  karonga  a  te  po,  karo  taka  te   karonga  a  te   ao.     Tupe 

motu.     He  karakia          . .                   . .                   . .                   , .  306 

Kati  ano  ra,  e  Te  Matatahi,  Te  utu,  mo  nga  tupapaku.     He  hari  71 

Kati  au  i  konei,  hei  ekenga  ihu  waka                        . .                   . .  220 

Kati  e  tama,  te  noho  i  to  whare,  e  puta  ki  waho  ra,  ka  haere  taua  205 
Kati  ra  te  moe,  ra  ia,  maranga  mai  ki  mnga,  ka  tu  taua,  ki  runga,  te 

taowaka,  e-i,  ka  puta  ki  tua  ra,  ka  titiro  te  kanohi,  ki  te  auahi,  ka 

mai.     He  tangi                . .                  . .                   , .                  . .  49 

Kati,  te  roimata,  te  utu,  kei  aku  kamo                    . .                  . .  30 

Ka  tito  au,  ka  tito  au,  ka  tito  au,  M  a  Kupe  !     He  ngeri         . .  67 

Ka  turamarama  ra  e  te  hirtangaro,  ka  whekite,  ka  whekaro.  He  Patere  283 
Kauaka  te  korero  e  komuhua,  ki  te  tara  whara,  horahia  mai  kia  rongo, 

te  rau  e  pae  nei               . .                  . .                  . .                  . ,  £87 

Ka  u  ki  Mata-Nuku,  ka  u  ki  Mata-Eangi.     He  whakaauau       . .  136 

Kauraka  ra  nge  au !  hei  rorea  rautia,  ki  te  korero.  He  tau  . .  113 
Kauwhautia  mai,  te  kawau  o  te  kino,  i  pu  ai  te  riri,  i  mau  ai  te  pakanga. 

He  tangi       . .                  . .                  .  „                  . .                  mm  ^ 

b 


10 


I N  D  E  X  . 


Page 
Ka  waia  te  kanohi,  ki  te  tirohanga  atu,  iiga  taumata  koe,  o  Whakapau- 

manara         ..                  . .                  ..                  . .                  . .  62 

Ka  whawhai,  ka  whawhai !  e,  ha !     He  rnata         . ,                  ..  ]4Ô> 

Kei  motumotu,  kei  motumotu.     He  mata                . .                  . .  171 

Kei  te  kimi  atu  au,  i  te  wairua  o  te  tohetea;  a  o  te  tohetea,     He  taa  141 

Kei  uta,  kei  uta.     He  mata                   . .                   „ .                   . .  191 

Kei  whea  nga  ringaringa,  nga  waewae  ?  i  hanga  ai  e  Tiki          . .  250 

Kia  kai  mai  koo,  i  nga  kai  ngaki  a  tou  tini.     He  hahunga       . .  320 

Kia  rongo  mai  koe,  hau  ruhi.     He  awa  moana       „ ,                   , .  344 

Ki  konei  ra  &  Eangiwhakana ;  i  te  ao  nei  e.     He  haka              . .  258 

Ki  mai  nei,  te  atua  o  te  po,  ko  Mangawhai,  au  ka  mate.     He  matakite  190 

Kimi  te  kawa  kimihia,  kimi  te  tapu  kimihia.     He  karakia       . ,  373 

Ko  a  taua  muna  e  kui,  naku  rawa  i  tuku  atu,  e     . ,                  . .  165 

Ko  au  anake  te  tikoro  nei,  ko  Eingawhatia.     He  haka              . .  367 

KoTiea?  ko 'hea?     He  ngeri               ..                  . .                  ...  266 

Ko  Houtu,  ko  Houtu.     He  karakia     . .                  „ .                  . .  §67 

Kokirikiri  ai,  te  ao  kapua,  e  rere  mai  ra  kei  te  moana,  e-i.     A  fragment  175 

Konakinaki  ai,  te  aroha  i  au                 . .                  . .                  . .  384 

Koarero  e  tama,  na  te  potiki  taua,  na  te  porea  taua.    He  oreore  tamariki  186 

Korerotia  mai,  e  kui,  ki  a  au,  Ma  rongo  atu  au,  i  te  rongo  putakari  147 
Korowhakapupu  ake  te  uru  o  te  whenua,  i  aua  ianei  kia  thohia  atu  he 

atua.     He  karakia           . .                  . ,                  » .                  , .  287 

Ko  taku,  ftai,  ko  Ngapuhi.     He  keka                      . .                  . .  84 

Ko  taku  potiki,  ko  Te  Auhikai.     He  haka              . .                  . .  47 

Ko  tara,  ko  tara.     He  whakatapatapa                     . .                  .  276 

Ko  te  ara  hou  tenei,  ko  te  rangi  toka.  He  karakia  . .  277 
Ko  te  atarnai  ngutu  au  a  te  tamaiti  nei,  mo   aku  haere  ruahine  i  te 

waha-roa      . .                  . .                  . .                  . .                  . .  376 

Ko  te  kiri  kahurangi  hoki,  i  wera  i  te  ahi.     He  tangi                . .  365 

Kotia  te  pu,  waiho  i  konei.     He  tau  waka               . .                  . .  355 

Ko  Tu,  ko  Eongo,  koia  ko  ngatahi.    He  ngeri      . .                  . ,  142 

Ko  Tu  nui-a-Eangi,  ko  Tu-nui-a-Mata,     He  karakia                ..  342 

Ko  wai  kei  Puketi?  rara,  tenei  taku  kaki.     He  rekanga  no  te  kai  199 

Ko  wai  ?  ko  wai  tenei  tangata  ?   e  tangi  haere  nei                      . .  345 

Kowaira?  kowaira?    He  mata         ..                  ..                 ..  m 

Ko  wai  ra  tetahi  tangata  ma  tatou  e  oma  ki  waho,  e  ko  au  ra.    He  haka  171 

Ko  wai  to  Maro  ?  i  whano  ai  koe  ki  te  riri  na  ?     He  tangi        . .  106 

Ko  whea  ?  ko  whea  ?     He  mata            . .                  . .                  . ,  173 

Kumea  atu  ra  !  e,  toia  atu  ra,  te  puhi  0  te  Arawa?  ka  tere  ki  raro  ra  63 


INDEX,  11 


M, 


Marangai,  marangai.     He  tau               .  „                  ,  „                  c  0  224 

Mate  kino,  mate  kino  !  mate  taurekareiea  !     He  tangi              . .  118 

Ma  wai  e  kai  te  harore?  ma  mai  e  kai  te  harore?     He  ngeri   . .  368 
Ma  wai  e  ranga  to  mate  i  te  ao?  ka  nawaia  na  koe  ra  i.     He  apakura       229 

Mei  penei  ana  te  riri  a  Tu,  raua  nei  ko  Papa,  ki  ta  raua  nei  mara.  He 

tangi              ..                   ..                  ..                  ,.                   ..  11G 

Mei  whenei  ana,  taku  hauoratanga      . .                  .  „                  . .  169 

Me  kawe  Turoa,  he,  punga  waka  kei  Wharekohu  . .                  , .  235 

Me  ko  'hea  to  whare  ?  i  whakahakune  ai                 . .                  . ,  161 

Me  te  tukituki  te  tau  o  taku  ate,  me  pewhea  he  whakahokinga,  mo 

Kihirangi?    ..                   ..                  ..                   ..                   , .  207 

Me  tipao,  taku  haere,  ki  Nukutaurua.     He  rangi  poi                 , .  29 

Mimiro,  mimiro.     He  ta  kopito            , .                  . .                  0 .  44 

Moea  atu  nei  e  au,  e  ko  te  tane  koua  wehea           . ,                  .  „  417 

Moea  atu  nei  e  au,  ko  Te  Teketapu  i  au  rawa        . .                  . ,  420 

Moe  hurihuri  ai,  taku  moe,  ki  te  whare                   . .                  . .  186 

Moe  mai  e  tama,  i  te  moe  a  te  kino      . ,                  . .                  . .  396 

Moremore  takiki,  moremore  takaka.     He  whekiki  tamariki       . .  321 

Muri  ahiahi,  takoto  ki  te  moenga,  taia  mai  ano  e  te  ao,  mauru  256 


N. 

Na  hoki  ra  e  Whare  e,  Tetea  mai  nei  o  hanga  patai,  paea  kau  aua  o 

kuia              ..                 ..                 ..                 ..                 «•  214 

Na  te  atua  ranei  koe  ?  na  te  whiu  ?     He  tangi        . .                 . .  138 

Nau  mai,  e  Tama,  ki  roto  nei  taua       . .                  . .                  . .  65 

Nau  mai  ra  e  te  tau  ma  ki  a  au,  ho  mai  te  aroha  ki  o  mokai.    He  Taugi  333 
Nei,  ka  noho,  i  te  Keriateua,  whakarongo  mai  ra,  e  Kangi,  aku  wa  noho 

kau               ..                  ..                  ..                  ..                  ..  19 

Nei  ka  noho,  i  te  matapare  nei,  whakamau  te  titiro,  ki  te  kapua  rere  mai  189 
Nei,  ka  noho,  i  te  taruru   o  Puanga,  taku  kai  rangi  nei,  a  whea  koe 

ka  titiro  ?     He  tangi       . .                  . .                  « .                  . .  11 
Nei  ka  noho,  ka  hewa  ano  ra,  te  whakakikitanga  i  te  kapu  o  te  ringa. 

Hetangi      ..                 ..                 ..                 ..                 ..  264 

Nei  ka  noho,  kapakapa  tu  ana,  te  tau  o  taku  manawa,  ki  a  aku  tama- 

riki.     He  tangi                . .                  . .                  . .                  . ,  9 

Nei  ka  noho  me  he  ahi  au,  e  tahuna      . ,                  „ .                , ,  99 

Nei  ka  noho,  te  Kaurapa-pu,  ko  au  nei  anake          . .                . .  lftl 

Nei  ka  noho,  tirohanga  maru  kore  i  a  au,  e-i  me  aha  e  Iti  ?     He  tangi  114 


18 


INDEX. 


Nga  whenua  e  tere  mai  nei,  ko  Kakepuke  e  tere  mai  nei.     He  mata 

Ngatokotoko  te  korupe.     He  pure 

Ngongotaha  maunga.     He  keka 

Noho  ana  Meremere,  kaua  i  te  tangata, 

Noho  kau,  noho  kau,  e  !  noho  kau,  noho  kau,  e  !     He  ngeri 

Noho  noa  au  nei  ohia  noa  kia  kaupapatia 


Page 
174 
394 
429 
227 
150 
252 


O. 

Oioi,  me  te  oioi,  opeope,  me  te  opeope.     He  karakia 
'Ore  te  koera  !  kei  te  ngahae,  me  ko  au,  ka  maka 


393 
101 


P. 

Paia  mai  i  Turanga,  paia  mai  i  Tonga.     He  karakia                 . .  257 

Pakau  riri,  pakau  riri.     Ko  te  whakawhiro  a  Matioro                . .  155 

Pa  to  hau,  ki  te  Ta  Wai-Hora,  na  runga  ana  mai,  te  hiwi  kei  Omere  27 

Pera  hoki  ra  te  korepe  nui,  te  korepe  roa.     He  awa  moana       . .  154 

Piki  ake  Tawhaki  i  te  rangi  tuatahi.     He  awa  moaea                ..  226 
Piki  ake  Tawhaki,  i  te  rangi  tuatahi,  e  Eonga-te-mahaki.  He  awa  moana  225 


Pikipiki  maunga,  tangaengae.     He  whakaauau 

Pikoi  Nuku,  pikoi  Rangi    . . 

Pokaikaha  noa,  au  ki  taku  makau 

Poi-poi  poia  atu  taku  poi  ki  Turangawhakapu     He  rangipoi 

Puna,  puna.  He  karakia    . . 

Pupuha,  pupuha  whakaea,  te  manawa  o  Rangi.     He  karakia 


307 
310 
233 

404 
280 
356 


R. 


Ra  Kaiwaka,  hoe  ana  i  tawhiti              . .                  . .                  . .  94 

Rangitumua  e  noho  mai  ra,  i  te  kahika,  a  Hinerahi  ra  e-i.     He  oriori  351 

Rangi  korerehu,  I  marewa  atu  ai,  Tahuri  mai  hoki                    . .  15 
Ra  Tawera,  i  hara  mai  koe  na,  te  tapu  i  a  Tane,  koua  whakarerea.    He 

tangi             . .                  . .                  . .                  . .                  . .  84 

Ra  te  ao  uru,  ka  tauhere,  te  hiwi,  ki  te  Hikonga    . .                  . .  148 

Ra  te  ao  Uru,  pukohu  i  te  uru,  te  tara,  ki  te  Iringa,  kia  hikoia  atu  35 

Ra  te  au  ahi,  kokiri  ana  ia  i  te  pae       . .                  . .                   . .  82 

Ra  te  haeata,  hapai  ana  mai                 . .                  . .                  . .  122 

Ra  te  haeata  !  takina  mai  i  te  ripa !  te  tara  ki  Tauwhara  !     He  tangi  28 

Ra  te  haeata,  takiri  ana,  kei  Tauwhara  ra.     He  tangi               . .  276 

Ra  te  kokiri  tohu  tonu  ki  te  rae  !  he  a  mai  i  au,  ki  tawhiti  mau  ai  103 


INDEX. 


13 


Ra  te  marama,  ka  roko  marewa  ake     . , 
Ra  te  pukohu,  ka  uta  ki  Ruahine,  au  ano  ra  kei  te  kaewa  noa 
Ea  te  tai  uru,  ka  koto  ki  te  awa,  he  ho  mai  aroha.     He  tangi 
Ea  te  whetu  ka  rnahuta  i  te  pae.     He  tangi 


Page 
343 
206 
20 
349 


Ra  te  whetu,  hikohiko  ana  mai  kai  runga,  ko  aku  makara,  e  pa  ma.  He 

tangi  ..  ..  ..  ..  ..  398 

Rokohanga  mai  taku  ipo,  o,  e  atawhaitia  ana.     He  haka  . .  209 

Rongo  ano  au,  i  ra  i  nahi  nei,  e-i !  ko  wai  te  tangata  hei  mekemeke  atu  235 

Ruruku  te  Rangi,  e  Rongo  tenei  te  rangi  ka  ruruku.     He  karakia  378 


T. 


Tahuna  mai  te  ahi,  ki  rungai  a  Te  Poa.     He  tangi                   . .  33 

Tahuri,  tahuri,  tahuri,  e  Te  Kapa.     He  ngeri        . .                  . .  72 

Tahuti  ake  ra,  tahuti  ake  ra.     He  raugi  'torino      . .                  . .  165 

Taka  pitonga,  e  tuatakahi  mai              . .                   . .                   . .  177 

Takarokaro  noa  ana,  te  whetu  maori  o  runga.     He  tangi         . .  25 

Takina  mai  ra,  nga  huihui  o  Matariki.     He  tangi . .                  . .  330 

Takiri  ko  te  ata  i  runga  o  Whakapou                       . .                  . .  416 

Takiri  ko  te  ata  kia  korihi  te  manu      . .                  . .                   . .  416 

Takiri  ko  te  ata,  ka  ngau  Tawera.     He  taugi         . .                  . .  290 

Takiri  mai  ra  te  whetu  o  te  rangi,  ka  papa  nga  hoe  i  te  rahi  a  Ti-Kura. 

He  tangi           . .              , .                  . .                  . .                  . .  317 

Takiri  mai  te  ata  i  runga  o  Piriaka,  atea  kau  ana  . .                  . .  347 

Takiri  mai  te  ata  i  tua,  ko  te  ata  i  a  au  e  i,  aue  kau  au.     He  tangi  16 

Takoto  iho,  ki  taku  moenga,  e,  te  au  rawa  nei,  ki  te  whare      . .  34 

Takoto  iho  ki  taku  moenga,  me  he  ika  ora  au  ki  te  iwi.     He  tangi  232 

Takoto  mai,  nga  pito  one  . .                   . .                   . .                  . .  64 

Takoto  mai  ra,  i  te  anuanu.     He  tangi                       . .                  . .  83 

Takoto  ra,  e  hine,  pirori  e.     He  karakia  whakawai                    . .  58 

Takoto  rawa  iho  ki  te  whare,  turama  tonu  e  te  ngakau              . .  282 

Takoto  rawa  iho  ki  te  po,  e  huihui  ana  mai  o  tatou  wairua.     He  tangi  387 

Takoto  te  marino,  horahia  i  waho,  tarenga  Haki  mai,  nau,  e  Kawana  70 

Takoto  Whangaroa,  e-i,  whaiti  kokori  .  .                   . .                  . .  375 

Taku  hou  kotuku,  ka  whati  i  te  ra.  He  tangi  . .  -  . .  383 
Taku  kainga  pahera  kau  koe  ra  i,  kihai  turia  e  au  ki  te  aniwaniwa. 

He  tangi       . .                  . .                  . .                  . .                  . .  388 

Taku  mara  rongo  nui,  ka  ngaro  koe  i  a  au,  e-i,  i  mate  ano  koe,  i  amo- 

hia  e  au  ki  te  tao.     He  tangi              . .                  , .                   . .  80 

Taku  matua,  e,  aku  maru  tiketike  kei  a  rau  a  Te  Angi.     He  tangi  183 

Taku  morikarika,  taku  moteatea  ki  te  hauga.     He  tangi           . .  332 


14 


INDEX, 


Page 

Taku  ngakau,  i  rikiriki,  taku  ngakau  i  whatiwhati                      . .  164 

Taku  nohoanga  whakateka  i  te  tau,  i  ngaro  ai  te  tangata.     He  tangi  363 

Taku  rakau  na,  taku  rakan  na.     He  karakia          . .                  . .  319 

Taku  tamaiti,  e  !  ka  whano  ka  wareware  koe  i  a  au,  e-i !  . .  322 
Taku  Tapuae  nei  e,  ko  Huaki-Nuku,  ko  Huaki-Eangi,  ko  Eua-i-wehea, 

Takitaki  Tu,  o  riri,  e  hara  mai  na.     He  tapuwae                   . .  132 

Taku  ti  kouru  nui,  ka  whati  i  te  ata,  ko  te  hau  o  te  rangi.     He  tangi  130 

Taku  ti  kouru  nui  ka  whati  i  te  hau  ripo,  ki  Opou  ra.  He  tangi  216 
Taku  tirotiro  noa,  i  te  hono  tatai,  ka  wehe  koe  i  a  au,  te  mu  a  te  tini, 

te  wenerau  a  te  mano.     He  tangi      . .                  . .                  . .  125 

Taku  turanga  ake,  i  te  hihi  o  te  whare                    . .                  . .  352 

Taku  waha  i  titia,  taku  waha  i  titia.     He  karakia                      . .  305 

Taku  waka  whakairo,  e  !  taku  waka  whakateretere.     He  tangi  13 

Taku  whakatakariri,  taku  whanowhanoa.     He  tangi                  . .  238 

Tangi  te  Eiroriro,  tuarua  rawa  mai      . .                  . .                  . .  102 

Tangi  to  te  tamaiti,  whakama  to  te  koeke.     He  pepeha             . .  120 

Tatara  te  hono,  he  hono  aitu.     He  kopani             . .                  . .  210 

Tauia,  tauia  te  papa  kia  haruru.     He  tau                . .                  . .  370 

Tauwhare  i,  na  Eua.     He  patere          . .                  . .                  , .  247 

Tawhiti  e,  hei  konei  ra,  piko  ake  ai.     He  karakia                     . .  98 

Te  atua  e  i,  ka  mana  hoki  i  nga  rangi  ra                . .                  . .  417 

Te  he  koia  e  hine,  e,  te  papa.     He  haka                 . .                  . .  192 

Te  iho  e  o  te  whenua,  te  mana  e  o  te  whenua.     He  karakia     . .  397 

Te  ika  i  Eangiriri  ra  e,  ka  tukia  i  reira.     He  karakia                . .  381 

Te  iwi  e  moe  nei,  whakaarahia  ra  nge.    He  tangi  . .                 . .  409 

Te  mahara  i  a  au,  te  mahara  i  a  au                          . .                  . .  119 

Te  makitaunu  noa  ana,  te  tangata  ki  te  korero,  kia  huaina,  e-i!  243 

Te  marama !  e,  te  marama  i  haere  ake  i  raro.     He  pepeha      . .  61 

Te  marama  i  runga  ra  e,  ka  pau  te  korohikohiko,  e  te  whetu.     He  tau  191 

Tena  te  pukepuke  ka  tu,  ka  tu  ki  uta.  He  tua  tamariki  wahine  353 
Tena  te  pukepuke  ka  tu,  ka  tu  ki  uta.     He  tua  pana  mo  nga  tamariki 

tane               . .                  . .                  . .                  . .                  . .  361 

Tena  taumaha  ana  oti  taumaha,  ka  mana  mai        . .                  . .  400 

Tenei  au  nei,  te  noho  putao  nei,  tera  a  te  Hau,  te  tito  noa  mai  ra.     He 

tangi              ..                  ..                   ••                   ..                   ..  117 

Tenei  hoki  te  kaha  ka  niau,  te  kaha  matua  uta.  He  kaha  waka  321 
Tenei  ka  noho  i  te  whatitoka  o  te  Pungarehu,  whakaanga  ake  te  kanohi, 

ki  te  hihi  o  te  ra              . .                  . .                  . .                  . .  275 

Tenei  ka  noho,  ka  pupuke                     . .                  . .                  . .  372 

Tenei  ka  noho,  ka  taka  he  kopito         , .                  . .                  . .  208 

Tenei  ka  noho,  rau  noa  aku  mahara                        . .                  . .  207 


INDEX.  15 


Teuei  ka  noho,  ka  whakamau  ake  ki  te  ao  Uru      . .                  . .  226 

Tenei,  ka  noho,  ki  te  take  o  te  Kara,  whakatau  rawa  iho,  taku  noho  ki 

raro  ra.     He  tangi          . .                  . .                  . .                  . .  51 

Tenei  ka  noho,  nga  kokoru  ki  te  Kouamua,  tikina  mai  Kawana,  tirohia 

taku  iti,  e  noho  wairua  . .                  . .                  . .                  . .  136 

Tenei  pori  ki  Onawe,  whakariri  ngakau                   . .                  . .  302 

Tenei  taku  poho  e  te  tuwhera  kau  nei,  e  kore  riro  mai  e,  Ngapuhi  i 
raro  ra  e-i,  hei  poupu  ake  mo  aku  potiki,  ka  noho  matua  kore  ra  i. 

He  tangi       . .                  . .                  . .                  . .                  . .  50 

Tenei  taku  tira  wahine,  te  kautu  mai  nei.     He  tangi                 . .  336 

Tenei  te  kakara  o  te  matua,  te  ho  mai  nei  na  hau  whenua.     He  tangi  383 

Tenei  te  kume.     He  karakia                  . .                  . .                  , .  877 

Tenei  te  riri  nei,  te  riri  nei,  tenei  te  toa  nei,  te  toa  nei.     He  hare  148 
Tenei  te  ruru  te  koukou  mai  nei,  kihai  mahitihiti,  kihai  marangaranga. 

He  whakaaraara              . .                  . .                  . .                  . .  62 

Tenei  te  taka  i  te  whare,  aitu,  e-i  !    He  tangi         . .                  . .  334 

Tenei  te  tinana  te  huri  nei  ki  te  whare,  tera  e  tau  te  kaihora  atu  331 

Tenei  te  whiu,  tenei  te  ta,  tenei  te  apiti,  apiti  toro  taua,  e-i.    He  tangi  160 

Te  purangi,  he  taketake.     He  karakia                     . .                  . .  358 

Te  ra  e  hara  mai  ra,  rere  kura,  rere  toro  hai.     He  whai            . .  281 
Tera  ia,  te  tai  o  Ngamotu,  ka  wehe  koe  i  au,  e,  he  whakamaunga  atu 

naku  i,  te  ao  ka  takawe.     He  tangi                      . .                  . .  17 

Tera  Kaiwaka,  ka  marewa  i  te  pae  kia  ui  atu  au  kei  'hea  te  taonga?  He 

taugi         . .                      . .                  . .                  . .                  . .  407 

Tera  koia  me  ko  Tautoru,  kohae  ana  mai  o  te  raro,  moe  rawa  iho  nei  ki 

te  po,  i  a  Miru  ra  taku  wairua           . .                  . .                  . .  188 

Tera  Kopu,  hikitia  i  te  ripa,  hohoro  te  hara  mai,  kei  te  riua  au  7 

Tera  Matariki,  hikitia,  i  te  ripa             . .                   . .                   . .  344 

Tera  Matariki,  whakakau  ana  mai.     He  tangi        . .                  . .  215 

Tera  Meremere,  ka  mahuta  i  te  pae,  ko  Tuhau  ki  runga,  ko.    He  tangi  225 

Tera  nga  rae  rehurehu  ana  mai,  e-i  kakarauri  e  ki  te  awa  o  Hauraki,  ra  188 

Tera  nga  tai,  e  aki  ki  te  rae.     He  tangi                  . .                  . .  112 

Tera  nga  whata,  ka  moiri  kei  Parininihi,  nana  i  ho  atu  ki  waho.     He 

tangi                 ..                   ..                   ..              ..                   ..  197 

Te  rangi  e  tu  nei,  e  tapu,  e  tapu,  ko  hine  i  tohia  ki  te  tohi  o  Eaukura. 

He  haka      . .                  . .                  . .                  . .                  . .  401 

Te  rangi  e  te  pikitia,  te  kakea.     He  tangi              . .                  . .  411 

Tera  Tawera,  ka  rere  i  te  ata.     He  taugi                 , .                  . .  341 

Tera  te  ao  tonga,  ka  whakahiuga  kei  Otonake  ?                          . .  157 

Tera  te  ata  tapu  hapai,  ana  mai  te                           . .                  . .  164 

Tera  te  haeata,  hapai  ana  mai,  me  he  mea  ko  te  tau.     He  tangi  162 


16  INDEX. 

Page 

Tera  te  Kaiwaka,  ka  tu  ki  te  Uru.     He  tangi         . .                  . .  337 

Tera  Te  Kakau,  e  !  whakangaro  atu  ana  ia,  ki  te  rua,  e            . .  131 

Tera  te  marama,  e  ata  haere  ana          . .                  . .                  . .  169 

Tera  te  marama,  ka  whakawhenua,  i  te  pae.     He  tangi              . .          . .  309 

Tera  te  marama,  na  runga  ana  mai,  o  Tikihorehore  ra              . .  196 

Tera  te  puia,  ki  Ohinemutu  ra,  kia  tangi  atu  au.     Pehea,  ka  tauwehe  31 

Tera  te  pukohu  e,  tairi  ana  mai  i  Kaimanawa         . .                  . .  268 

Tera  te  tai  te  tangi  mai  ra  te  rae  ki  Turangi.     He  tangi           . .  385 

Tera  te  pukohu,  mau  tonu  mai,  Pukehina               . .                   . .  30 

Tera  te  uira  hikohiko  ana  mai.     He  tangi              ..                   ..  401 

Tera  te  uira  kokirikiri  ana,  koEehua  kei  runga,  ko  ngawahi  tapu,  e  moe 

nei  ra  taua  i  te  potutanga  nui  o  Pipiri.  He  tangi  . .  158 
Tera  te  uira !  kokirikiri  ana,  te  tara  ki  a  Kapiti,  ko  te  tohu  o  te  mate  ra, 

E  Tohi  mata  iti,  haere  ra  korua.  He  tangi  . .  . .  134 
Tera  te  uira  kowhera  i  te  taha  rangi,  he  tohu  aitua,  no  te  nui  matua  ka 

whakahemo.     He  tangi                      . .                  . .                  . .  398 

Tera  te  whetu  e,  kapohia  ana  mai.     He  tangi         . .                  . .  346 

Tera  te  whetu,  hikohiko  ana  mai  kei  runga,  ko  aku  mahara,  e  ruru  nei, 

ko  au  anake.     He  tangi                     . .                  . .                  . .  189 

Tera  te  whetu,  kamo-kamo  ana  mai.     He  tangi      . .                  . .  179 

Tera  te  whetu,  kapokapo  ana  mai,  ko  Meremere  ano,  taku  e  hiko  atu. 

He  tangi       ..                  ..                  ..                  ..                  ..  69 

Tera  te  whetu,  me  ko  Eereahiahi.     He  tangi          . .                  . .  389 

Tera  te  whetu,  takina  i  Motururu.     He  tangi          . .                  . .  273 

Tera  Whanui,  hikitia,  i  te  pae              . .                  . .                  . .  95 

Tera  Tariao,  ka  moiri  ki  runga             . .                   . .                   . .  237 

Te  rongo  o  te  paki,  e  waua  mai  nei      . .                   . .                   . .  278 

Te  tai  ki  a  Te  Uru,  ka  rawaenga  mai  te  aroha       . .                  . .  389 

Te  tamariki  kaitangi  hue,  pu  te  hue.  He  karakia  . .  388 
Te  tangi  mai  a  te  manu  nei  a  te  kawatere,  haere  te  kawatere,  haere  te 

kawatere.     He  mata        . .                  . .                  . .                  . .  172 

Te  taotao  kei  runga,  te  taotao  e  Eangi,  te  whanatu,  taku  taotao  nei.    He 

awa  moana                       . .                  . .                  . .                  • .  156 

Te  tau,  e ;  te  tau  a  te  rau,  ka  wehe  i  a  au,  e,  aha  i  wehe  ai  ?  ka  uru  kei 

roto,  te  niho  o  Mokoroa.  He  tangi  . .  . .  52 
Te  toka  tu  moana  iTaupo,  ko  koe  anake,  te  au  ko  te  moe,  e  tokona  ake 

ana  ki  runga  ra.     He  tangi                . .                  . .                  . .  124 

Te  tuiau,  ki  te  katikati,  te  whakakekeu  moe  i  a  au                     . .  380 

Te  umu  na  Ena-te-po.     He  umu           . .                  . .                  . .  418 

Te  whai  anatuatua,  anataetae.     He  whui                  . .                  . .  326 

Te  wiiai  a  te  kuku,  ko  te  whai  a  te  kaka.     He  whai                   . .  285 


INDEX.  17 

Page 

Te  whai  kurukuru  matahi.     He  whai                       . .                  . .  430 

Te  whai,  whitiraoa.     He  karakia          . .                  . .                  . .  98 

Te  whakama  i  a  au  e,  me  he  iwi  ora  te  kai  kino  nei  te  mamae.  He  haka    297 

Tina  te  tawiri,  tina  te  tamore.     He  karakia             . .                  . .  274 

Tira  haere  roa  ki  te  tonga,  ka  marama  tahi  atu,  ka  mamraa  tahi  mai  90 

Tirohia  atu  nei,  ka  whetu  rangitia,  Matariki          . .                  . .  254 

Tirohia  Matariki,  te  whetu  o  te  tau  e  whakamoe  mai  ra             . .  308 

To  ana  te  pakake,  ki  ro  te  wai.     He  haka               . .                  . .  75 

Tohi  ki  te  wai  no  Tu,  whano  koe.     He  tua  mo  te  wahine           . .  78 

Tohi  ki  te  wai  no  Tu,    He  tua  mo  te  tane               . .                  , .  75 

Toia  mai,  te  waka.     He  tau                  . .                  . .                  , ,  273 

Toia  Tainui,  tapotu  ki  te  moana.     He  tau               . .                  , ,  90 

Toko  koi  te  po,  te  po  nui.     He  karakia                   . .                  . .  263 

Torona  te  ringa,  ki  Maketu  ?  ki  te  awa  pouri  kerekere  ?    He  tau  131 

Torona  tou  kakano,  whiti  tua.     He  karakia            ..                  ,.  311 

To  toke  na,  hi  atu  ra.     He  karakia      . .                  . .                  . .  187 

To  turuturu  ra  hei  turuturu  mou  e  Hiuetinaku,  e,  ko  wai  kei  runga  nei? 

He  karakia  . .                  . .                  . .                  . .                  > .  1(60 

Tua,  tua,  koi  Rangi-nui,  koi  Eangi-roa.    He  karakia                , .  292 

Tui,  tui,  karire,    He  tangi                   , .                 , .                 , .  215 

Tu-ka-riri,  Rongomai-ka-heke.     He  pihe                ..                  ..  813 

Tukia  te  papa  i  uta,  ka  maranga  ake  i  te  po,     He  makutu        , ,  308 

Tukua  he  karere,  ki  a  Tuatara,  te  mokopuna  a  Ouenuku.     He  tangi  195 

Tukua  te  karere  ki  a  Tuatira,  ka  ngaro  te  whenua  e  i.     He  tangi  270 

Tunui  ki  te  po,  whitia  mai  ki  te  ao  na,  i.     He  tangi                   . .  369 

Turou  whakataha  te  rangi  e  tu  iho  nej.     He  makutu                 . .  £09 

Turou  turou  whakataha,  e  tapu  taku  upoko,  he  puna  wahine.     He  pana  410 

Tutara  e,  Tutara-Ruarangimamao  te  tara  ki  Kaiwhara.    He  rangi  217 
Tu  taratahi  ana,  te  whetu  o  te  rangi,  te  tangata  toiora,  e  kore  e  ngahoro 

ki  raro  ra,    He  tangi       . .                  . .                  . .                  ,  •  127 

Tu  te  pou  ;  ko  te  pou  i  a  Hine.     He  karakia          . .                  . .  262 

Tuatia  au  e  Kio',  kei  hoki  mai  to  wairua,  i.    He  tangi               . .  395 

Tu  te  Rongowhiii,  tuwhana  tonu  ake  i  roto  ra         , ,                  . ,  251 


U. 

Unuhia,  ko  te  pou  tapu.     He  tau         . .  . .  . .  212 

Unuhia  te  pou,  ko  te  pou  o  te  Rongomaimua.  He  karakia  . .  818 

Upoko,  upoko.     He  karakia  tamariki  , .  , ,  . ,  72 


18  INDKX, 


Page 
Waere  w&erea  iho,  ta  taua  taru  oi,  matua  matakāre  to  hai.  He  karakia  379 
Waiho  r&  ia  nei  au,  e  koro  ma,  maku  au  e  haere,  ki  mua  o  te  ara,  whauga 

mai  ai  . .  . .  . .  . .  . .  ]  74 

Whakaarahia  māi  ra  te  marama,  kia  ara  mai  e,  kihai  ra  taua  i  rokokakahi 

ake  ..  ..  ..  ..  ..  229 

Whakarongo  ki  te  tai*  e  t&ngi  haere  ana^  whakarikirikiri  ai,  te  rāe  kei  te 

Huruhi.     tie  pohane  . .  ^  .  *  . .  47 

Whakarongo,  whakarongo  ra  te  taringa.     He  mata  .  •  312 

Whakatuwheritia,  e  hine,  to  ipu  whākatāha,  hei  kohu.     He  tangi  60 

Whangai  noa  ake  taku  nei  titiro,  ki  te  wai  e  rere  nei,  he  wai  kaukautanga  274 
Whatu  oho,  te  urunga,  whātu  oho,  le  moenga.     He  umu  tāonga  132 

Whererei,  whererei  te  puke  i  te  iwi  roa.     He  kārakia  .-  ±  380 


Noie—  The  MS.  from  whieh  this  voiume  was  printed  has  heen  deposited  hy 
Sm  George  Grey,  in  the  Library  of  the  Weiiington  Athenaaum,  New  Zealand. 
It  is  valuahle  on  aeeount  of  eontaining  on  the  margihe  many  translntlons  of 
etriking  passagea  in  the  various  pieces  contained  in  this  Work; 


ERRATA. 


Page  Iine 
12,  10,  for  whakahaere  ara  rcad  whakahae- 

rea  ra 
12,  27,  for  raru  reaā  rarua 

Note — The  poem  in  page  12  is  ar- 
ranged  in  improper  ihetre. 

15,  5,  for  ruia  reaā  riua 

16,  20,  for  kia  read  ki  a 

21,  last'line,  for  tihi  au  read  tihi  i  a  au 

27,  14,  /or  kiakoe  read  ki  a  koe 

28,  Iine  6  should  be— Ka  riro  i  a  koe  ra,  te 

taonga  e 
33,  Iine  25  should  be  thus  written— 

Hoki  mai  e  Pa 

I  te  ara  ra  uta 

Ka  whara  to  kiri 

I  te  paratai 
33,  the  last  Iine  of  the  page  should  be — 

Rarua  i  te  iwij  e,  i 
35,     4,  for  whare,  tia  read  wharetia 

35,  2:),  for  hau  miri  read  haumiri 

36,  19,  for  hua  tarau  read  huata  rau 

36,  28,  for  Mana  rcad  Nana 

37,  16,  for  kia  oroia  read  kia  oroia  ana 

38,  the    two    firet    lines  of    second    song 

should  be— 

Te  riro  noa  ake 

Ki  te  kiwi-taiki 
42,  27,/or  whaka,  u-whare  rcad  whakau  whare 
46,   18,  for  koe  Te  read  koe  e  Te 

61,  21,  for  apitia  reād  apurua 

62,  14,  for  aku  kamo  read  i  aku  kamo 
64,     5,  for  kognutu  read  ko  ngutu 

65>     7,  for  Titiwhakahiwa  read  Koi  titiwha- 
kahiwa 

68,  3,  for  Tarawautia  nei  read  Tarawau  kia 

nui 

69,  23,  for  ko  te  toroa  rcad  ki  te  toroa 
71,  19,  for  mai  tata  read  mei  tata 

77,  14,  for  nui  read  nunui 
81,     7,  for  ana  koe  read  ana  pea  koe 
86,  23,  for  nake  read  anake 
90,  21,  for  Nau  mai  rcad  Nau  mai  e  Tane 
94,  the  IOth  &  iith  lines— Tino  makau  ra 
Naku  ki  te  whare 
to  be  omitted 
94,  21,  for  taha  parakau  redd  tapara  kau 
96,     8,  for  motu  read  Motu 
106,  16,  for  Makahia  read  Makahinga 

109,  17,  for  puta  read  puta 

110,  6,  for  te  tai  read  tetahi 
8,  for  te  tai  read  tetahi 

10,  for  Aea  read  Rawa 
14,  for  Ka  read  Ko 
11,  after  Ime  9  a  Iine  should  follow  thus— 
I  te  ainga  a  te  umauma  tangata 
Pungahangana  te  wahine  i  runga  i  Tau- 
matarea 
127,  5*9,  for  Ko  ki-mai-te  rau  e  read  Ka  ki  mai 

te  rau  e 
133,  18  &  19,  should  be— 

Me  kore  te  waka  nei  te  paiaru,  penei 
E  pihanga  iti  te  hurianga 


Page  Iine 

150,  19,  for  whakawhoto  reād  whakaawhato 

151,  27,  for  whāt.u   kaiponu  read  whatukai- 

ponu 
154,   28,  for  Takua  rcad  Tukua 
158,  This  tangi  shoulrl  eommenee — 

Tera  te  uirakokirikiri  ana,  ko  Rehuaki 

runga,  ko  nga  wahi  tapu, 
Takiritia  i  te  peka  o  Haumia 
Hei  whakahoki  mai ; 
E  moe  nei  ra  taua,  i  te  potutanga  nui  o 

Pipiri, 
Kapua  hokaia  na  runga  i  Otu  ko  koe, 

ko  au  kei  raro  i ; 
E  anga  t.o  mata  te  uranga  o  te  ra, 
Nga  hihi  o  Tawera ; 
l6l ;  2,  aiine  shouldbe  drawn  underthe  words 
Ko  waenganui  anake  tenei 

whieh  fornl  no  part  of  the  eong 
1 1 ,  for  Te  read  Kei 
171,     5,  for  E  tai  ki  read  E  tae  ra  ki 
175.  25,  for  mutunga  read  putunga 
183,     8,  read  Ko  te  tai  oTuri,  ka  hirere  ko  te 
tai  o  Rongo 
Ka  piri  kei  te  rakau,  ko  te  wai 
tena  i  tutua  ai  koe,  ka  mate 
183,   13,  for  rahi  a  Timu  read  raumati 

183,  23,  read  Kei  te  turuki 

Ki  tai  o  Karewa 

184,  4,  read  Hei  o  mou  ka  haere  atuai,i  te 

ara  kai  riri  i  te  a-ra 
Tino  tangata  e  koro  e  i 
Ê  koro  tukino  e,  i  te  tira  hae- 

renga 
He  ara  ano  tou  i  haere  atu  ai 

te  pikinga  i  Okare 
I  pu  nga  &c,  &c. 
195,   15,  rcad  E  tau  ianei 

He  kahukura  tu 
Meiwhakawhiti  koekite  rawahi 
302,  last  Iine,  for  whakautanga  read  whakai- 

ringa  whao 
203,  Iine  3,  read 

Ho  ake  ki  te  ao,  i  tawhito  riro  koe, 
E  wani  i  te  ngutu  kei  maru-a-tata 
He  aha  rawa  te  mea  i  mau  1'  i  te  tinana 
Ko  tahu  rangi  anake  te  angi  waho  nei 
He  aha  rawa  te  mea  i  rangona  mai  e  koe 
He  mahi  atua,  &c  ,  &c 
219,   17,/or  Uenukuwharekuta  read  Uenuku- 

herekuta 
224,  This  poem  should  hegin 
He  aha  te  ngarahu 
He  ngarahu  kauri 
Whakataerangitia 
Rere  te  nehu 
Rere  ki  te  tangata 
Koia  ra  tana  e  mau  mai  na 
Marangai,  &c,  &c 
227,  Iine  22,  for  whakariuamania  read  wha- 

kariua  mania 
230,   14,  for  i  o  ruapukeko  rcad  i  Oruapukeko 
the  name  of  a  piaee 


EHEATAi 


Page  Hne 

238,  25,  for  pea  read  paea 

239,  4,  for  punu  reaā  puna 

241,  5,  /or  kei  kupu  reao"  kei  te  kupu 
12,  Jbr  mana  rea^  Mama 

242,  14,  for  kite  au  tete  reaā  ki  te  aute  te 

243,  9,  for  i  e  ihu  read  i  te  ihu 

245,  22,  for  e  huina  reaā  e  huaina 

35,  /or  ka  pa  rae  reaā  ka  pa  ra  e 

36,  for  kia  hau  reaā  ki  ahau 

246,  6,  for  kakohi  read  kakahi 

427,  15,  for  to  matato  hunga  read  to  mata 

tohunga 
254,  24,  for  whatu  read  whetu 

260,  36,  for  Te  tangata  rauhanga  read   Te 

tangatai  rauhanga 

261,  32,  Thi9  should  run  thus 

,  E-he-i 

He  tika  kei  aku  hoa  nga  taru  o  Tura 

Kei  au  anake 

Ra-ha-i 

Ka  whiti,  &c,  &c. 

263,  17,  for  whatu£read  whetu 

264,  5,  for  ki  Oaoiti  read  kei  Oaoiti 

265,  28,  for  tirohanga  read  tirohanga  atu 

270,  32,  This  should  run 

O  te  tumuaki 
O  te  matamata 
Ehe 

271,  13,  for  Waiho  rangi  au  read  Waiho  ra 

ngeau 

272,  25,  for  He  paki  read  E  paki 

287,  20,  for  Korowhakapupu  read  o  Rongo 

whakapupu 
291,     4,  for  i  wehi  o  read  i  te  wehi  o 
296,  36,  for  tena  pou  read  tena  te  pou 

298,  20,  This  should  run 

Kakariki  i  otaina 
Motai  tangata 
E  tama  e 

299,  19,  for  nui  read  niu 

last  Iine,  whakapongatia  read  whakapo 
nongatia 


Page  Iine 

302,     1 ,  for  Karawaiterangi  read  Rarawaite- 

rangi 
304,   14,  for  Ki  Hiwa  read  Ko  Hiwa 

27,  This  should  run 
Te  Rangi  e 
Te  tauria  e 

321,  16,  for  waka  Parowhenua  read  whakapa- 
rawhenua 

325,     1,  This  should  run 

Te  hiku  o  tuna-roa  ki  uta  ra, 
Parawhenuamea  i  hara  mai    ai  te 

kokopu  ki  uta, 
Nana  i,  &c,  &c. 

18.  for  whakaha  read  whakaahu 

for  Kura  torohai  read  Kura  ki  torohai 

for  matua  ranga  read  matua  ra  nge 

for  Whakatu  read  whakatu 

for  aoraro  read  aroaro 

for  wai  ngarahu  read  ahi  manuka 

for  rato  read  ota 

for  nei  read  na 

This  should  run 
Huka 
Huka  te  tohe 
Huka 

Huka  te  papa 
Huka 
&c. 

360,  33,  for  tatiha  read  kino 
364,  24,  for  E  kai  read  He  kai 
376,  25,  for  motoi  read  Motai 
379,     4,  for  Tera  read  Te  ra 

382,  18,  for  kotiu  ra  te  read  kotiu  ra  ko  te 

383,  7,  for  Tira  read  Ti-Ra 
387,     7,  for  atu  read  iho 

396,    9,  /or  Hiu-te-ana-nuirea^Hui-te-ana-nui 

401,  26, /or  No  reao"  o 

410     6,  for  punu  read  puna 


326, 

26 

333, 

9, 

335, 

23 

344, 

31 

347, 

24, 

348, 

8, 

350, 

12 

355, 

32 

1  i  /.:/;